Revakhanda of the Vayupurana 171

कथितं ब्राह्मणं द्रष्टुं शूले क्षिप्तं तपोधनैः । नारायणसमीपे तु गताः सर्वे महर्षयः

kathitaṃ brāhmaṇaṃ draṣṭuṃ śūle kṣiptaṃ tapodhanaiḥ / nārāyaṇasamīpe tu gatāḥ sarve maharṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारदो देवलो रैभ्यो यमः शातातपो ऽङ्गिराः । वसिष्ठो जमदग्निश्च याज्ञवल्क्यो बृहस्पतिः

nārado devalo raibhyo yamaḥ śātātapo 'ṅgirāḥ / vasiṣṭho jamadagniśca yājñavalkyo bṛhaspatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश्यपो ऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रो ऽरुणिर्मुनिः । वालखिल्यादयो ऽन्ये च सर्वे ऽप्यृषिगणान्वयाः

kaśyapo 'trirbharadvājo viśvāmitro 'ruṇirmuniḥ / vālakhilyādayo 'nye ca sarve 'pyṛṣigaṇānvayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ददृशुः शूलमारूढं माण्डव्यमृषिपुंगवाः । प्रोचुर्नारायणं विप्रं किं कुर्मस्तव चेप्सितम्

dadṛśuḥ śūlamārūḍhaṃ māṇḍavyamṛṣipuṃgavāḥ / procurnārāyaṇaṃ vipraṃ kiṃ kurmastava cepsitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे ते तत्र सांनिध्यान् माण्डव्यस्य महात्मनः । संभ्रान्ता आगता ऊचुः किं मृतः किं नु जीवति

sarve te tatra sāṃnidhyān māṇḍavyasya mahātmanaḥ / saṃbhrāntā āgatā ūcuḥ kiṃ mṛtaḥ kiṃ nu jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्थां तस्य ते दृष्ट्वा विषादमगमन्परम् । असहित्वा तु तद्दुःखं सर्वे ते मनसा द्विजाः

avasthāṃ tasya te dṛṣṭvā viṣādamagamanparam / asahitvā tu tadduḥkhaṃ sarve te manasā dvijāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृच्छयतां यदि मन्येत राजानं भस्मसात्कुरु । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वाक्यं नारायणो ऽब्रवीत्

pṛcchayatāṃ yadi manyeta rājānaṃ bhasmasātkuru / teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vākyaṃ nārāyaṇo 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयि जीवति मद्भ्राता ह्यवस्थामीदृशीं गतः । धिग् जीवितं च मे किंतु तपसो विद्यते फलम्

mayi jīvati madbhrātā hyavasthāmīdṛśīṃ gataḥ / dhig jīvitaṃ ca me kiṃtu tapaso vidyate phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा शूलस्थितं ज्येष्ठं मन्मनो नु विदीर्यते । परं किं तु करिष्यामि येन राष्ट्रं सराजकम्

dṛṣṭvā śūlasthitaṃ jyeṣṭhaṃ manmano nu vidīryate / paraṃ kiṃ tu kariṣyāmi yena rāṣṭraṃ sarājakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भस्मसाच्च करोम्यद्य भवद्भिः क्षम्यतामिह । एवमुक्त्वा गृहीत्वासौ करस्थमभिमन्त्रयेत्

bhasmasācca karomyadya bhavadbhiḥ kṣamyatāmiha / evamuktvā gṛhītvāsau karasthamabhimantrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधेन पश्यते यावत्तावद्धुंकारको ऽभवत् । तेन हुङ्कारशब्देन ऋषयो विस्मितास्तदा

krodhena paśyate yāvattāvaddhuṃkārako 'bhavat / tena huṅkāraśabdena ṛṣayo vismitāstadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माण्डव्यस्य समीपे तु ह्यपृच्छंस्ते द्विजोत्तमाः । निवारयसि किं विप्र शापं नृपजिघांसनम्

māṇḍavyasya samīpe tu hyapṛcchaṃste dvijottamāḥ / nivārayasi kiṃ vipra śāpaṃ nṛpajighāṃsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपापस्य तु येनेह कृतमस्य जिघांसनम् । ऋषीणां वचनं श्रुत्वा कृच्छ्रान् माण्डव्यको ऽब्रवीत्

apāpasya tu yeneha kṛtamasya jighāṃsanam / ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā kṛcchrān māṇḍavyako 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिवन्दामि वो मूर्ध्ना स्वागतं ऋषयः सदा । अर्घ्यसन्मानपूजार्हाः सर्वे ऽत्रोपविशन्तु ते

abhivandāmi vo mūrdhnā svāgataṃ ṛṣayaḥ sadā / arghyasanmānapūjārhāḥ sarve 'tropaviśantu te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निविष्टैकाग्रमनसा सर्वान्माण्डव्यको ऽब्रवीत्

niviṣṭaikāgramanasā sarvānmāṇḍavyako 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तं दुःखं मया घोरं पूर्वजन्मार्जितं फलम् । मा विषादं कुरुध्वं भोः कृतं पापं तु भुज्यते

prāptaṃ duḥkhaṃ mayā ghoraṃ pūrvajanmārjitaṃ phalam / mā viṣādaṃ kurudhvaṃ bhoḥ kṛtaṃ pāpaṃ tu bhujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषय ऊचुः । केन कर्मविपाकेन इह जात्यन्तरं व्रजेत् । दानधर्मफलेनैव केन स्वर्गं च गच्छति

ṛṣaya ūcuḥ / kena karmavipākena iha jātyantaraṃ vrajet / dānadharmaphalenaiva kena svargaṃ ca gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदत्तदाना जायन्ते परभाग्योपजीविनः । न स्नानं न जपो होमो नातिथ्यं न सुरार्चनम्

adattadānā jāyante parabhāgyopajīvinaḥ / na snānaṃ na japo homo nātithyaṃ na surārcanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पर्वणि पितृश्राद्धं न दानं द्विजसत्तमाः । व्रजन्ति नरके घोरे यान्ति ते त्वन्त्यजां गतिम्

na parvaṇi pitṛśrāddhaṃ na dānaṃ dvijasattamāḥ / vrajanti narake ghore yānti te tvantyajāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्दरिद्राः पुनरेव पापाः पापप्रभावान्नरके वसन्ति । तेनैव संसरिणि मर्त्यलोके जीवादिभूते कृमयः पतङ्गाः

punardaridrāḥ punareva pāpāḥ pāpaprabhāvānnarake vasanti / tenaiva saṃsariṇi martyaloke jīvādibhūte kṛmayaḥ pataṅgāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये स्नानशीला द्विजदेवभक्ता जितेन्द्रिया जीवदयानुशीलाः । ते देवलोकेषु वसन्ति हृष्टा ये धर्मशीला जितमानरोषाः

ye snānaśīlā dvijadevabhaktā jitendriyā jīvadayānuśīlāḥ / te devalokeṣu vasanti hṛṣṭā ye dharmaśīlā jitamānaroṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याविनीता न परोपतापिनः स्वदारतुष्टाः परदारवर्जिताः । तेषां न लोके भयमस्ति किंचित्स्वभावशुद्धा गतकल्मषा हि ते

vidyāvinītā na paropatāpinaḥ svadāratuṣṭāḥ paradāravarjitāḥ / teṣāṃ na loke bhayamasti kiṃcitsvabhāvaśuddhā gatakalmaṣā hi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषय ऊचुः । पूर्वजन्मनि विप्रेन्द्र किं त्वया दुष्कृतं कृतम् । येन कष्टमिदं प्राप्तं सन्धानं शूलगर्हितम्

ṛṣaya ūcuḥ / pūrvajanmani viprendra kiṃ tvayā duṣkṛtaṃ kṛtam / yena kaṣṭamidaṃ prāptaṃ sandhānaṃ śūlagarhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूलस्थं त्वां समालक्ष्य ह्यागताः सर्व एव हि । जीवन्तं त्वां प्रपश्याम त्वन्तरन्नवतारयन् । रुजासंतापजं दुःखं सोढ्वापि त्वमवेदनः

śūlasthaṃ tvāṃ samālakṣya hyāgatāḥ sarva eva hi / jīvantaṃ tvāṃ prapaśyāma tvantarannavatārayan / rujāsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ soḍhvāpi tvamavedanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयमेव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते । सुकृतं दुष्कृतं पूर्वे नान्ये भुञ्जन्ति कर्हिचित्

svayameva kṛtaṃ karma svayamevopabhujyate / sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ pūrve nānye bhuñjanti karhicit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारम् उपगच्छति

yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram / tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāram upagacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न माता न पिता भ्राता न भार्या न सुताः सुहृत् । न कस्य कर्मणां लेपः स्वयमेवोपभुज्यते

na mātā na pitā bhrātā na bhāryā na sutāḥ suhṛt / na kasya karmaṇāṃ lepaḥ svayamevopabhujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रूयतां मम वाक्यं च भवद्भिः पृच्छितो ह्यहम् । पूर्वे वयसि भो विप्रा मलस्नानकृतक्षणः

śrūyatāṃ mama vākyaṃ ca bhavadbhiḥ pṛcchito hyaham / pūrve vayasi bho viprā malasnānakṛtakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानाद्बालभावेन यूका कण्टे ऽधिरोपिता । तैलाभ्यक्तशिरोगात्रे मया यूका घृता न हि

ajñānādbālabhāvena yūkā kaṇṭe 'dhiropitā / tailābhyaktaśirogātre mayā yūkā ghṛtā na hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कङ्कतीं रोप्य केशेषु सासा कण्टे ऽधिरोपिता । तेषु पापं कृतं सद्यः फलमेतन्ममाभवत्

kaṅkatīṃ ropya keśeṣu sāsā kaṇṭe 'dhiropitā / teṣu pāpaṃ kṛtaṃ sadyaḥ phalametanmamābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंचित्कालं क्षपित्वाहं प्राप्स्ये मोक्षं निरामयम् । भवन्तस्त्विह सन्तापं मां कुरुध्वं महर्षयः

kiṃcitkālaṃ kṣapitvāhaṃ prāpsye mokṣaṃ nirāmayam / bhavantastviha santāpaṃ māṃ kurudhvaṃ maharṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमाम् अवस्थां भुक्त्वाहं कंचिच्छपे न चोच्चरे । अहनि कतिचिच्छूले क्षपयिष्यामि किल्बिषम्

imām avasthāṃ bhuktvāhaṃ kaṃcicchape na coccare / ahani katicicchūle kṣapayiṣyāmi kilbiṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक्तनं कर्म भुञ्जामि यन्मया संचितं द्विजाः । क्षन्तव्यमस्य राज्ञो ऽथ कोपश्चैव विसर्ज्यताम्

prāktanaṃ karma bhuñjāmi yanmayā saṃcitaṃ dvijāḥ / kṣantavyamasya rājño 'tha kopaścaiva visarjyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा तु तस्य तद्वाक्यं माण्डव्यस्य महर्षयः । प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा साधु साध्वित्यपूजयन्

śrutvā tu tasya tadvākyaṃ māṇḍavyasya maharṣayaḥ / praharṣamatulaṃ labdhvā sādhu sādhvityapūjayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं जलं मन्त्रपूतं कस्मिन्स्थाने क्षिपाम्यहम् । येन राजा भवेद्भस्म सराष्ट्रः सपुरोहितः

idaṃ jalaṃ mantrapūtaṃ kasminsthāne kṣipāmyaham / yena rājā bhavedbhasma sarāṣṭraḥ sapurohitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं जलं च रक्षस्व कालकूटविषोपमम् । समुद्रे क्षिपयिष्यामि देवकार्यं समुत्थितम्

idaṃ jalaṃ ca rakṣasva kālakūṭaviṣopamam / samudre kṣipayiṣyāmi devakāryaṃ samutthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ते मुनयः सर्वे माण्डव्यं प्रणिपत्य च । आमन्त्रयित्वा हर्षाच्च कश्यपाद्या गृहान्ययुः

atha te munayaḥ sarve māṇḍavyaṃ praṇipatya ca / āmantrayitvā harṣācca kaśyapādyā gṛhānyayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गच्छमानास्तु ते चोक्ताः पञ्चमे ऽहनि तापसाः । आगन्तव्यं भवद्भिश्च मत्सकाशं प्रतिज्ञया

gacchamānāstu te coktāḥ pañcame 'hani tāpasāḥ / āgantavyaṃ bhavadbhiśca matsakāśaṃ pratijñayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथेति ते प्रतिज्ञाय नारदाद्या अदर्शनम् । गतेषु विप्रमुख्येषु शाण्डिली च तपोधना

tatheti te pratijñāya nāradādyā adarśanam / gateṣu vipramukhyeṣu śāṇḍilī ca tapodhanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीये ऽह्नि समायाता न तु बुद्ध्वाथ तं ऋषिम् । भर्तारं शिरसा धार्य रात्रौ पर्यटते स्म सा

dvitīye 'hni samāyātā na tu buddhvātha taṃ ṛṣim / bhartāraṃ śirasā dhārya rātrau paryaṭate sma sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न दृष्टः शूलके विप्रो भराक्रान्त्या युधिष्ठिर । स्खलिता तस्य जानुभ्यां शूलस्थस्य पतिव्रता

na dṛṣṭaḥ śūlake vipro bharākrāntyā yudhiṣṭhira / skhalitā tasya jānubhyāṃ śūlasthasya pativratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाङ्गेषु व्यथा जाता तस्याः प्रस्खलनान् मुनेः । ईदृशीं वर्तमानां च ह्यवस्थां पूर्वदैविकीम्

sarvāṅgeṣu vyathā jātā tasyāḥ praskhalanān muneḥ / īdṛśīṃ vartamānāṃ ca hyavasthāṃ pūrvadaivikīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः पापफलं किंचिद्धा कष्टं मम वर्तते । व्यथितो ऽहं त्वया पापे किमर्थं सूनकर्मणि

punaḥ pāpaphalaṃ kiṃciddhā kaṣṭaṃ mama vartate / vyathito 'haṃ tvayā pāpe kimarthaṃ sūnakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वैरिणीं त्वां प्रपश्यामि राक्षसी तस्करी नु किम् । एवमुक्त्वा क्षणं मोहात्क्रन्दमानो मुहुर्मुहुः

svairiṇīṃ tvāṃ prapaśyāmi rākṣasī taskarī nu kim / evamuktvā kṣaṇaṃ mohātkrandamāno muhurmuhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपस्विनो ऽथ ऋषयः सर्वे संत्रस्तमानसाः । पश्यमाना मुनेः कष्टं पृच्छन्ते ते युधिष्ठिर

tapasvino 'tha ṛṣayaḥ sarve saṃtrastamānasāḥ / paśyamānā muneḥ kaṣṭaṃ pṛcchante te yudhiṣṭhira

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्यटसे किमर्थं त्वं निशीये वहनं नु किम् । क्षिप्तं तु झोलिकाभारं किंवागमनकारणम् । व्यथामुत्पाद्य ऋषये दुःखाद्दुःखविलासिनि

paryaṭase kimarthaṃ tvaṃ niśīye vahanaṃ nu kim / kṣiptaṃ tu jholikābhāraṃ kiṃvāgamanakāraṇam / vyathāmutpādya ṛṣaye duḥkhādduḥkhavilāsini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासुरीं न च गन्धर्वीं न पिशाचीं न राक्षसीम् । पतिव्रतां तु मां सर्वे जानन्तु तपसि स्थिताम्

nāsurīṃ na ca gandharvīṃ na piśācīṃ na rākṣasīm / pativratāṃ tu māṃ sarve jānantu tapasi sthitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मे कामो न मे क्रोधो न वैरं न च मत्सरः । अज्ञानाद् दृष्टिमान्द्याच्च स्खलनं क्षन्तुमर्हथ

na me kāmo na me krodho na vairaṃ na ca matsaraḥ / ajñānād dṛṣṭimāndyācca skhalanaṃ kṣantumarhatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वहनं भर्तृसौख्याय दिवा सम्पीड्यते रुजा । अयं भर्ता विजानीथ झोलिकासंस्थितः सदा

vahanaṃ bhartṛsaukhyāya divā sampīḍyate rujā / ayaṃ bhartā vijānītha jholikāsaṃsthitaḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरणं पानं वस्त्रं च ददाम्येतस्य रोगिणः । ऋषिः शौनकमुख्यो ऽसौ शाण्डिलीं मां विजानत

bharaṇaṃ pānaṃ vastraṃ ca dadāmyetasya rogiṇaḥ / ṛṣiḥ śaunakamukhyo 'sau śāṇḍilīṃ māṃ vijānata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभर्तृधर्मिणीं कोपं मा कुरुष्वातिथिं कुरु । सतां समीपं सम्प्राप्तां सर्वं मे क्षन्तुम् अर्हथ

svabhartṛdharmiṇīṃ kopaṃ mā kuruṣvātithiṃ kuru / satāṃ samīpaṃ samprāptāṃ sarvaṃ me kṣantum arhatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषय ऊचुः । परव्यथां न जानीषे व्यचरन्ती यदृच्छया । प्रभाते ऽभ्युदिते सूर्ये तव भर्ता मरिष्यति

ṛṣaya ūcuḥ / paravyathāṃ na jānīṣe vyacarantī yadṛcchayā / prabhāte 'bhyudite sūrye tava bhartā mariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मदुःखात् परं दुःखं न जानासि कुलाधमे । तेन वाक्येन घोरेण शाण्डिली विमनाभवत्

ātmaduḥkhāt paraṃ duḥkhaṃ na jānāsi kulādhame / tena vākyena ghoreṇa śāṇḍilī vimanābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परं विषादमापन्ना क्षणं ध्यात्वाब्रवीद् वचः । कोपात् संरक्तनयना निरीक्षन्ती मुनींस् तदा

paraṃ viṣādamāpannā kṣaṇaṃ dhyātvābravīd vacaḥ / kopāt saṃraktanayanā nirīkṣantī munīṃs tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतां गेहे किल प्राप्ता भवतां चापकारिणी । सामेनातिथिपूजायां शिष्टे च गृहमागते

satāṃ gehe kila prāptā bhavatāṃ cāpakāriṇī / sāmenātithipūjāyāṃ śiṣṭe ca gṛhamāgate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवद्भिर् ईदृगातिथ्यं कृतं चैव ममैव तु । स्वर्गापवर्गधर्मश्च भवद्भिर् न निरीक्षितम्

bhavadbhir īdṛgātithyaṃ kṛtaṃ caiva mamaiva tu / svargāpavargadharmaśca bhavadbhir na nirīkṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राजापत्याम् इमां दृष्ट्वा मां यथा प्राकृताः स्त्रियः । भवन्तः स्त्रीबलं मेऽद्य पश्यन्तु दिवि देवताः

prājāpatyām imāṃ dṛṣṭvā māṃ yathā prākṛtāḥ striyaḥ / bhavantaḥ strībalaṃ me'dya paśyantu divi devatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरिष्यति न मे भर्ता ह्यादित्यो नोदयिष्यति । अन्धकारं जगत्सर्वं क्षीयते नाद्य शर्वरी

mariṣyati na me bhartā hyādityo nodayiṣyati / andhakāraṃ jagatsarvaṃ kṣīyate nādya śarvarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुक्ते तया वाक्ये स्तम्भिते ऽर्के तमोमयम् । न च प्रजायते सर्वं निर्वषट्कारसत्क्रियम्

evamukte tayā vākye stambhite 'rke tamomayam / na ca prajāyate sarvaṃ nirvaṣaṭkārasatkriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाहाकारः स्वधाकारः पञ्चयज्ञविधिर्नहि । स्नानं दानं जपो नास्ति सन्ध्यालोपव्यतिक्रमः । षण्मासं च तदा पार्थ लुप्तपिण्डोदकक्रियम्

svāhākāraḥ svadhākāraḥ pañcayajñavidhirnahi / snānaṃ dānaṃ japo nāsti sandhyālopavyatikramaḥ / ṣaṇmāsaṃ ca tadā pārtha luptapiṇḍodakakriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.