Library·Rupa Gosvamin: Haribhaktirasamrtasindhu·3·3.5
मधुर-भक्ति-रसाख्या पञ्चम-लहरी आत्मोचितैर् विभावाद्यैः पुष्टिं नीता सतां हृदि । मधुराख्यो भवेद् भक्ति-रसो ऽसौ मधुरा रतिः
madhura-bhakti-rasākhyā pañcama-laharī ātmocitair vibhāvādyaiḥ puṣṭiṃ nītā satāṃ hṛdi | madhurākhyo bhaved bhakti-raso 'sau madhurā ratiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवृत्तानुपयोगित्वाद् दुरूहत्वाद् अयं रसः । रहस्यत्वाच् च संक्षिप्य वितताण्गो विलिख्यते
nivṛttānupayogitvād durūhatvād ayaṃ rasaḥ | rahasyatvāc ca saṃkṣipya vitatāṇgo vilikhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र आलम्बनाः-- अस्मिन् आलम्बनः कृष्णः प्रियास् तस्य तु सुभ्रुवः
tatra ālambanāḥ-- asmin ālambanaḥ kṛṣṇaḥ priyās tasya tu subhruvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र कृष्णः-- तत्र कृष्णः असमानोर्ध्व-सौन्दर्य-लीला-वैदिग्धी-सम्पदाम् । आश्रयत्वेन मधुरे हरिर् आलम्बनो मतः
tatra kṛṣṇaḥ-- tatra kṛṣṇaḥ asamānordhva-saundarya-līlā-vaidigdhī-sampadām | āśrayatvena madhure harir ālambano mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा श्री-गीत-गोविन्दे (१।११)-- विश्वेषाम् अनुरञ्जनेन जनयन्न् आनन्दम् इन्दीवर- श्रेणी-श्यामल-कोमलैर् उपनयन्न् अङ्गैर् अनङ्गोत्सवम् । स्वच्छन्दं व्रज-सुन्दरीभिर् अभितः प्रत्य्-अङ्गम् आलिङ्गितः शृङ्गारः सखि मूर्तिमान् इव मधौ मुग्धो हरिः क्रीडति
yathā śrī-gīta-govinde (1.11)-- viśveṣām anurañjanena janayann ānandam indīvara- śreṇī-śyāmala-komalair upanayann aṅgair anaṅgotsavam | svacchandaṃ vraja-sundarībhir abhitaḥ praty-aṅgam āliṅgitaḥ śṛṅgāraḥ sakhi mūrtimān iva madhau mugdho hariḥ krīḍati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ तस्य प्रेयस्यः-- नव-नव-वर-माधुरी-धुरीणाः प्रणय-तरङ्ग-करम्बितास् तरङ्गाः । निज-रमणतया हरिं भजन्तिः प्रणमत ताः परमाद्भुताः किशोरीः
atha tasya preyasyaḥ-- nava-nava-vara-mādhurī-dhurīṇāḥ praṇaya-taraṅga-karambitās taraṅgāḥ | nija-ramaṇatayā hariṃ bhajantiḥ praṇamata tāḥ paramādbhutāḥ kiśorīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रेयसीषु हरेर् आसु प्रवरा वार्षभानवी
preyasīṣu harer āsu pravarā vārṣabhānavī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्या रूपं-- मद-चकित-चकोरी-चारुता-चोर-दृष्टिर् वदन-दमित-राकारोहिणी-कान्त-कीर्तिः । अविकल-कल-धौतोद्धूति-धौरेयक-श्रीर् मधुरिम-मधु-पात्री राजते पश्य राधा
asyā rūpaṃ-- mada-cakita-cakorī-cārutā-cora-dṛṣṭir vadana-damita-rākārohiṇī-kānta-kīrtiḥ | avikala-kala-dhautoddhūti-dhaureyaka-śrīr madhurima-madhu-pātrī rājate paśya rādhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्या रतिः-- नर्मोक्तौ मम निर्मितोरु-परमानन्दोत्सवायाम् अपि श्रोत्रस्यान्त-तटीम् अपि स्फुटम् अनाधाय स्थितोद्यन्-मुखी । राधा लाघवम् अप्य् अनादर-गिरां भङ्गीभिर् आतन्वती मैत्री-गौरवतो ऽप्य् असौ शत-गुणां मत्-प्रीतिम् एवादधे
asyā ratiḥ-- narmoktau mama nirmitoru-paramānandotsavāyām api śrotrasyānta-taṭīm api sphuṭam anādhāya sthitodyan-mukhī | rādhā lāghavam apy anādara-girāṃ bhaṅgībhir ātanvatī maitrī-gauravato 'py asau śata-guṇāṃ mat-prītim evādadhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र कृष्ण-रतिर्, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (३।१)-- कंसारिर् अपि संसार-वासनाबद्ध-शृङ्खलाम् । राधाम् आधाय हृदये तत्याज व्रज-सुन्दरीः
tatra kṛṣṇa-ratir, yathā śrī-gīta-govinde (3.1)-- kaṃsārir api saṃsāra-vāsanābaddha-śṛṅkhalām | rādhām ādhāya hṛdaye tatyāja vraja-sundarīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ उद्दीपनाः । उद्दीपना इह प्रोक्ता मुरली-निस्वनादयः
atha uddīpanāḥ | uddīpanā iha proktā muralī-nisvanādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा पद्यावल्याम् (१७२) *च्रेदितेद् तो सर्व-विद्या-विनोद गुरु-जन-गञ्जनम् अयशो गृह-पति-चरितं च दारुणं किम् अपि । विस्मारयति समस्तं शिव शिव मुरली मुरारातेः
yathā padyāvalyām (172) *credited to Sarva-vidyā-vinoda guru-jana-gañjanam ayaśo gṛha-pati-caritaṃ ca dāruṇaṃ kim api | vismārayati samastaṃ śiva śiva muralī murārāteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ अनुभावाः-- अनुभावास् तु कथिता दृग्-नतेक्षा-स्मितादयः
atha anubhāvāḥ-- anubhāvās tu kathitā dṛg-natekṣā-smitādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा ललित-माधवे (१।१४)-- कृष्णापङ्ग-तरङ्गित-द्युमणिजा-सम्भेद-वेणी-कृते राधायाः स्मित-चन्द्रिका-सुरधुनी-पुरे निपीयामृतम् । अन्तस् तोष-तुषार-सम्प्लव-लव-व्यालीढतापोद्गमाः क्रान्त्वा सप्त जगन्ति सम्प्रति वयं सर्वोर्ध्वम् अध्यास्महे
yathā lalita-mādhave (1.14)-- kṛṣṇāpaṅga-taraṅgita-dyumaṇijā-sambheda-veṇī-kṛte rādhāyāḥ smita-candrikā-suradhunī-pure nipīyāmṛtam | antas toṣa-tuṣāra-samplava-lava-vyālīḍhatāpodgamāḥ krāntvā sapta jaganti samprati vayaṃ sarvordhvam adhyāsmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सात्त्विकाः, यथा पद्यावल्याम् (१८१)-- कामं वपुः पुलकितं नयने धृतास्रे वाचः स-गद्गद-पदाः सखि कम्पि वक्षः । ज्ञातं मुकुन्द-मुरली-रव-माधुरी ते चेतः सुधांशु-वदने तरलीकरोति
atha sāttvikāḥ, yathā padyāvalyām (181)-- kāmaṃ vapuḥ pulakitaṃ nayane dhṛtāsre vācaḥ sa-gadgada-padāḥ sakhi kampi vakṣaḥ | jñātaṃ mukunda-muralī-rava-mādhurī te cetaḥ sudhāṃśu-vadane taralīkaroti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ व्यभिचारिणः-- आलस्यौग्र्ये विना सर्वे विज्ञेया व्यभिचारिणः
atha vyabhicāriṇaḥ-- ālasyaugrye vinā sarve vijñeyā vyabhicāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र निर्वेदो, यथा पद्यावल्याम् (२२१)-- मा मुञ्च पञ्चशर पञ्च-शरीं शरीरे मा सिञ्च सान्द्र-मकरन्द-रसेन वायो । अङ्गानि तत्-प्रणय-भङ्ग-विगर्हितानि नालम्बितुं कथम् अपि क्षमते ऽद्य जीवः
tatra nirvedo, yathā padyāvalyām (221)-- mā muñca pañcaśara pañca-śarīṃ śarīre mā siñca sāndra-makaranda-rasena vāyo | aṅgāni tat-praṇaya-bhaṅga-vigarhitāni nālambituṃ katham api kṣamate 'dya jīvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षो, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (३४)-- कुवलय-युवतीनां लेहयन्न् अक्षि-भृङ्गैः कुवलय-दल-लक्ष्मी-लङ्गिमाः स्वाङ्ग-भासः । मद-कल-कलभेन्द्रोल्लङ्घि-लीला-तरङ्गः कवलयति धृतिं मे क्ष्माधरारण्य-धूर्तः
harṣo, yathā dāna-keli-kaumudyām (34)-- kuvalaya-yuvatīnāṃ lehayann akṣi-bhṛṅgaiḥ kuvalaya-dala-lakṣmī-laṅgimāḥ svāṅga-bhāsaḥ | mada-kala-kalabhendrollaṅghi-līlā-taraṅgaḥ kavalayati dhṛtiṃ me kṣmādharāraṇya-dhūrtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ स्थायी-- स्थायी भावो भवत्य् अत्र पूर्वोक्ता मधुरा रतिः
atha sthāyī-- sthāyī bhāvo bhavaty atra pūrvoktā madhurā ratiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा पद्यावल्याम् (१५८)-- भ्रूवल्लि-ताण्डव-कला-मधुरानन-श्रीः कङ्केल्लि-कोरक-करम्बित-कर्ण-पूरः । को ऽयं नवीन-निकषोपल-तुल्य-वेषो वंशीरवेण सखि माम् अवशीकरोति
yathā padyāvalyām (158)-- bhrūvalli-tāṇḍava-kalā-madhurānana-śrīḥ kaṅkelli-koraka-karambita-karṇa-pūraḥ | ko 'yaṃ navīna-nikaṣopala-tulya-veṣo vaṃśīraveṇa sakhi mām avaśīkaroti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राधा-माधवयोर् एव क्वापि भावैः कदाप्य् असौ । सजातीय-विजातीयैर् नैव विच्छिद्यते रतिः
rādhā-mādhavayor eva kvāpi bhāvaiḥ kadāpy asau | sajātīya-vijātīyair naiva vicchidyate ratiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा-- इतो दूरे राज्ञी स्फुरति परितो मित्र-पटली दृशोर् अग्रे चन्द्रावलिर् उपरि शैलस्य दनुजः । असव्ये राधायाः कुसुमित-लता संवृत-तनौ दृग्- अन्त-श्रीर् लोला तडिद् इव मुकुन्दस्य वलते
yathā-- ito dūre rājñī sphurati parito mitra-paṭalī dṛśor agre candrāvalir upari śailasya danujaḥ | asavye rādhāyāḥ kusumita-latā saṃvṛta-tanau dṛg- anta-śrīr lolā taḍid iva mukundasya valate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घोरा खण्डित-शङ्खचूडम् अजिरं रुन्धे शिवा तामसी ब्रह्मिष्ठ-श्वसनः शम-स्तुति-कथा प्रालेयम् आसिञ्चति । अग्रे रामः सुधा-रुचिर् विजयते कृष्ण-प्रमोदोचितं राधायास् तद् अपि प्रफुल्लम् अभजन् म्लानिं न भावाम्बुजम्
ghorā khaṇḍita-śaṅkhacūḍam ajiraṃ rundhe śivā tāmasī brahmiṣṭha-śvasanaḥ śama-stuti-kathā prāleyam āsiñcati | agre rāmaḥ sudhā-rucir vijayate kṛṣṇa-pramodocitaṃ rādhāyās tad api praphullam abhajan mlāniṃ na bhāvāmbujam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स विप्रलम्भ-सम्भोग-भेदेन द्वि-विधो मतः
sa vipralambha-sambhoga-bhedena dvi-vidho mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र विप्रलम्भः-- स पूर्व-रागो मानश् च प्रवासादि-मयस् तथा । विप्रलम्भो बहु-विधो विद्वद्भिर् इह कथ्यते
tatra vipralambhaḥ-- sa pūrva-rāgo mānaś ca pravāsādi-mayas tathā | vipralambho bahu-vidho vidvadbhir iha kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र पूर्व-रागः-- प्राग्-असङ्गतयोर् भावः पूर्व-रागो भवेद् द्वयोः
tatra pūrva-rāgaḥ-- prāg-asaṅgatayor bhāvaḥ pūrva-rāgo bhaved dvayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा पद्यावल्याम् (१८१)-- अकस्माद् एकस्मिन् पथि सखि मया यामुन-तटं व्रजन्त्या दृष्टो यो नव-जलधर-श्यामल-तनुः । स दृग्-भङ्ग्या किं वाकुरुत न हि जाने तत इदं मनो मे व्यालोलं क्वचन गृह-कृत्यो न लगते
yathā padyāvalyām (181)-- akasmād ekasmin pathi sakhi mayā yāmuna-taṭaṃ vrajantyā dṛṣṭo yo nava-jaladhara-śyāmala-tanuḥ | sa dṛg-bhaṅgyā kiṃ vākuruta na hi jāne tata idaṃ mano me vyālolaṃ kvacana gṛha-kṛtyo na lagate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा श्री-दशमे (१०।५३।२)-- यथा विनिद्रा यच् चित्ता रुक्मिणी कमलेक्षणा । तथाहम् अपि तच्-चित्तो निद्रां च न लभे निशि । वेदाहं रुक्मिण्या द्वेषान् ममोद्वाहो निवारितः
yathā śrī-daśame (10.53.2)-- yathā vinidrā yac cittā rukmiṇī kamalekṣaṇā | tathāham api tac-citto nidrāṃ ca na labhe niśi | vedāhaṃ rukmiṇyā dveṣān mamodvāho nivāritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ मानः । मानः प्रसिद्ध एवात्र
atha mānaḥ | mānaḥ prasiddha evātra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा श्री-गीत-गोविन्दे (२।१)-- विहरति वने राधा साधारण-प्रणये हरौ विगलित-निजोत्कर्षाद् ईऋस्या-वशेन गतान्यतः । क्वचिद् अपि लता-कुञ्जे गुञ्जन्-मधु-व्रत-मण्डली- मुखर-निखरे लीना दीनाप्य् उवाच रहः सखीम्
yathā śrī-gīta-govinde (2.1)-- viharati vane rādhā sādhāraṇa-praṇaye harau vigalita-nijotkarṣād īṛsyā-vaśena gatānyataḥ | kvacid api latā-kuñje guñjan-madhu-vrata-maṇḍalī- mukhara-nikhare līnā dīnāpy uvāca rahaḥ sakhīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ प्रवासः-- प्रवासः सङ्ग-विच्युतिः
atha pravāsaḥ-- pravāsaḥ saṅga-vicyutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा पद्यावल्याम् (३५०)-- हस्तोदरे विनिहितैक-कपोल-पालेर् अश्रान्त-लोचन-जल-स्नपिताननायाः । प्रस्थान-मङ्गल-दिनावधि माधवस्य निद्रा-लवो ऽपि कुत एव सरोरुहाक्ष्याः
yathā padyāvalyām (350)-- hastodare vinihitaika-kapola-pāler aśrānta-locana-jala-snapitānanāyāḥ | prasthāna-maṅgala-dināvadhi mādhavasya nidrā-lavo 'pi kuta eva saroruhākṣyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा प्रह्लाद-संहितायाम् उद्धव-वाक्यम्-- भगवान् अपि गोविन्दः कन्दर्प-शर-पीडितः । न भुङ्क्ते न स्वपिति च चिन्तयन् वो ह्य् अहर्निशम्
yathā prahlāda-saṃhitāyām uddhava-vākyam-- bhagavān api govindaḥ kandarpa-śara-pīḍitaḥ | na bhuṅkte na svapiti ca cintayan vo hy aharniśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सम्भोगः-- द्वयोर् मिलितयोर् भोगः सम्भोग इति कीर्त्यते
atha sambhogaḥ-- dvayor militayor bhogaḥ sambhoga iti kīrtyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा पद्यावल्याम् (१९९)-- परमानुराग-परयाथ राधया परिरम्भ-कौशल-विकाशि-भावया । स तया सह स्मर-सभाजनोत्सवं निरवाहयच् छिखि-शिखण्ड-शेखरः
yathā padyāvalyām (199)-- paramānurāga-parayātha rādhayā parirambha-kauśala-vikāśi-bhāvayā | sa tayā saha smara-sabhājanotsavaṃ niravāhayac chikhi-śikhaṇḍa-śekharaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीमद्-भागवताद्य्-अर्ह-शास्त्र-दर्शितया दृशा । इयम् आविष्कृता मुख्य-पञ्च-भक्ति-रसा मया
śrīmad-bhāgavatādy-arha-śāstra-darśitayā dṛśā | iyam āviṣkṛtā mukhya-pañca-bhakti-rasā mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोपाल-रूप-शोभां दधद् अपि रघुनाथ-भाव-विस्तारी । तुष्यतु सनातनात्मा पश्चिम-भागे रसाम्बु-निधेः
gopāla-rūpa-śobhāṃ dadhad api raghunātha-bhāva-vistārī | tuṣyatu sanātanātmā paścima-bhāge rasāmbu-nidheḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.