Rupa Gosvamin: Haribhaktirasamrtasindhu 3.4

वत्सल-भक्ति-रसाख्या चतुर्थ-लहरी विभावाद्यैस् तु वात्सल्यं स्थायी पुष्टिम् उपागतः । एष वत्सल-नामात्र प्रोक्तो भक्ति-रसो बुधैः

vatsala-bhakti-rasākhyā caturtha-laharī vibhāvādyais tu vātsalyaṃ sthāyī puṣṭim upāgataḥ | eṣa vatsala-nāmātra prokto bhakti-raso budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र आलम्बनाः-- कृष्णं तस्य गुरूंश् चात्र प्राहुर् आलम्बनान् बुधाः

tatra ālambanāḥ-- kṛṣṇaṃ tasya gurūṃś cātra prāhur ālambanān budhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र कृष्णो, यथा-- नव-कुवलय-दाम-श्यामलं कोमलाङ्गं विचलद्-अलक-भृङ्ग-क्रान्त-नेत्राम्बुजान्तम् । व्रज-भुवि विहरन्तं पुत्रम् आलोकयन्ती व्रज-पति-दयितासीत् प्रस्नवोत्पीड-दिग्धा

tatra kṛṣṇo, yathā-- nava-kuvalaya-dāma-śyāmalaṃ komalāṅgaṃ vicalad-alaka-bhṛṅga-krānta-netrāmbujāntam | vraja-bhuvi viharantaṃ putram ālokayantī vraja-pati-dayitāsīt prasnavotpīḍa-digdhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यामाङ्गो रुचिरः सर्व-सल्-लक्षण-युतो मृदुः । प्रिय-वाक् सरलो ह्रीमान् विनयी मान्य-मान-कृत् । दातेत्य्-आदि-गुणो कृष्णो विभाव इति कथ्यते

śyāmāṅgo ruciraḥ sarva-sal-lakṣaṇa-yuto mṛduḥ | priya-vāk saralo hrīmān vinayī mānya-māna-kṛt | dātety-ādi-guṇo kṛṣṇo vibhāva iti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं गुणस्य चास्यानुग्राह्यत्वाद् एव कीर्तिता । प्रभावानास्पदतया वेद्यस्यात्र विभावता

evaṃ guṇasya cāsyānugrāhyatvād eva kīrtitā | prabhāvānāspadatayā vedyasyātra vibhāvatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा श्री-दशमे (१०।८।४५)-- त्रय्या चोपनिषद्भिश् च साङ्ख्य-योगैश् च सात्वतैः । उपगीयमान-माहात्म्यं हरिं सामन्यतात्मजम्

tathā śrī-daśame (10.8.45)-- trayyā copaniṣadbhiś ca sāṅkhya-yogaiś ca sātvataiḥ | upagīyamāna-māhātmyaṃ hariṃ sāmanyatātmajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- विष्णुर् नित्यम् उपास्यते सखि मया तेनात्र नीताः क्षयं शङ्के पूतनिकादयः क्षिति-रुहौ तौ वात्ययोन्मूलितौ । प्रत्यक्षं गिरिर् एष गोष्ट-पतिना रामेण सार्धं धृतस् तत्-तत्-कर्म दुरन्वयं मम शिशोः केनास्य सम्भाव्यते

yathā vā-- viṣṇur nityam upāsyate sakhi mayā tenātra nītāḥ kṣayaṃ śaṅke pūtanikādayaḥ kṣiti-ruhau tau vātyayonmūlitau | pratyakṣaṃ girir eṣa goṣṭa-patinā rāmeṇa sārdhaṃ dhṛtas tat-tat-karma duranvayaṃ mama śiśoḥ kenāsya sambhāvyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गुरवः-- अधिकं-मन्य-भावेन शिक्षा-कारितयापि च । लालकत्वादिनाप्य् अत्र विभावा गुरवो मताः

atha guravaḥ-- adhikaṃ-manya-bhāvena śikṣā-kāritayāpi ca | lālakatvādināpy atra vibhāvā guravo matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- भूर्य्-अनुग्रह-चितेन चेतसा लालनोत्कम् अभितः कृपाकुलम् । गौरवेण गुरुणा जगद्-गुरोर् गौरवं गणम् अगण्यम् आश्रये

yathā-- bhūry-anugraha-citena cetasā lālanotkam abhitaḥ kṛpākulam | gauraveṇa guruṇā jagad-guror gauravaṃ gaṇam agaṇyam āśraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते तु तस्यात्र कथिता व्रज-राज्ञी व्रजेश्वरः । रोहिणी ताश् च वल्लव्यो याः पद्मज-हृतात्मजाः

te tu tasyātra kathitā vraja-rājñī vrajeśvaraḥ | rohiṇī tāś ca vallavyo yāḥ padmaja-hṛtātmajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवकी तत्-सपत्न्यश् च कुन्ती चानकदुन्दुभिः । सान्दीपनि-मुखाश् चान्ये यथा-पूर्वम् अमी वराः । व्रजेश्वरी-व्रजाधीशौ श्रेष्ठौ गुरुजनेष्व् इमौ

devakī tat-sapatnyaś ca kuntī cānakadundubhiḥ | sāndīpani-mukhāś cānye yathā-pūrvam amī varāḥ | vrajeśvarī-vrajādhīśau śreṣṭhau gurujaneṣv imau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र व्रजेश्वर्या रूपं, यथा श्री-दशमे (१०।९।३)-- क्षौमं वासः पृथु-कटि-तटे बिभ्रती सूत्र-नद्धं पुत्र-स्नेह-स्नुत-कुच-युगं जात-कम्पं च सुभ्रूः । रज्ज्व्-आकर्ष-श्रम-भुज-चलत्-कङ्कणौ कुण्डले च स्विन्नं वक्त्रं कबर-विगलन्-मालती निर्ममन्थ

tatra vrajeśvaryā rūpaṃ, yathā śrī-daśame (10.9.3)-- kṣaumaṃ vāsaḥ pṛthu-kaṭi-taṭe bibhratī sūtra-naddhaṃ putra-sneha-snuta-kuca-yugaṃ jāta-kampaṃ ca subhrūḥ | rajjv-ākarṣa-śrama-bhuja-calat-kaṅkaṇau kuṇḍale ca svinnaṃ vaktraṃ kabara-vigalan-mālatī nirmamantha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- डोरी-जुटित-वक्र-केश-पटला सिन्दूर-बिन्दूल्लसत्- सीमान्त-द्युतिर् अङ्ग-भूषण-विधिं नाति-प्रभूतं श्रिता । गोविन्दास्य-निसृष्ट-साश्रु-नयन-द्वन्द्वा नवेन्दीवर- श्याम-श्याम-रुचिर् विचित्र-सिचया गोष्ठेश्वरी पातु वः

yathā vā-- ḍorī-juṭita-vakra-keśa-paṭalā sindūra-bindūllasat- sīmānta-dyutir aṅga-bhūṣaṇa-vidhiṃ nāti-prabhūtaṃ śritā | govindāsya-nisṛṣṭa-sāśru-nayana-dvandvā navendīvara- śyāma-śyāma-rucir vicitra-sicayā goṣṭheśvarī pātu vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वात्सल्यम्, यथा-- तनौ मन्त्र-न्यासं प्रणयति हरेर् गद्गदमयी स-बाष्पाक्षी रक्षा-तिलकम् अलिके कल्पयति च । स्नुवाना प्रत्यूषे दिशति च भुजे कार्मणम् असौ यशोदा मूर्तेव स्फुरति सुत-वात्सल्य-पटली

vātsalyam, yathā-- tanau mantra-nyāsaṃ praṇayati harer gadgadamayī sa-bāṣpākṣī rakṣā-tilakam alike kalpayati ca | snuvānā pratyūṣe diśati ca bhuje kārmaṇam asau yaśodā mūrteva sphurati suta-vātsalya-paṭalī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रजाधीशस्य रूपं, यथा-- तिल-तण्डुलितैः कचैः स्फुरन्तं नव-भाण्डीर-पलाश-चारु-चेलम् । अति-तुन्दिलम् इन्दु-कान्ति-भाजं व्रज-राजं वर-कूर्चम् अर्चयामि

vrajādhīśasya rūpaṃ, yathā-- tila-taṇḍulitaiḥ kacaiḥ sphurantaṃ nava-bhāṇḍīra-palāśa-cāru-celam | ati-tundilam indu-kānti-bhājaṃ vraja-rājaṃ vara-kūrcam arcayāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वात्सल्यम्, यथा-- अवलम्ब्य कराङ्गुलिं निजां स्खलद्-अङ्घ्रि प्रसरन्तम् अङ्गने । उरसि स्रवद्-अश्रु-निर्झरो मुमुदे प्रेक्ष्य सुतं व्रजाधिपः

vātsalyam, yathā-- avalambya karāṅguliṃ nijāṃ skhalad-aṅghri prasarantam aṅgane | urasi sravad-aśru-nirjharo mumude prekṣya sutaṃ vrajādhipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ उद्दीपनाः-- कौमारादि-वयो-रूप-वेशाः शैशव-चापलम् । जल्पित-स्मित-लीलाद्याः बुधैर् उद्दीपनाः स्मृताः

atha uddīpanāḥ-- kaumārādi-vayo-rūpa-veśāḥ śaiśava-cāpalam | jalpita-smita-līlādyāḥ budhair uddīpanāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र कौमारम्-- आद्यं मध्यं तथा शेषं कौमारं त्रि-विधं मतम्

tatra kaumāram-- ādyaṃ madhyaṃ tathā śeṣaṃ kaumāraṃ tri-vidhaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र आद्यम्-- स्थूल-मध्योरुतापाङ्ग-श्वेतिमा स्वल्प-दन्तता । प्रव्यक्त-मार्दवत्वं च कौमारे प्रथमे सति

tatra ādyam-- sthūla-madhyorutāpāṅga-śvetimā svalpa-dantatā | pravyakta-mārdavatvaṃ ca kaumāre prathame sati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- त्रि-चतुर-दशन-स्फुरन्-मुखेन्दुं पृथुतर-मध्य-कटि-रकोरु-सीमा । नव-कुवलय-कोमलः कुमारो मुदम् अधिकां व्रज-नाथयोर् व्यतानीत्

yathā-- tri-catura-daśana-sphuran-mukhenduṃ pṛthutara-madhya-kaṭi-rakoru-sīmā | nava-kuvalaya-komalaḥ kumāro mudam adhikāṃ vraja-nāthayor vyatānīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन् मुहुः पद-क्षेप-क्षणिके रुदित-स्मिते । स्वाङ्गुष्ठ-पानम् उत्तान-शयनाद्यं च चेष्टितम्

asmin muhuḥ pada-kṣepa-kṣaṇike rudita-smite | svāṅguṣṭha-pānam uttāna-śayanādyaṃ ca ceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- मुख-पुट-कृत-पादाम्भोरुहाङ्गुष्ठ-मूर्ध- प्रचल-चरण-युग्मं पुत्रम् उत्तान-सुप्तम् । क्षणम् इह विरुदन्तं स्मेर-वक्त्रं क्षणं सा तिलम् अपि विरतासीन् नेक्षितुं गोष्ठ-राज्ञी

yathā-- mukha-puṭa-kṛta-pādāmbhoruhāṅguṣṭha-mūrdha- pracala-caraṇa-yugmaṃ putram uttāna-suptam | kṣaṇam iha virudantaṃ smera-vaktraṃ kṣaṇaṃ sā tilam api viratāsīn nekṣituṃ goṣṭha-rājñī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र व्याघ्र-नखं कण्ठे रक्षा-तिलक-मङ्गलम् । पट्ट-डोरी कटौ हस्ते सूत्रम् इत्य् आदि मण्डनम्

atra vyāghra-nakhaṃ kaṇṭhe rakṣā-tilaka-maṅgalam | paṭṭa-ḍorī kaṭau haste sūtram ity ādi maṇḍanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- तरक्षु-नख-मण्डलं नव-तमाल-पत्र-द्युतिं शिशुं रुचिर-रोचना-कृत-तमाल-पत्र-श्रियम् । धृत-प्रतिसरं कटि-स्फुरित-पट्ट-सूत्र-स्रजं व्रजेश-गृहिणी सुतं न किल वीक्ष्य तृप्तिं ययौ

yathā-- tarakṣu-nakha-maṇḍalaṃ nava-tamāla-patra-dyutiṃ śiśuṃ rucira-rocanā-kṛta-tamāla-patra-śriyam | dhṛta-pratisaraṃ kaṭi-sphurita-paṭṭa-sūtra-srajaṃ vrajeśa-gṛhiṇī sutaṃ na kila vīkṣya tṛptiṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मध्यमम्-- दृक्-तटी-भाग्-अलकतानग्नता च्छिद्रि-कर्णता । कलोक्ति-रिङ्गनाद्यं च कौमारे सति मध्यमे

atha madhyamam-- dṛk-taṭī-bhāg-alakatānagnatā cchidri-karṇatā | kalokti-riṅganādyaṃ ca kaumāre sati madhyame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- विचलद्-अलक-रुद्ध-भ्रू-कुटी चञ्चलाक्षं कल-वचनम् उदञ्चन् नूतन-श्रोत्र-रन्ध्रम् । अलघु-रचित-रिङ्गं गोकुले दिग्-दुकूलं तनयम् अमृत-सिन्धौ प्रेक्ष्य माता न्यमाङ्क्षीत्

yathā-- vicalad-alaka-ruddha-bhrū-kuṭī cañcalākṣaṃ kala-vacanam udañcan nūtana-śrotra-randhram | alaghu-racita-riṅgaṃ gokule dig-dukūlaṃ tanayam amṛta-sindhau prekṣya mātā nyamāṅkṣīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घ्राणस्य शिखरे मुक्ता नव-नीतं कराम्बुजे । किङ्किण्य्-आदि च कट्यादौ प्रसाधनम् इहोदितम्

ghrāṇasya śikhare muktā nava-nītaṃ karāmbuje | kiṅkiṇy-ādi ca kaṭyādau prasādhanam ihoditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- क्वणित-कनक-किङ्किणी-कलापं स्मित-मुखम् उज्ज्वल-नासिकाग्रम् उक्तम् । कर-धृत-नवनीत-पिण्डम् अग्रे तनयम् अवेक्ष्य ननन्द नन्द-पत्नी

yathā-- kvaṇita-kanaka-kiṅkiṇī-kalāpaṃ smita-mukham ujjvala-nāsikāgram uktam | kara-dhṛta-navanīta-piṇḍam agre tanayam avekṣya nananda nanda-patnī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शेषम्-- अत्र किञ्चित् कृशं मध्यम् ईषत्-प्रथिम-भाग् उरः । शिरश् च काक-पक्षाढ्यं कौमारे चरमे सति

atha śeṣam-- atra kiñcit kṛśaṃ madhyam īṣat-prathima-bhāg uraḥ | śiraś ca kāka-pakṣāḍhyaṃ kaumāre carame sati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- स मनाग् अपचीयमान-मध्यः प्रथिमोपक्रम-शिक्षणार्थि-वक्षाः । दधद्-आकुल-काक-पक्ष-लक्ष्मीं जननीं स्तम्भयति स्म दिव्य-डिम्भः

yathā-- sa manāg apacīyamāna-madhyaḥ prathimopakrama-śikṣaṇārthi-vakṣāḥ | dadhad-ākula-kāka-pakṣa-lakṣmīṃ jananīṃ stambhayati sma divya-ḍimbhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धटी फण-पडी चात्र किञ्चिद्-वन्य-विभूषणम् । लघु-वेत्रक-रत्नादि मण्डनं परिकीर्तितम्

dhaṭī phaṇa-paḍī cātra kiñcid-vanya-vibhūṣaṇam | laghu-vetraka-ratnādi maṇḍanaṃ parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वत्स-रक्षा व्रजाभ्यर्णे वयस्यैः सह खेलनम् । पाव-शृङ्ग-दलादीनां वादनाद्य् अत्र चेष्टितम्

vatsa-rakṣā vrajābhyarṇe vayasyaiḥ saha khelanam | pāva-śṛṅga-dalādīnāṃ vādanādy atra ceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- शिखण्ड-कृत-शेखरः फण-पटीं दधत् करे च लगुडीं लघुं सवयसां कुलैर् आवृतः । अवन्न् इह शकृत्-करीन् परिसरे व्रजस्य प्रिये सुतस् तव कृतार्थयत्य् अहह पश्य नेत्राणि नः

yathā-- śikhaṇḍa-kṛta-śekharaḥ phaṇa-paṭīṃ dadhat kare ca laguḍīṃ laghuṃ savayasāṃ kulair āvṛtaḥ | avann iha śakṛt-karīn parisare vrajasya priye sutas tava kṛtārthayaty ahaha paśya netrāṇi naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पौगण्डम्-- पौगण्डादि पुरैवोक्तं तेन सङ्क्षिप्य लिख्यते

atha paugaṇḍam-- paugaṇḍādi puraivoktaṃ tena saṅkṣipya likhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-- पथि पथि सुरभीणान् अंशुकोत्तंसि-मूर्धा धवलिम् अयुग्-अपाङ्गो मण्डितः कञ्चुकेन । लघु लघु परिगुञ्जन्-मञ्जु-मञ्जीर-युग्मं व्रज-भुवि मम वत्सः कच्च-देशाद् उपैति

yathā-- pathi pathi surabhīṇān aṃśukottaṃsi-mūrdhā dhavalim ayug-apāṅgo maṇḍitaḥ kañcukena | laghu laghu pariguñjan-mañju-mañjīra-yugmaṃ vraja-bhuvi mama vatsaḥ kacca-deśād upaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कैशोरम्-- अरुणिम-युग्-अपाङ्गस् तुङ्ग-वक्षः-कपाटी- विलुठद्-अमल-हारो रम्य-रोमावलि-श्रीः । पुरुष-मणिर् अयं मे देवकि श्यामलाङ्गस् त्वद्-उदर-खनि-जन्मा नेत्रम् उच्चैर् धिनोति

atha kaiśoram-- aruṇima-yug-apāṅgas tuṅga-vakṣaḥ-kapāṭī- viluṭhad-amala-hāro ramya-romāvali-śrīḥ | puruṣa-maṇir ayaṃ me devaki śyāmalāṅgas tvad-udara-khani-janmā netram uccair dhinoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नव्येन यौवनेनापि दीव्यन् गोष्ठेन्द्र-नन्दनः । भाति केवल-वात्सल्य-भाजां पौगण्ड-भाग् इव

navyena yauvanenāpi dīvyan goṣṭhendra-nandanaḥ | bhāti kevala-vātsalya-bhājāṃ paugaṇḍa-bhāg iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकुमारेण पौगण्ड-वयसा सङ्गतो ऽप्य् असौ । किशोराभः सदा दास-विशेषाणां प्रभासते

sukumāreṇa paugaṇḍa-vayasā saṅgato 'py asau | kiśorābhaḥ sadā dāsa-viśeṣāṇāṃ prabhāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शैशव-चापलम्-- पारीर् भिनत्ति विकिरत्य् अजिरे दधीनि सन्तानिकां हरति कृन्तति मन्थ-दण्डम् । वह्नौ क्षिपत्य् अविरतं नव-नीतम् इत्थं मातुः प्रमोद-भरम् एव हरिस् तनोति

atha śaiśava-cāpalam-- pārīr bhinatti vikiraty ajire dadhīni santānikāṃ harati kṛntati mantha-daṇḍam | vahnau kṣipaty avirataṃ nava-nītam itthaṃ mātuḥ pramoda-bharam eva haris tanoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- प्रेक्ष्य प्रेक्ष्य दिशः स-शङ्कम् असकृन् मन्दं पदं निक्षिपन् नायात्य् एष लतान्तरे स्फुटम् इतो गव्यं हरिष्यन् हरिः । तिष्ठ स्वैरम् अजानतीव मुखरे चौर्य-भ्रमद्-भ्रू-लतं त्रस्यल्-लोचनम् अस्य शुष्यद्-अधरं रम्यं दिदृक्षे मुखम्

yathā vā-- prekṣya prekṣya diśaḥ sa-śaṅkam asakṛn mandaṃ padaṃ nikṣipan nāyāty eṣa latāntare sphuṭam ito gavyaṃ hariṣyan hariḥ | tiṣṭha svairam ajānatīva mukhare caurya-bhramad-bhrū-lataṃ trasyal-locanam asya śuṣyad-adharaṃ ramyaṃ didṛkṣe mukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अनुभावाः-- अनुभावाः शिरो-घ्राणं करेणाङ्गाभिमार्जनम् । आशीर्वादो निदेशश् च लालनं प्रतिपालनम् । हितोपदेश-दानाद्या वत्सले परिकीर्तिताः

atha anubhāvāḥ-- anubhāvāḥ śiro-ghrāṇaṃ kareṇāṅgābhimārjanam | āśīrvādo nideśaś ca lālanaṃ pratipālanam | hitopadeśa-dānādyā vatsale parikīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र शिरो-घ्राणम्, यथा श्री-दशमे (१०।१३।३३)-- तद्-ईक्षणोत्प्रेम-रसाप्लुताशया जातानुरागा गत-मन्यवो ऽर्भकान् । उदुह्य दोर्भिः परिरभ्य मूर्धनि घ्राणैर् अवापुः परमां मुदं ते

atra śiro-ghrāṇam, yathā śrī-daśame (10.13.33)-- tad-īkṣaṇotprema-rasāplutāśayā jātānurāgā gata-manyavo 'rbhakān | uduhya dorbhiḥ parirabhya mūrdhani ghrāṇair avāpuḥ paramāṃ mudaṃ te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- दुग्धेन दिग्धा कुच-विच्युतेन समग्रम् आघ्राय शिरः सपिच्छम् । करेण गोष्ठेशितुर् अङ्गनेयम् अङ्गानि पुत्रस्य मुहुर् ममार्ज

yathā vā-- dugdhena digdhā kuca-vicyutena samagram āghrāya śiraḥ sapiccham | kareṇa goṣṭheśitur aṅganeyam aṅgāni putrasya muhur mamārja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चुम्बाश्लेषौ तथाह्वानं नाम-ग्रहण-पूर्वकम् । उपालम्भादयश् चात्र मित्रैः साधारणाः क्रियाः

cumbāśleṣau tathāhvānaṃ nāma-grahaṇa-pūrvakam | upālambhādayaś cātra mitraiḥ sādhāraṇāḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सात्त्विकाः-- नवात्र सात्त्विकाः स्तन्य-स्रावः स्तम्भादयश् च ते

atha sāttvikāḥ-- navātra sāttvikāḥ stanya-srāvaḥ stambhādayaś ca te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्तन्य-स्रावो, यथा श्री-दशमे (१०।१३।२२)-- तन्-मातरो वेणु-रव-त्वरोत्थिता उत्थाप्य दोर्भिः परिरभ्य निर्भरम् । स्नेह-स्नुत-स्तन्य-पयः-सुधासवं मत्वा परं ब्रह्म सुतान् अपाययन्

tatra stanya-srāvo, yathā śrī-daśame (10.13.22)-- tan-mātaro veṇu-rava-tvarotthitā utthāpya dorbhiḥ parirabhya nirbharam | sneha-snuta-stanya-payaḥ-sudhāsavaṃ matvā paraṃ brahma sutān apāyayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा ललित-माधवे (१।४६)-- निचुलित-गिरि-धातु-स्फीत-पत्रावलीकान् अखिल-सुरभि-रेणून् क्षालयद्भिर् यशोदा । कुच-कलस-विमुक्तैः स्नेह-माध्वीक-मध्यैस् तव नवम् अभिषेकं दुग्ध-पूरैः करोति

yathā vā lalita-mādhave (1.46)-- niculita-giri-dhātu-sphīta-patrāvalīkān akhila-surabhi-reṇūn kṣālayadbhir yaśodā | kuca-kalasa-vimuktaiḥ sneha-mādhvīka-madhyais tava navam abhiṣekaṃ dugdha-pūraiḥ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भादयो, यथा-- कथम् अपि परिरब्धुं न क्षमा स्तब्ध-गात्री कलयितुम् अपि नालं बाष्प-पुर-प्लुताक्षी । न च सुतम् उपदेष्टुं रुद्ध-कण्ठी समर्था दधतम् अचलम् आसीद् व्याकुला गोकुलेशा

stambhādayo, yathā-- katham api parirabdhuṃ na kṣamā stabdha-gātrī kalayitum api nālaṃ bāṣpa-pura-plutākṣī | na ca sutam upadeṣṭuṃ ruddha-kaṇṭhī samarthā dadhatam acalam āsīd vyākulā gokuleśā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ व्यभिचारिणः-- तत्रापस्मार-सहिताः प्रीतोक्ताः व्यभिचारिणः

atha vyabhicāriṇaḥ-- tatrāpasmāra-sahitāḥ prītoktāḥ vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र हर्षो, यथा श्री-दशमे (१०।१७।१९)-- यशोदापि महाभागा नष्ट-लब्ध-प्रजा सती । परिष्वजाङ्कम् आरोप्य मुमोचाश्रु-कलां मुहुः

tatra harṣo, yathā śrī-daśame (10.17.19)-- yaśodāpi mahābhāgā naṣṭa-labdha-prajā satī | pariṣvajāṅkam āropya mumocāśru-kalāṃ muhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा विदग्ध-माधवे (१।२०)-- जित-चन्द्र-पराग-चन्द्रिका नलदेन्दीवर-चन्दन-श्रियम् । परितो मयि शैत्य-माधुरीं वहति स्पर्श-महोत्सवस् तव

yathā vā vidagdha-mādhave (1.20)-- jita-candra-parāga-candrikā naladendīvara-candana-śriyam | parito mayi śaitya-mādhurīṃ vahati sparśa-mahotsavas tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्थायी-- सम्भ्रमादि-च्युता या स्याद् अनुकम्पे ऽनुकम्पितुः । रतिः सैवात्र वात्सल्यं स्थायी भावो निगद्यते

atha sthāyī-- sambhramādi-cyutā yā syād anukampe 'nukampituḥ | ratiḥ saivātra vātsalyaṃ sthāyī bhāvo nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यशोदादेस् तु वात्सल्य-रतिः प्रौढा निसर्गतः । प्रेमवत् स्नेहवद् भाति कदाचित् किल रागवत्

yaśodādes tu vātsalya-ratiḥ prauḍhā nisargataḥ | premavat snehavad bhāti kadācit kila rāgavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वात्सल्य-रतिर्, यथा श्री-दशमे (१०।६।४३) नन्दः स्व-पुत्रम् आदाय प्रेत्यागतम् उदार-धीः । मूर्ध्न्य् उपाघ्राय परमां मुदं लेभे कुरूद्वह

tatra vātsalya-ratir, yathā śrī-daśame (10.6.43) nandaḥ sva-putram ādāya pretyāgatam udāra-dhīḥ | mūrdhny upāghrāya paramāṃ mudaṃ lebhe kurūdvaha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- विन्यस्त-श्रुति-पालिर् अद्य मुरली-निस्वान-शुश्रूषा भूयः प्रस्रव-वर्षिणी द्विगुणितोत्कण्ठा प्रदोषोदये । गेहाद् अङ्गनम् अङ्गनात् पुनर् असौ गेहं विशन्त्य् आकुला गोविन्दस्य मुहुर् व्रजेन्द्र-गृहिणी पन्थानम् आलोकते

yathā vā-- vinyasta-śruti-pālir adya muralī-nisvāna-śuśrūṣā bhūyaḥ prasrava-varṣiṇī dviguṇitotkaṇṭhā pradoṣodaye | gehād aṅganam aṅganāt punar asau gehaṃ viśanty ākulā govindasya muhur vrajendra-gṛhiṇī panthānam ālokate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेमवद्, यथा-- प्रेक्ष्य तत्र मुनि-राज-मण्डलैः स्तूयमानम् असि मुक्त-सम्भ्रमा । कृष्णम् अङ्कम् अभि गोकुलेश्वरी प्रस्नुता कुरु-भुवि न्यवीविशत्

premavad, yathā-- prekṣya tatra muni-rāja-maṇḍalaiḥ stūyamānam asi mukta-sambhramā | kṛṣṇam aṅkam abhi gokuleśvarī prasnutā kuru-bhuvi nyavīviśat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- देवक्या विवृत-प्रसू-चरितयाप्य् उन्मृज्यमानानने भूयोभिर् वसुदेव-नन्दनतयाप्य् उद्घूष्यमाणे जनैः । गोविन्दे मिहिर-ग्रहोत्सुकतया क्षेत्रं कुरोर् आगते प्रेमा वल्लव-नाथयोर् अतितराम् उल्लासम् एवाययौ

yathā vā-- devakyā vivṛta-prasū-caritayāpy unmṛjyamānānane bhūyobhir vasudeva-nandanatayāpy udghūṣyamāṇe janaiḥ | govinde mihira-grahotsukatayā kṣetraṃ kuror āgate premā vallava-nāthayor atitarām ullāsam evāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहवत्, यथा-- पीयूष-द्युतिभिः स्तनाद्रि-पतितैः क्षीरोत्करैर् जाह्नवी कालिन्दी च विलोचनाब्ज-जनितैर् जाताञ्जन-श्यामलैः । आरान्-मध्यम-वेदिम् आपतितयोः क्लिन्ना तयोः सङ्गमे वृत्तासि व्रज-राज्ञि तत्-सुत-मुख-प्रेक्षां स्फुटं वाञ्छसि

snehavat, yathā-- pīyūṣa-dyutibhiḥ stanādri-patitaiḥ kṣīrotkarair jāhnavī kālindī ca vilocanābja-janitair jātāñjana-śyāmalaiḥ | ārān-madhyama-vedim āpatitayoḥ klinnā tayoḥ saṅgame vṛttāsi vraja-rājñi tat-suta-mukha-prekṣāṃ sphuṭaṃ vāñchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागवत्, यथा-- तुषावति तुषानलो ऽप्य् उपरि तस्य बद्ध-स्थितिर् भवन्तम् अवलोकते यदि मुकुन्द गोष्ठेश्वरी । सुधाम्बुधिर् अपि स्फुटं विकट-काल-कूटत्य् अलं स्थिता यदि न तत्र ते वदन-पद्मम् उद्वीक्ष्यते

rāgavat, yathā-- tuṣāvati tuṣānalo 'py upari tasya baddha-sthitir bhavantam avalokate yadi mukunda goṣṭheśvarī | sudhāmbudhir api sphuṭaṃ vikaṭa-kāla-kūṭaty alaṃ sthitā yadi na tatra te vadana-padmam udvīkṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अयोगे उत्कण्ठितम्, यथा-- वत्सस्य हन्त शरद्-इन्दु-विनिन्दि-वक्त्रं सम्पादयिष्यति कदा नयनोत्सवं नः । इत्य् अच्युते विहरति व्रज-बाटिकायाम् ऊर्वी त्वरा जयति देवक-नन्दिनीनाम्

atha ayoge utkaṇṭhitam, yathā-- vatsasya hanta śarad-indu-vinindi-vaktraṃ sampādayiṣyati kadā nayanotsavaṃ naḥ | ity acyute viharati vraja-bāṭikāyām ūrvī tvarā jayati devaka-nandinīnām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- भ्रातस् तनयं भ्रातुर् मम सन्दिश गान्दिनी-पुत्र । भ्रातृव्येषु वसन्ती दिदृक्षते त्वां हरे कुन्ती

yathā vā-- bhrātas tanayaṃ bhrātur mama sandiśa gāndinī-putra | bhrātṛvyeṣu vasantī didṛkṣate tvāṃ hare kuntī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वियोगो, यथा श्री-दशमे (१०।४६।२८)-- यशोदा वर्ण्यमानानि पुत्रस्य चरिताणि च । शृण्वत्य् अश्रूण्य् अस्राक्षीत् स्नेह-स्नुत-पयोधरा

viyogo, yathā śrī-daśame (10.46.28)-- yaśodā varṇyamānāni putrasya caritāṇi ca | śṛṇvaty aśrūṇy asrākṣīt sneha-snuta-payodharā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा-- याते राज-पुरं हरौ मुख-तटी व्याकीर्ण-धूम्रालका पश्य स्रस्त-तनुः कठोर-लुठनैर् देहे व्रणं कुर्वती । क्षीणा गोष्ठ-मही-महेन्द्र-महिषी हा पुत्र पुत्रेत्य् असौ क्रोशन्ती करयोर् युगेन कुरुते कष्टाद् उरस्-ताडनम्

yathā vā-- yāte rāja-puraṃ harau mukha-taṭī vyākīrṇa-dhūmrālakā paśya srasta-tanuḥ kaṭhora-luṭhanair dehe vraṇaṃ kurvatī | kṣīṇā goṣṭha-mahī-mahendra-mahiṣī hā putra putrety asau krośantī karayor yugena kurute kaṣṭād uras-tāḍanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहूनाम् अपि सद्-भावे वियोगे ऽत्र तु केचन । चिन्ता विषाद-निर्वेद-जाड्य-दैन्यानि चापलम् । उन्माद-मोहाव् इत्य् आद्या अत्युद्रेकं व्रजन्त्य् अमी

bahūnām api sad-bhāve viyoge 'tra tu kecana | cintā viṣāda-nirveda-jāḍya-dainyāni cāpalam | unmāda-mohāv ity ādyā atyudrekaṃ vrajanty amī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चिन्ता-- मन्द-स्पन्दम् अभूत् क्लमैर् अलघुभिः सन्दानितं मानसं द्वन्द्वं लोचनयोश् चिराद् अविचल-व्याभुग्न-तारं स्थितम् । निश्वासैः स्रवद् एव पाकम् अयते स्तन्यं च तप्तैर् इदं नूनं वल्लव-राज्ञि पुत्र-विरहोद्घूर्णाभिर् आक्रम्यसे

atra cintā-- manda-spandam abhūt klamair alaghubhiḥ sandānitaṃ mānasaṃ dvandvaṃ locanayoś cirād avicala-vyābhugna-tāraṃ sthitam | niśvāsaiḥ sravad eva pākam ayate stanyaṃ ca taptair idaṃ nūnaṃ vallava-rājñi putra-virahodghūrṇābhir ākramyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषादः-- वदन-कमलं पुत्रस्याहं निमीलति शैशवे नव-तरुणिमारम्भोन्मृष्टं न रम्यम् अलोकयम् । अभिनव-वधू-युक्तं चामुं न हर्म्यम् अवेशयं शिरसि कुलिशं हन्त क्षिप्तं श्वफल्क-सुतेन मे

viṣādaḥ-- vadana-kamalaṃ putrasyāhaṃ nimīlati śaiśave nava-taruṇimārambhonmṛṣṭaṃ na ramyam alokayam | abhinava-vadhū-yuktaṃ cāmuṃ na harmyam aveśayaṃ śirasi kuliśaṃ hanta kṣiptaṃ śvaphalka-sutena me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वेदः-- धिग् अस्तु हत-जीवितं निरवधि-श्रियो ऽप्य् अद्य मे यया न हि हरेः शिरः स्नुत-कुचाग्रम् आघ्रायते । सदा नव-सुधा-दुहाम् अपि गवां परार्धं च धिक् स लुञ्चति न चञ्चलः सुरभि-गन्धि यासां दधि

nirvedaḥ-- dhig astu hata-jīvitaṃ niravadhi-śriyo 'py adya me yayā na hi hareḥ śiraḥ snuta-kucāgram āghrāyate | sadā nava-sudhā-duhām api gavāṃ parārdhaṃ ca dhik sa luñcati na cañcalaḥ surabhi-gandhi yāsāṃ dadhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाड्यम्-- यः पुण्डरीकेक्षण तिष्ठतस् ते गोष्ठे कराम्भोरुह-मण्डनो ऽभूत् । तं प्रेक्ष्य दण्ड-स्तिमितेन्द्रियाद् यद् दण्डाकृतिस् ते जननी बभूव

jāḍyam-- yaḥ puṇḍarīkekṣaṇa tiṣṭhatas te goṣṭhe karāmbhoruha-maṇḍano 'bhūt | taṃ prekṣya daṇḍa-stimitendriyād yad daṇḍākṛtis te jananī babhūva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैन्यम्-- याचते बत विधातर् उदस्रा त्वां रदैस् तृणम् उदस्य यशोदा । गोचरे सकृद् अपि क्षणम् अद्य मत्सरं त्यज ममानय वत्सम्

dainyam-- yācate bata vidhātar udasrā tvāṃ radais tṛṇam udasya yaśodā | gocare sakṛd api kṣaṇam adya matsaraṃ tyaja mamānaya vatsam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चापलम्-- किम् इव कुरुते हर्म्ये तिष्ठन्न् अयं निरपत्रपो व्रजपतिर् इति ब्रूते मुग्धो ऽयम् अत्र मुदा जनः । अहह तनयं प्राणेभ्यो ऽपि प्रियं परिहृत्य तं कठिन-हृदयो गोष्ठे स्वैरी प्रविश्य सुखीयति

cāpalam-- kim iva kurute harmye tiṣṭhann ayaṃ nirapatrapo vrajapatir iti brūte mugdho 'yam atra mudā janaḥ | ahaha tanayaṃ prāṇebhyo 'pi priyaṃ parihṛtya taṃ kaṭhina-hṛdayo goṣṭhe svairī praviśya sukhīyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मादः-- क्व मे पुत्रो नीपाः कथयत कुरङ्गाः किम् इह वः स बभ्रामाभ्यर्णे भणत तम् उदन्तं मधुकराः । इति भ्रामं भ्रामं भ्रम-भर-विदूना यदुपते भवन्तं पृच्छन्ती दिशि दिशि यशोदा विचरति

unmādaḥ-- kva me putro nīpāḥ kathayata kuraṅgāḥ kim iha vaḥ sa babhrāmābhyarṇe bhaṇata tam udantaṃ madhukarāḥ | iti bhrāmaṃ bhrāmaṃ bhrama-bhara-vidūnā yadupate bhavantaṃ pṛcchantī diśi diśi yaśodā vicarati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहः-- कुटुम्बिनि मनस् तटे विधुरतां विधत्से कथं प्रसारय दृशं मनाक् तव सुतः पुरो वर्तते । इदं गृहिणि गृहं न कुरु शून्यम् इत्य् आकुलं स शोचति तव प्रसूं यदु-कुलेन्द्र नन्दः पिता

mohaḥ-- kuṭumbini manas taṭe vidhuratāṃ vidhatse kathaṃ prasāraya dṛśaṃ manāk tava sutaḥ puro vartate | idaṃ gṛhiṇi gṛhaṃ na kuru śūnyam ity ākulaṃ sa śocati tava prasūṃ yadu-kulendra nandaḥ pitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ योगे सिद्धिः-- विलोक्य रङ्ग-स्थल-लब्ध-सङ्गमं विलोचनाभीष्ट-विलोकनं हरिम् । स्तन्यैर् असिञ्चन् नव-कञ्चुकाञ्चलं देव्यः क्षणाद् आनकदुन्दुभि-प्रियाः

atha yoge siddhiḥ-- vilokya raṅga-sthala-labdha-saṅgamaṃ vilocanābhīṣṭa-vilokanaṃ harim | stanyair asiñcan nava-kañcukāñcalaṃ devyaḥ kṣaṇād ānakadundubhi-priyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुष्टिर्, यथा प्रथमे (१।११।३०)-- ताः पुत्रम् अङ्कम् आरोप्य स्नेह-स्नुत-पयोधराः । हर्ष-विह्वलितात्मानः सिषिचुर् नेत्रजैर् जलैः

tuṣṭir, yathā prathame (1.11.30)-- tāḥ putram aṅkam āropya sneha-snuta-payodharāḥ | harṣa-vihvalitātmānaḥ siṣicur netrajair jalaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा ललित-माधवे (१०।१४)-- नयनयोः स्तनयोर् अपि युग्मतः परिपतद्भिर् असौ पयसां झरैः । अहह वल्लव-राज-गृहेश्वरी स्व-तनयं प्रणयाद् अभिषिञ्चति

yathā vā lalita-mādhave (10.14)-- nayanayoḥ stanayor api yugmataḥ paripatadbhir asau payasāṃ jharaiḥ | ahaha vallava-rāja-gṛheśvarī sva-tanayaṃ praṇayād abhiṣiñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थितिर्, यथा विदग्ध-माधवे (१।१९)-- अहह कमल-गन्धेर् अत्र सौन्दर्य-वृन्दे विनिहित-नयनेयं त्वन्-मुखेन्दोर् मुकुन्द । कुच-कलस-मुखाभ्याम् अम्बर-क्नोपम् अम्बा तव मुहुर् अतिहर्षाद् वर्षति क्षीर-धाराम्

sthitir, yathā vidagdha-mādhave (1.19)-- ahaha kamala-gandher atra saundarya-vṛnde vinihita-nayaneyaṃ tvan-mukhendor mukunda | kuca-kalasa-mukhābhyām ambara-knopam ambā tava muhur atiharṣād varṣati kṣīra-dhārām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वीकुर्वते रसम् इमं नाट्य-ज्ञा अपि केचन

svīkurvate rasam imaṃ nāṭya-jñā api kecana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाहुः [साद। ३।२०१]-- स्फुटं चमत्कारितया वत्सलं च रसं विदुः । स्थायी वत्सलतास्येह पुत्राद्य्-आलम्बनं मतम्

tathāhuḥ [sā.da. 3.201]-- sphuṭaṃ camatkāritayā vatsalaṃ ca rasaṃ viduḥ | sthāyī vatsalatāsyeha putrādy-ālambanaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च-- अप्रतीतौ हरि-रतेः प्रीतस्य स्याद् अपुष्टता । प्रेयसस् तु तिरोभावो वत्सलय्सास्य न क्षतिः

kiṃ ca-- apratītau hari-rateḥ prītasya syād apuṣṭatā | preyasas tu tirobhāvo vatsalaysāsya na kṣatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा रस-त्रयी प्रोक्ता प्रीतादिः परमाद्भुता । तत्र केषुचिद् अप्य् अस्याः सङ्कुलत्वम् उदीर्यते

eṣā rasa-trayī proktā prītādiḥ paramādbhutā | tatra keṣucid apy asyāḥ saṅkulatvam udīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कर्षणस्य सख्यस् तु प्रीति-वात्सल्य-सङ्गतम् । युधिष्ठिरस्य वात्सल्यं प्रीत्या सख्येन चान्वितम्

saṅkarṣaṇasya sakhyas tu prīti-vātsalya-saṅgatam | yudhiṣṭhirasya vātsalyaṃ prītyā sakhyena cānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहुक-प्रभृतीनां तु प्रीतिर् वात्सल्य-मिश्रिता । जरद्-आभीरिकादीनां वात्सल्यं सख्य-मिश्रितम्

āhuka-prabhṛtīnāṃ tu prītir vātsalya-miśritā | jarad-ābhīrikādīnāṃ vātsalyaṃ sakhya-miśritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माद्रेय-नारदादीनां सख्यं प्रीत्या करम्बितम् । रुद्र-तार्क्ष्योद्धवादीनां प्रीतिः सख्येन मिश्रिता

mādreya-nāradādīnāṃ sakhyaṃ prītyā karambitam | rudra-tārkṣyoddhavādīnāṃ prītiḥ sakhyena miśritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिरुद्धापि-नप्तॄणाम् एवं केचिद् बभाषिरे । एवं केषुचिद् अन्येषु विज्ञेयं भाव-मिश्रणम्

aniruddhāpi-naptṝṇām evaṃ kecid babhāṣire | evaṃ keṣucid anyeṣu vijñeyaṃ bhāva-miśraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.