Nagarjuna: Ratnavali 4

आचरन् स्तूयते तस्मात् कृच्छ्राद् वेत्ति क्षमा ऽक्षमं

ācaran stūyate tasmāt kṛcchrād vetti kṣamā 'kṣamaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यो ऽपि तावद् यः कश्चिद् दुर्वचः क्षमम् अप्रियम् । किमु राजा महाभौमस् त्वं मया भिक्षुणा सता

anyo 'pi tāvad yaḥ kaścid durvacaḥ kṣamam apriyam | kimu rājā mahābhaumas tvaṃ mayā bhikṣuṇā satā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वत्कृताद् एव तु स्नेहाज् जगताम् अनुकम्पया । अहम् एको वदामि त्वां पथ्यम् अप्य् अप्रियं भृशं

tvatkṛtād eva tu snehāj jagatām anukampayā | aham eko vadāmi tvāṃ pathyam apy apriyaṃ bhṛśaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यं श्लक्ष्णार्थवत् पथ्यं शिष्यः काले ऽनुकम्पया । वाच्य इत्य् आह भगवांस् तद् एवम् अभिधीयसे

satyaṃ ślakṣṇārthavat pathyaṃ śiṣyaḥ kāle 'nukampayā | vācya ity āha bhagavāṃs tad evam abhidhīyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्रोधे सत्यवाक्ये च श्लाघ्यमाणो यदि स्थितः । श्रव्यं सम्परिगृह्णीयात् सत्तोयं स्नाप्यमानवत्

akrodhe satyavākye ca ślāghyamāṇo yadi sthitaḥ | śravyaṃ samparigṛhṇīyāt sattoyaṃ snāpyamānavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य मे वदतो वाक्यं त्वम् इहामुत्र च क्षमं । ज्ञात्वा कुरु हितायेदम् आत्मनो जगतो ऽपि च

tasya me vadato vākyaṃ tvam ihāmutra ca kṣamaṃ | jñātvā kuru hitāyedam ātmano jagato 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याचकेभ्यः पुरा दानात् प्राप्यार्थांश् चेन् न दास्यसि । अकृतज्ञत्वलोभाभ्यां नार्थान् पुनर् अवाप्स्यसि

yācakebhyaḥ purā dānāt prāpyārthāṃś cen na dāsyasi | akṛtajñatvalobhābhyāṃ nārthān punar avāpsyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह पथ्य् अदनं लोके न वहत्य् अभृतो भृतः । याचकस् त्व् अभृतो ऽमुत्र हीनः शतगुणद्वहः

iha pathy adanaṃ loke na vahaty abhṛto bhṛtaḥ | yācakas tv abhṛto 'mutra hīnaḥ śataguṇadvahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदारचित्तः सततं भवोदारक्रियारतः । उदारकर्मणः सर्वम् उदारं जायते फलम्

udāracittaḥ satataṃ bhavodārakriyārataḥ | udārakarmaṇaḥ sarvam udāraṃ jāyate phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोरथैर् अपि क्लीबैर् अनालीढं नराधिपैः । कुरु धर्मास्पदं श्रीमत् ख्यातं रत्नत्रयास्पदम्

manorathair api klībair anālīḍhaṃ narādhipaiḥ | kuru dharmāspadaṃ śrīmat khyātaṃ ratnatrayāspadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामन्तराजरोमाञ्चकरं धर्मास्पदं न यत् । मृत्यस्याप्य् अप्रशस्यत्वाद् राजंस् तद् अकृतं वरम्

sāmantarājaromāñcakaraṃ dharmāspadaṃ na yat | mṛtyasyāpy apraśasyatvād rājaṃs tad akṛtaṃ varam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यौदार्याद् [ १५ब् ] उदाराणां विस्मयोत्साहवर्धणम् । उत्साहघ्नं च मन्दानां सर्वस्वेनापि कारय

atyaudāryād [ 15b ] udārāṇāṃ vismayotsāhavardhaṇam | utsāhaghnaṃ ca mandānāṃ sarvasvenāpi kāraya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सृज्यामुत्र गन्तव्यं सर्वस्वम् अवशेन ते । धर्मे नियुक्तं यात्य् एव पुरस्तात् सर्वम् एव तत्

utsṛjyāmutra gantavyaṃ sarvasvam avaśena te | dharme niyuktaṃ yāty eva purastāt sarvam eva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्वं पूर्वनृपतेः नृपस्य वशम् आगतं । किं पूर्वकस्य धर्माय सुखाय यशसे ऽपि वा

sarvasvaṃ pūrvanṛpateḥ nṛpasya vaśam āgataṃ | kiṃ pūrvakasya dharmāya sukhāya yaśase 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुक्ताद् अर्थाद् इह सुखं दत्तात् पारत्रिकं सुखम् । अभुक्तादत्तनष्टत्वाद् दुःखम् एव कुतः सुखं

bhuktād arthād iha sukhaṃ dattāt pāratrikaṃ sukham | abhuktādattanaṣṭatvād duḥkham eva kutaḥ sukhaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनश्यन् सचिवैर् दातुम् अस्वातन्त्र्यान् न शक्यसि । आपतिछेदनिःस्नेहैर् नवराजप्रियैषिभिः

vinaśyan sacivair dātum asvātantryān na śakyasi | āpatichedaniḥsnehair navarājapriyaiṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्वेनाप्य् अतः स्वस्थः शीघ्रं धर्मास्पदं कुरु । मृत्युप्रत्ययमध्यस्थः प्रवातस्थप्रदीपवत्

sarvasvenāpy ataḥ svasthaḥ śīghraṃ dharmāspadaṃ kuru | mṛtyupratyayamadhyasthaḥ pravātasthapradīpavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्माधिकारा ये चान्ये पूर्वराजप्रवर्तिताः । देवद्रोण्यादयस् ते ऽपि प्रवर्त्यन्तां यथा स्थिताः

dharmādhikārā ye cānye pūrvarājapravartitāḥ | devadroṇyādayas te 'pi pravartyantāṃ yathā sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहिंसकैः शुभाचारैर् व्रतस्थैर् अतिथिप्रियैः । सर्वक्षमैर् अकलहैर् भज्येरंस् तैः सदो(द्य)तैः

ahiṃsakaiḥ śubhācārair vratasthair atithipriyaiḥ | sarvakṣamair akalahair bhajyeraṃs taiḥ sado(dya)taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्धव्याधितहीनाङ्गदीनानाथवनीपकाः । ते ऽप्य् अन्नपानं साम्येन लभेरन्न् अविघट्टिताः

andhavyādhitahīnāṅgadīnānāthavanīpakāḥ | te 'py annapānaṃ sāmyena labherann avighaṭṭitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनर्थीनाम् अपि सतां धार्मिकाणां अनुग्रहान् । अप्य् अन्यराज्यसंस्थानाम् अनुरूपान् प्रवर्त्तय

anarthīnām api satāṃ dhārmikāṇāṃ anugrahān | apy anyarājyasaṃsthānām anurūpān pravarttaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वधर्माधिकारेषु धर्माधिकृतम् उत्थितं । अलुब्धं पण्डितं धर्म्यं कुरु तेषाम् अबाधकं

sarvadharmādhikāreṣu dharmādhikṛtam utthitaṃ | alubdhaṃ paṇḍitaṃ dharmyaṃ kuru teṣām abādhakaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीतिज्ञान् धार्मिकान् स्निग्धान् शुचीन् भक्तान् अकातरान् । कुलिनान् शीलसम्पन्नान् [ १६अ ] कृतज्ञान् सचिवान् कुरु

nītijñān dhārmikān snigdhān śucīn bhaktān akātarān | kulinān śīlasampannān [ 16a ] kṛtajñān sacivān kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षुद्रांस् त्यागिनः शूरान् स्निग्धान् सम्भोगिनः स्थिरान् । कुरु नित्याप्रमत्तांस् च धार्मिकान् दण्डनायकान्

akṣudrāṃs tyāginaḥ śūrān snigdhān sambhoginaḥ sthirān | kuru nityāpramattāṃs ca dhārmikān daṇḍanāyakān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मशीलान् शुचीन् दक्षान् कार्यज्ञान् शास्त्रकोविदान् । कृतवृत्तीन् समान् स्निग्धान् वृद्धान् अधिकृतन् कुरु

dharmaśīlān śucīn dakṣān kāryajñān śāstrakovidān | kṛtavṛttīn samān snigdhān vṛddhān adhikṛtan kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिमासं च तेभ्यस् त्वं सर्वम् आयव्ययं शृणु । श्रुत्वा धर्माधिकाराद्यं कार्यं सर्वं स्वयं वद

pratimāsaṃ ca tebhyas tvaṃ sarvam āyavyayaṃ śṛṇu | śrutvā dharmādhikārādyaṃ kāryaṃ sarvaṃ svayaṃ vada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मार्थं यदि ते राज्यं न कीर्त्यर्थं न कामतः । ततः सफलम् अत्यर्थम् अनर्थार्थम् अतो ऽन्यथा

dharmārthaṃ yadi te rājyaṃ na kīrtyarthaṃ na kāmataḥ | tataḥ saphalam atyartham anarthārtham ato 'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परामिषीभूते लोके ऽस्मिन् प्रायशो नृप । यथा राज्यं च धर्मश् च भवेत् तव तथा शृणु

parasparāmiṣībhūte loke 'smin prāyaśo nṛpa | yathā rājyaṃ ca dharmaś ca bhavet tava tathā śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानवृद्धा कुले जाता न्यायज्ञाः पापभीरवः । समेता बहवो नित्यं सन्तु ते कार्यदर्शिनः

jñānavṛddhā kule jātā nyāyajñāḥ pāpabhīravaḥ | sametā bahavo nityaṃ santu te kāryadarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डबन्धप्रहारादीन् कुर्युस् ते न्यायतो ऽपि चेत् । कारुन्यार्द्रः सदा भूत्वा त्वम् अनुग्रहवान् भव

daṇḍabandhaprahārādīn kuryus te nyāyato 'pi cet | kārunyārdraḥ sadā bhūtvā tvam anugrahavān bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितायैव त्वया चित्तम् उन्नाम्यं सर्वदेहिनाम् । कारुण्यात् सततं राजंस् तीव्रपापकृताम् अपि

hitāyaiva tvayā cittam unnāmyaṃ sarvadehinām | kāruṇyāt satataṃ rājaṃs tīvrapāpakṛtām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीव्रपापेषु हिंस्रेषु कृपा कार्या विशेषतः । त एव हि कृपास्थानम् हतामानो महात्मनाम्

tīvrapāpeṣu hiṃsreṣu kṛpā kāryā viśeṣataḥ | ta eva hi kṛpāsthānam hatāmāno mahātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यहं पञ्चरात्रम् वा बद्धान् क्षीनान् विमोचय । शेषान् अपि यथायोगं मा कांश्चित् नैव मोचय

pratyahaṃ pañcarātram vā baddhān kṣīnān vimocaya | śeṣān api yathāyogaṃ mā kāṃścit naiva mocaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येष्व् अमोक्षणचित्तं ते जायते तेष्व् असंवरः । तस्माद् असंवरात् पापम् अजस्रम् उपचीयते

yeṣv amokṣaṇacittaṃ te jāyate teṣv asaṃvaraḥ | tasmād asaṃvarāt pāpam ajasram upacīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नापितस्नानपानान्नभैषज्यवसनान्विताः

nāpitasnānapānānnabhaiṣajyavasanānvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपात्रेष्व् इव पुत्रेषु पात्रीकरणकाङ्क्षया । कारुण्य् [ आत् ताडनम् कार्यं न द्वेषान् ] नार्थलिप्सया

apātreṣv iva putreṣu pātrīkaraṇakāṅkṣayā | kāruṇy [ āt tāḍanam kāryaṃ na dveṣān ] nārthalipsayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमृश्य संयग् विज्ञाय प्रदुष्टान् घातकान् अपि । अहत्वा ऽपीडयित्वा च कुरु निर्विषयान् नरान्

vimṛśya saṃyag vijñāya praduṣṭān ghātakān api | ahatvā 'pīḍayitvā ca kuru nirviṣayān narān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतन्त्रः पश्य सर्वं च विषयं चारचक्षुषा । नित्याप्रमत्तः स्मृतिमान् कुरु कार्यं च धार्मिकं

svatantraḥ paśya sarvaṃ ca viṣayaṃ cāracakṣuṣā | nityāpramattaḥ smṛtimān kuru kāryaṃ ca dhārmikaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदानमानसत्कारैर् गुणस्थान् सततं भज । उदारैर् अनुरूपैस् तु शेषान् अपि यथाविधि

pradānamānasatkārair guṇasthān satataṃ bhaja | udārair anurūpais tu śeṣān api yathāvidhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्मानस्फीतकुसुमः सम्प्रदानमहाफलः । राजवृक्षः क्षमाच्छायः सेव्यते भृत्यप्रक्षिभिः

sammānasphītakusumaḥ sampradānamahāphalaḥ | rājavṛkṣaḥ kṣamācchāyaḥ sevyate bhṛtyaprakṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यागशीलमयो राजा तेजस्वी भवति प्रियः । शर्करामोदको यद्वद् एलामरिचकर्कशः

tyāgaśīlamayo rājā tejasvī bhavati priyaḥ | śarkarāmodako yadvad elāmaricakarkaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्स्यन्यायश् च ते नैवं न्यायाद् राज्यं भविष्यति । न चान्यायो न वा ऽधर्मो धर्मश् चैवं भविष्यति

mātsyanyāyaś ca te naivaṃ nyāyād rājyaṃ bhaviṣyati | na cānyāyo na vā 'dharmo dharmaś caivaṃ bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परलोकात् त्वया राज्यं नानीतं नापि नेष्यसि । धर्मात् प्राप्तम् अतो ऽस्यार्थे नाधर्मं कर्तुम् अर्हसि

paralokāt tvayā rājyaṃ nānītaṃ nāpi neṣyasi | dharmāt prāptam ato 'syārthe nādharmaṃ kartum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्येन भाण्डमूल्येन दुःखभाण्डपरम्पराम् । राजन् यथा नार्जयसि प्रयत्नः क्रियतां तथा

rājyena bhāṇḍamūlyena duḥkhabhāṇḍaparamparām | rājan yathā nārjayasi prayatnaḥ kriyatāṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्येन भाण्डमूल्येन राज्यभाण्डपरम्परां । राजन् यथा निर्विशसि प्रयत्नः क्रियतां तथा

rājyena bhāṇḍamūlyena rājyabhāṇḍaparamparāṃ | rājan yathā nirviśasi prayatnaḥ kriyatāṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्द्वीपाम् अपि प्राप्य पृथिवीं चक्रवर्तिनः [ १७अ ] । शारीरं मानसं चैव सुखद्वयम् इदं मतम्

caturdvīpām api prāpya pṛthivīṃ cakravartinaḥ [ 17a ] | śārīraṃ mānasaṃ caiva sukhadvayam idaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखप्रतिक्रियामात्रं शारीरं वेदनासुखं । संज्ञामयं मानसं तु केवलं कप्ल्पनाकृतं

duḥkhapratikriyāmātraṃ śārīraṃ vedanāsukhaṃ | saṃjñāmayaṃ mānasaṃ tu kevalaṃ kaplpanākṛtaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखप्रतिक्रियामात्रं कल्पनामात्रम् एव च । लोकस्य सुखसर्वस्वं व्यर्थम् एतद् अतो ऽर्थतः

duḥkhapratikriyāmātraṃ kalpanāmātram eva ca | lokasya sukhasarvasvaṃ vyartham etad ato 'rthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वीपदेशपुरावासप्रदेशसानवाससां । शय्या ऽन्नपानहस्त्यस्त्यश्वस्त्रीणां चैकैकभोग्यता

dvīpadeśapurāvāsapradeśasānavāsasāṃ | śayyā 'nnapānahastyastyaśvastrīṇāṃ caikaikabhogyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा च यत्र चित्तं स्यात् तदानेन सुखं किल । शेषाणाम् अमनस्कारात् तेषां व्यर्थत्वम् अर्थतः

yadā ca yatra cittaṃ syāt tadānena sukhaṃ kila | śeṣāṇām amanaskārāt teṣāṃ vyarthatvam arthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयान् पञ्चभिः पञ्च चक्षुरादिभिर् इन्द्रियैः । न कल्पयति येद् गृह्णन् नास्मात् तेषु तदा सुखं

viṣayān pañcabhiḥ pañca cakṣurādibhir indriyaiḥ | na kalpayati yed gṛhṇan nāsmāt teṣu tadā sukhaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानीते विषयं यं यं येन येनेन्द्रियेण च । तदा न शेषैः शेषाणि व्यर्थान्य् एव यतस् तदा

jānīte viṣayaṃ yaṃ yaṃ yena yenendriyeṇa ca | tadā na śeṣaiḥ śeṣāṇi vyarthāny eva yatas tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियैर् उपलब्धस्य विषयस्याकृतिं मनः । उपलभ्य व्यतीतस्य कल्पयन् मन्यते सुखं

indriyair upalabdhasya viṣayasyākṛtiṃ manaḥ | upalabhya vyatītasya kalpayan manyate sukhaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकम् अर्थं विजानाति यद्य् अप्य् एकम् इहेन्द्रियं । तद् अप्य् अर्थं विना व्यर्थं व्यर्थो ऽर्थो ऽपि च तद् विना

ekam arthaṃ vijānāti yady apy ekam ihendriyaṃ | tad apy arthaṃ vinā vyarthaṃ vyartho 'rtho 'pi ca tad vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतीत्य मातापितरौ यथोक्तः पुत्रसम्भवः । चक्षूरूपे प्रतीत्यैवम् उक्तो विज्ञानसंभवह्

pratītya mātāpitarau yathoktaḥ putrasambhavaḥ | cakṣūrūpe pratītyaivam ukto vijñānasaṃbhavah

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीतानागता व्यर्थाः विषयाः सार्धम् इन्द्रियैः । तद्द्वयानतिरिक्तत्वाद् व्यर्था ये ऽपि च साम्प्रताः

atītānāgatā vyarthāḥ viṣayāḥ sārdham indriyaiḥ | taddvayānatiriktatvād vyarthā ye 'pi ca sāmpratāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलातचक्रं गृह्णाति यथा चक्षुर् विपर्ययात् । तथेन्द्रियाणि [ १७ब् ] गृह्णन्ति विषयान् साम्प्रतान् इव

alātacakraṃ gṛhṇāti yathā cakṣur viparyayāt | tathendriyāṇi [ 17b ] gṛhṇanti viṣayān sāmpratān iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च पञ्चभूतमया मताः । प्रतिस्वं भूतवैयर्थ्याद् एषां व्यर्थत्वम् अर्थतः

indriyāṇīndriyārthāś ca pañcabhūtamayā matāḥ | pratisvaṃ bhūtavaiyarthyād eṣāṃ vyarthatvam arthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरिन्धनो ऽग्निर् भूतानां विनिर्भागे प्रसज्यते । संपर्के लक्षणाभावः शेषेष्व् अप्य् एष निर्णयः

nirindhano 'gnir bhūtānāṃ vinirbhāge prasajyate | saṃparke lakṣaṇābhāvaḥ śeṣeṣv apy eṣa nirṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं द्विधापि भूतानां व्यर्थत्वात् सङ्गतिर् वृथा । व्यर्थत्वात् सङ्गतेश् चैवं रूपं व्यर्थम् अतो ऽर्थतः

evaṃ dvidhāpi bhūtānāṃ vyarthatvāt saṅgatir vṛthā | vyarthatvāt saṅgateś caivaṃ rūpaṃ vyartham ato 'rthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानवेदनासंज्ञासंस्काराणाम् च सर्वशः । प्रत्येकम् आत्मवैयर्थ्याद् वैयर्थ्यं परमार्थतः

vijñānavedanāsaṃjñāsaṃskārāṇām ca sarvaśaḥ | pratyekam ātmavaiyarthyād vaiyarthyaṃ paramārthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखाभिमानो दुःखस्य प्रतीकारे यथार्थतः । तथा दुह्खाभिमानो ऽपि सुखस्य प्रतिघातजः

sukhābhimāno duḥkhasya pratīkāre yathārthataḥ | tathā duhkhābhimāno 'pi sukhasya pratighātajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखे संयोगतृष्णैवं नैःस्वाभाव्यात् प्रहीयते । दुःखे वियोगतृष्णा च पश्यतां मुक्तिर् इत्य् अतः

sukhe saṃyogatṛṣṇaivaṃ naiḥsvābhāvyāt prahīyate | duḥkhe viyogatṛṣṇā ca paśyatāṃ muktir ity ataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कः पश्यतीति चेच् चित्तं व्यवहारेण कथ्यते । न हि चैत्तं विना चित्तं व्यर्थत्वान् न सहेष्यते

kaḥ paśyatīti cec cittaṃ vyavahāreṇa kathyate | na hi caittaṃ vinā cittaṃ vyarthatvān na saheṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यर्थम् एवं जगन् मत्वा याथाभूत्यान् निरास्पदः । निर्वाति निरुपादानो निरुपादानवह्निवत्

vyartham evaṃ jagan matvā yāthābhūtyān nirāspadaḥ | nirvāti nirupādāno nirupādānavahnivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्वो ऽपि दृष्ट्वैवं सम्बोधौ नियतो मतः । केवलं त्व् अस्य कारुण्याद् आबोधेर् भवसंततिः

bodhisattvo 'pi dṛṣṭvaivaṃ sambodhau niyato mataḥ | kevalaṃ tv asya kāruṇyād ābodher bhavasaṃtatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्वस्य संभारो महायाने तथागतैः । निर्दिष्टः स तु सम्मूढैः प्रद्विष्टैश् चैव निन्द्यते

bodhisattvasya saṃbhāro mahāyāne tathāgataiḥ | nirdiṣṭaḥ sa tu sammūḍhaiḥ pradviṣṭaiś caiva nindyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणदोषानभिज्ञो वा दोषसंज्ञी गुणेषु वा । अथवापि गुणद्वेषी महायानस्य निन्दकः

guṇadoṣānabhijño vā doṣasaṃjñī guṇeṣu vā | athavāpi guṇadveṣī mahāyānasya nindakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोपघातिनो [ १८अ ] दोषान् परानुग्रहिणो गुणान् । ज्ञात्वोच्यते गुणद्वेषी महायानस्य निन्दकः

paropaghātino [ 18a ] doṣān parānugrahiṇo guṇān | jñātvocyate guṇadveṣī mahāyānasya nindakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् स्वार्थनिरपेक्षत्वात् पराथैकरसप्रियं । गुणाकरं महायानं तद् द्वेषी तेन दह्यते

yat svārthanirapekṣatvāt parāthaikarasapriyaṃ | guṇākaraṃ mahāyānaṃ tad dveṣī tena dahyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्राद्धो ऽपि दुर्गृहीतेन द्विष्यात् क्रुद्धो ऽथवेतरः । श्राद्धो ऽपि दग्ध इत्य् उक्तः का चिन्ता द्वेषबन्धुरे

śrāddho 'pi durgṛhītena dviṣyāt kruddho 'thavetaraḥ | śrāddho 'pi dagdha ity uktaḥ kā cintā dveṣabandhure

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषेणापि विषं हन्याद् यथैवोक्तं चिकित्सकैः । दुःखेनाप्य् अहितं हन्याद् इत्य् उक्ते किं विरुध्यते

viṣeṇāpi viṣaṃ hanyād yathaivoktaṃ cikitsakaiḥ | duḥkhenāpy ahitaṃ hanyād ity ukte kiṃ virudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनःपूर्वङ्गमा धर्मा मनःश्रेष्ठा इति श्रुतेः । हितं हितमनाः कुर्वन् दुःकेनाप्य् अहितं कथं

manaḥpūrvaṅgamā dharmā manaḥśreṣṭhā iti śruteḥ | hitaṃ hitamanāḥ kurvan duḥkenāpy ahitaṃ kathaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखम् अप्य् आयतीपथ्यं कार्यं किमु सुखं हितं । आत्मनश् च परेषां च धर्म एष सनातनः

duḥkham apy āyatīpathyaṃ kāryaṃ kimu sukhaṃ hitaṃ | ātmanaś ca pareṣāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्रासुखपरित्यागात् पश्चाच् चेद् विपुलं सुखं । त्यजेन् मात्रासुखं धीरः संपश्यन् विपुलं सुखं

mātrāsukhaparityāgāt paścāc ced vipulaṃ sukhaṃ | tyajen mātrāsukhaṃ dhīraḥ saṃpaśyan vipulaṃ sukhaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मृष्यते च यद्य् एतत् कटुभैषज्यदायिनः । ततश् चिकित्सकाद्याश् च हता नैवं च युज्यते

na mṛṣyate ca yady etat kaṭubhaiṣajyadāyinaḥ | tataś cikitsakādyāś ca hatā naivaṃ ca yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपथ्यम् अपि यद् दृष्टं तत् पथ्यं पण्डितैः क्वचित् । उत्सर्गश् चापवादश् च सर्वशास्त्रेषु शंस्यते

apathyam api yad dṛṣṭaṃ tat pathyaṃ paṇḍitaiḥ kvacit | utsargaś cāpavādaś ca sarvaśāstreṣu śaṃsyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करुणापूर्वकाः सर्वे निष्यन्दा ज्ञाननिर्मलाः । उक्ता यत्र महायाने कस् तन् निन्देत् सचेतनः

karuṇāpūrvakāḥ sarve niṣyandā jñānanirmalāḥ | uktā yatra mahāyāne kas tan nindet sacetanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यौदार्यातिगाम्भीर्याद् विषण्णैर् अकृतात्मभिः । निन्द्यते ऽद्य महायानं मोहात् स्वपरवैरिभिः

atyaudāryātigāmbhīryād viṣaṇṇair akṛtātmabhiḥ | nindyate 'dya mahāyānaṃ mohāt svaparavairibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानशीलक्षमावीर्यध्यानप्रज्ञाकृपात्मकं [ १८ब् ] । महायानम् अतस् तस्मिन् कस्माद् दुर्भाषितं वचः

dānaśīlakṣamāvīryadhyānaprajñākṛpātmakaṃ [ 18b ] | mahāyānam atas tasmin kasmād durbhāṣitaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परार्थो दानशीलाभ्यां क्षान्त्या वीर्येण चात्मनः । ध्यानं प्रज्ञा च मोक्षाय महायानार्थसंग्रहः

parārtho dānaśīlābhyāṃ kṣāntyā vīryeṇa cātmanaḥ | dhyānaṃ prajñā ca mokṣāya mahāyānārthasaṃgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परा [ त्महित ] मोक्षार्थाः संक्षेपाद् बुद्धशासनं । ते सट्पारमितागर्भास् तस्माद् बौद्धम् इदं वचः

parā [ tmahita ] mokṣārthāḥ saṃkṣepād buddhaśāsanaṃ | te saṭpāramitāgarbhās tasmād bauddham idaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुण्यज्ञानमयो यत्र बुद्धैर् बोधेर् महापथः । देशितस् तन् महायानम् अज्ञानाद् वै न दृश्यते

puṇyajñānamayo yatra buddhair bodher mahāpathaḥ | deśitas tan mahāyānam ajñānād vai na dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खम् इवाचिन्त्यगुणत्वाद् उक्तो ऽचिन्त्यगुणो जिनः । महायाने यतो बुद्धमाहात्म्यं क्षम्यताम् इदम्

kham ivācintyaguṇatvād ukto 'cintyaguṇo jinaḥ | mahāyāne yato buddhamāhātmyaṃ kṣamyatām idam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्यशारद्वतस्यापि शीलमात्रे ऽप्य् अगोचरः । यस्मात् तद् बुद्धमाहात्म्यम् अचिन्त्यं किं न मृष्यते

āryaśāradvatasyāpi śīlamātre 'py agocaraḥ | yasmāt tad buddhamāhātmyam acintyaṃ kiṃ na mṛṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुत्पादो महायाने परेषां शून्याता क्षयः । क्षयानुत्पादायोश् चैक्यम् अर्थतः क्षम्यतां यतः

anutpādo mahāyāne pareṣāṃ śūnyātā kṣayaḥ | kṣayānutpādāyoś caikyam arthataḥ kṣamyatāṃ yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्यताबुद्धमाहात्म्यम् एवं युक्त्यानुपश्यतां । महायानेतरोक्तानि न समेयुः कथं सतां

śūnyatābuddhamāhātmyam evaṃ yuktyānupaśyatāṃ | mahāyānetaroktāni na sameyuḥ kathaṃ satāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथागताभिसन्ध्योक्तान्य् असुखं ज्ञातुम् इत्य् अतः । एकयानत्रियानोक्ताद् आत्मा रक्ष्य उपेक्षया

tathāgatābhisandhyoktāny asukhaṃ jñātum ity ataḥ | ekayānatriyānoktād ātmā rakṣya upekṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपेक्षया हि नापुण्यम् द्वेषात् पापं कुतः शुभं । महायाने यतो द्वेषो नात्मकामैः कृतो ऽर्हति

upekṣayā hi nāpuṇyam dveṣāt pāpaṃ kutaḥ śubhaṃ | mahāyāne yato dveṣo nātmakāmaiḥ kṛto 'rhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बोधिसत्त्वप्रणिधिर् न चर्यापरिणामना । उक्ताः श्रावकयाने ऽस्माद् बोधिसत्त्वः कुतस् ततः

na bodhisattvapraṇidhir na caryāpariṇāmanā | uktāḥ śrāvakayāne 'smād bodhisattvaḥ kutas tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिष्ठानानि नोक्तानि [ १९अ ] बोधिसत्त्वस्य बोधये । बुद्धैर् अन्यत् प्रमाणं च को ऽस्मिन् अर्थे जिनाधिकः

adhiṣṭhānāni noktāni [ 19a ] bodhisattvasya bodhaye | buddhair anyat pramāṇaṃ ca ko 'smin arthe jinādhikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिष्टानार्यसत्यार्थबोधिपक्षोपसंहितात् । मार्गाच् छ्रावकसामान्याद् बौद्धं केनाधिकं फलं

adhiṣṭānāryasatyārthabodhipakṣopasaṃhitāt | mārgāc chrāvakasāmānyād bauddhaṃ kenādhikaṃ phalaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिचर्याप्रतिष्ठार्थं न सूत्रे भाषितं वचः । भाषितं च महायाने ग्राह्यम् अस्माद् विचक्षणैः

bodhicaryāpratiṣṭhārthaṃ na sūtre bhāṣitaṃ vacaḥ | bhāṣitaṃ ca mahāyāne grāhyam asmād vicakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैव वैयाकरणो मातृकाम् अपि पाठयेत् । बुद्धो ऽवदत् तथा धर्मं विनेयानां यथाक्षमं

yathaiva vaiyākaraṇo mātṛkām api pāṭhayet | buddho 'vadat tathā dharmaṃ vineyānāṃ yathākṣamaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केषांचिद् अवदद् धर्मं पापेभ्यो विनिवृत्तये । केषांचित् पुण्यसिद्ध्यर्थं केषांचिद् द्वयनिःश्रितं

keṣāṃcid avadad dharmaṃ pāpebhyo vinivṛttaye | keṣāṃcit puṇyasiddhyarthaṃ keṣāṃcid dvayaniḥśritaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वयानिश्रितम् एकेषां गाम्भीरं भीरुभीषणं । शून्यताकरुणागर्भम् एकेषां बोधिसाधनं

dvayāniśritam ekeṣāṃ gāmbhīraṃ bhīrubhīṣaṇaṃ | śūnyatākaruṇāgarbham ekeṣāṃ bodhisādhanaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सद्भिर् महायाने कर्तव्यः प्रतिघक्षयः । प्रसादश् चाधिकः कार्यः संयक्संबोधिसिद्धये

iti sadbhir mahāyāne kartavyaḥ pratighakṣayaḥ | prasādaś cādhikaḥ kāryaḥ saṃyaksaṃbodhisiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महायानप्रसादेन तदुक्ताचरनेण च । प्राप्यते ऽनुत्तरा बोधिः सर्वसौख्यानि चान्तरा

mahāyānaprasādena taduktācaraneṇa ca | prāpyate 'nuttarā bodhiḥ sarvasaukhyāni cāntarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानशीलक्षमासत्यं गृहस्थस्य विशेषतः । धर्म उक्तः कृपागर्भः स सात्मीक्रियतां दृढं

dānaśīlakṣamāsatyaṃ gṛhasthasya viśeṣataḥ | dharma uktaḥ kṛpāgarbhaḥ sa sātmīkriyatāṃ dṛḍhaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ लोकस्य वैधर्म्याद् राज्यं धर्मेण दुष्करं । ततो धर्मयशो ऽर्थं ते प्रयुज्याधिगमः क्षमः

atha lokasya vaidharmyād rājyaṃ dharmeṇa duṣkaraṃ | tato dharmayaśo 'rthaṃ te prayujyādhigamaḥ kṣamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.