Revakhanda of the Vayupurana 53

आश्रमे वसतस् तस्य स दीर्घतपसो मुनेः । कनीयांस् तनयो देव कथं मृत्युमुपागतः

āśrame vasatas tasya sa dīrghatapaso muneḥ / kanīyāṃs tanayo deva kathaṃ mṛtyumupāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृणुष्वैकमना भूत्वा कथां दिव्यां महीपते । श्रवणादेव यस्यास्तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā kathāṃ divyāṃ mahīpate / śravaṇādeva yasyāstu mucyate sarvakilbiṣaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काशीराजो महावीर्यो महाबलपराक्रमः । चित्रसेन इति ख्यातां धरण्यां स नराधिप

kāśīrājo mahāvīryo mahābalaparākramaḥ / citrasena iti khyātāṃ dharaṇyāṃ sa narādhipa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य राज्ये सदा धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् । वेदधर्मरतो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्

tasya rājye sadā dharmo nādharmo vidyate kvacit / vedadharmarato nityaṃ prajā dharmeṇa pālayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वधर्मनिरतश्चैव युद्धातिथ्यप्रियः सदा । क्षत्रधर्मं समाश्रित्य भोगान्भुङ्क्ते स कामतः

svadharmanirataścaiva yuddhātithyapriyaḥ sadā / kṣatradharmaṃ samāśritya bhogānbhuṅkte sa kāmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोशस्यान्तो न विद्येत हस्त्यश्वरथपत्तिमान् । इतिहासपुराणज्ञैः पण्डितैः सह संकथाम्

kośasyānto na vidyeta hastyaśvarathapattimān / itihāsapurāṇajñaiḥ paṇḍitaiḥ saha saṃkathām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथयन्राजते राजा कैलास इव शङ्करः । एवं स पालयन्राज्यं राजा मन्त्रिणम् अब्रवीत्

kathayanrājate rājā kailāsa iva śaṅkaraḥ / evaṃ sa pālayanrājyaṃ rājā mantriṇam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृगयायां गमिष्यामि तिष्ठध्वं राज्यपालने । गम्यतां सचिवैः प्रोक्ते गतो ऽसौ वसुधाधिपः

mṛgayāyāṃ gamiṣyāmi tiṣṭhadhvaṃ rājyapālane / gamyatāṃ sacivaiḥ prokte gato 'sau vasudhādhipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वारूढाश्च धावन्तो राजानो मण्डलाधिपाः । छत्रैश्छत्राणि घृष्यन्तो ऽनुजग्मुः काननं प्रति

aśvārūḍhāśca dhāvanto rājāno maṇḍalādhipāḥ / chatraiśchatrāṇi ghṛṣyanto 'nujagmuḥ kānanaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजस्तत्रोत्थितं भौमं गजवाजिपदाहतम् । तेनैतच्छादितं सर्वं सदिङ्मार्तण्डमंलम्

rajastatrotthitaṃ bhaumaṃ gajavājipadāhatam / tenaitacchāditaṃ sarvaṃ sadiṅmārtaṇḍamaṃlam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तत्र दृश्यते सूर्यो न काष्ठा न च चन्द्रमाः । पादपाश्च न दृश्यन्ते गिरिशृङ्गाणि सर्वतः

na tatra dṛśyate sūryo na kāṣṭhā na ca candramāḥ / pādapāśca na dṛśyante giriśṛṅgāṇi sarvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परं न पश्यन्ति निशार्द्धे वार्षिके यथा । तत्रासौ सुमहद्यूथं मृगाणां समलक्ष्यत

parasparaṃ na paśyanti niśārddhe vārṣike yathā / tatrāsau sumahadyūthaṃ mṛgāṇāṃ samalakṣyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधावत्सहितः सर्वैः स राजा राजपुत्रकैः । वृन्दास्फोटो ऽभवत् तेषां शीघ्रं जग्मुर्दिशो दश

adhāvatsahitaḥ sarvaiḥ sa rājā rājaputrakaiḥ / vṛndāsphoṭo 'bhavat teṣāṃ śīghraṃ jagmurdiśo daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकमार्गगतो राजा चित्रसेनो महीपतिः । एकाकी स गतस्तत्र यत्र यत्र च ते मृगाः

ekamārgagato rājā citraseno mahīpatiḥ / ekākī sa gatastatra yatra yatra ca te mṛgāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविष्टो ऽसौ ततो दुर्गं काननं गिरिगह्वरम् । वल्लीगुल्मसमाकीर्णं स्थितो यत्र न लक्ष्यते

praviṣṭo 'sau tato durgaṃ kānanaṃ girigahvaram / vallīgulmasamākīrṇaṃ sthito yatra na lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृश्यांस्तु मृगान्मत्वा दिशो राजा व्यलोकयत् । कां दिशं नु गमिष्यामि क्व मे सैन्यसमागमः

adṛśyāṃstu mṛgānmatvā diśo rājā vyalokayat / kāṃ diśaṃ nu gamiṣyāmi kva me sainyasamāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कष्टं गतो राजा चित्रसेनो नराधिपः । वृक्षच्छायां समाश्रित्य विश्राममकरोन्नृपः

evaṃ kaṣṭaṃ gato rājā citraseno narādhipaḥ / vṛkṣacchāyāṃ samāśritya viśrāmamakaronnṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुत्तृषार्तो भ्रमन्दुर्गे कानने गिरिगह्वरे । ततो ऽपश्यत्सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम्

kṣuttṛṣārto bhramandurge kānane girigahvare / tato 'paśyatsaro divyaṃ padminīkhaṇḍamaṇḍitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । ततो दृष्ट्वा स राजेन्द्रः सम्प्रहृष्टतनूरुहः

haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam / tato dṛṣṭvā sa rājendraḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कमलानि गृहीत्वा तु ततः स्नानं समाचरत् । तर्पयित्वा पितृदेवान्मनुष्यांश्च यथाविधि

kamalāni gṛhītvā tu tataḥ snānaṃ samācarat / tarpayitvā pitṛdevānmanuṣyāṃśca yathāvidhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आच्छाद्य शतपत्रैश्च पूजयामास शङ्करम् । ययौ पानीयममलं यथावत्स समाहितः

ācchādya śatapatraiśca pūjayāmāsa śaṅkaram / yayau pānīyamamalaṃ yathāvatsa samāhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तीर्य सलिलात्तीरे दृष्ट्वा वृक्षं समीपगम् । उत्तरीयमधः कृत्वोपविष्टो धरणीतले

uttīrya salilāttīre dṛṣṭvā vṛkṣaṃ samīpagam / uttarīyamadhaḥ kṛtvopaviṣṭo dharaṇītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्तयन्नुपविष्टो ऽसौ किमद्य प्रकरोम्यहम् । तत्रासीनो ददर्शाथ वनोद्देशे मृगान्बहून्

cintayannupaviṣṭo 'sau kimadya prakaromyaham / tatrāsīno dadarśātha vanoddeśe mṛgānbahūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचित्पूर्वमुखास्तत्र चापरे दक्षिणामुखाः । वारुण्यमिमुखाः केचित् केचित् कौबेरदिङ्मुखाः

kecitpūrvamukhāstatra cāpare dakṣiṇāmukhāḥ / vāruṇyamimukhāḥ kecit kecit kauberadiṅmukhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचिन् निद्रापराः केचिदूर्ध्वकर्णाः स्थिताः परे । मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशृङ्गो महातपाः

kecin nidrāparāḥ kecidūrdhvakarṇāḥ sthitāḥ pare / mṛgamadhye sthito yogī ṛkṣaśṛṅgo mahātapāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृगान्दृष्ट्वा ततो राजा आहारार्थम् अचिन्तयत् । हत्वैतेषु मृगं कंचिद्भक्षयामि यदृच्छया

mṛgāndṛṣṭvā tato rājā āhārārtham acintayat / hatvaiteṣu mṛgaṃ kaṃcidbhakṣayāmi yadṛcchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्थावस्थो भविष्यामि मृगमांसस्य भक्षणात् । काशीं प्रति गमिष्यामि मार्गमन्विष्य यत्नतः

svasthāvastho bhaviṣyāmi mṛgamāṃsasya bhakṣaṇāt / kāśīṃ prati gamiṣyāmi mārgamanviṣya yatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचिन्त्यैवं ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः । चापं गृह्य कराग्रेण स शरं संदधे ततः

vicintyaivaṃ tato rājā vṛkṣamūlamupāśritaḥ / cāpaṃ gṛhya karāgreṇa sa śaraṃ saṃdadhe tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचिक्षेप शरं तत्र यत्र ते बहवो मृगाः । तेषां मध्ये स वै विद्ध ऋक्षशृङ्गो महातपाः

vicikṣepa śaraṃ tatra yatra te bahavo mṛgāḥ / teṣāṃ madhye sa vai viddha ṛkṣaśṛṅgo mahātapāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जग्मुस्त्रस्तास्तु ते सर्वे शब्दं कृत्वा वनौकसः । स ऋषिः पतितस् तत्र कृष्ण कृष्णेति चाब्रवीत्

jagmustrastāstu te sarve śabdaṃ kṛtvā vanaukasaḥ / sa ṛṣiḥ patitas tatra kṛṣṇa kṛṣṇeti cābravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहं घातितो ऽधुना । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धेर् ममोपरि

hāhā kaṣṭaṃ kṛtaṃ tena yenāhaṃ ghātito 'dhunā / kasyaiṣā durmatirjātā pāpabuddher mamopari

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृगमध्ये स्थितश्चाहं न कंचिद् उपरोधये । तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः

mṛgamadhye sthitaścāhaṃ na kaṃcid uparodhaye / tāṃ vācaṃ mānuṣīṃ śrutvā sa rājā vismayānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीघ्रं गत्वा ततो ऽपश्यद् ब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा । हाहा कष्टं कृतं मे ऽद्य येनासौ घातितो द्विजः

śīghraṃ gatvā tato 'paśyad brāhmaṇaṃ brahmatejasā / hāhā kaṣṭaṃ kṛtaṃ me 'dya yenāsau ghātito dvijaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकामाद्घातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयानघ । गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनुं दाहयाम्यहम्

akāmādghātitastvaṃ tu mṛgabhrāntyā mayānagha / gṛhītvā bahudārūṇi svatanuṃ dāhayāmyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टादृष्टं तु यत्किंचिन्न समं ब्रह्महत्यया । अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर् मे न भविष्यति

dṛṣṭādṛṣṭaṃ tu yatkiṃcinna samaṃ brahmahatyayā / anyathā brahmahatyāyāḥ śuddhir me na bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ते सिद्धिर् भवेत् काचिन्मयि पञ्चत्वमागते । बह्व्यो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम्

na te siddhir bhavet kācinmayi pañcatvamāgate / bahvyo hatyā bhaviṣyanti vināśe mama sāmpratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्च तपस्विनः । भ्रातृजाया मरिष्यन्ति मयि पञ्चत्वम् आगते

jananī me pitā vṛddho bhrātaraśca tapasvinaḥ / bhrātṛjāyā mariṣyanti mayi pañcatvam āgate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एता हत्या भविष्यन्ति कथं शुद्धिर्भवेत् तव । उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुं यदि मन्यसे

etā hatyā bhaviṣyanti kathaṃ śuddhirbhavet tava / upāyaṃ kathayiṣyāmi taṃ kartuṃ yadi manyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपायः कथ्यतां मे ऽद्य यस्ते मनसि वर्तते । करिष्ये तमहं सर्वं यत्नेनापि महामुने

upāyaḥ kathyatāṃ me 'dya yaste manasi vartate / kariṣye tamahaṃ sarvaṃ yatnenāpi mahāmune

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चागतः । ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शूद्रजः

pṛcchāmi tvāṃ kathaṃ ko vā kutastvamiha cāgataḥ / brahmakṣatraviśāṃ madhye ko bhavānuta śūdrajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहं शूद्रो ऽस्मि भोस्तात न वैश्यो ब्राह्मणो न वा । न चान्त्यजो ऽस्मि विप्रेन्द्र क्षत्रियो ऽस्मि महामुने

nāhaṃ śūdro 'smi bhostāta na vaiśyo brāhmaṇo na vā / na cāntyajo 'smi viprendra kṣatriyo 'smi mahāmune

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः । अकामात् पातकं जातं कथं शुद्धिर्भविष्यति

dharmajñaśca kṛtajñaśca sarvasattvahite rataḥ / akāmāt pātakaṃ jātaṃ kathaṃ śuddhirbhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मां गृहीत्वा आश्रमं गच्छ यत्र तौ पितरौ मम । आवेदयस्व चात्मानं पुत्रघातिनम् आतुरम्

māṃ gṛhītvā āśramaṃ gaccha yatra tau pitarau mama / āvedayasva cātmānaṃ putraghātinam āturam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते दृष्ट्वा मां करिष्यन्ति कारुण्यं च तवोपरि । उपायं कथयिष्यन्ति येन शान्तिर्भविष्यति

te dṛṣṭvā māṃ kariṣyanti kāruṇyaṃ ca tavopari / upāyaṃ kathayiṣyanti yena śāntirbhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तम । स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्रं जगामाश्रमसन्निधौ

tasya tadvacanaṃ śrutvā citraseno nṛpottama / skandhe kṛtvā tu taṃ vipraṃ jagāmāśramasannidhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शक्नोति यदा वोढुं विश्राम्यति पुनःपुनः । तावत् पश्यति तं विप्रं मूर्छितं विकलेन्द्रियम्

na śaknoti yadā voḍhuṃ viśrāmyati punaḥpunaḥ / tāvat paśyati taṃ vipraṃ mūrchitaṃ vikalendriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुमोच चित्रसेनस् तं छायायां वटभूरुहः । वस्त्रं चतुर्गुणं कृत्वा चक्रे वातं मुहुर्मुहुः

mumoca citrasenas taṃ chāyāyāṃ vaṭabhūruhaḥ / vastraṃ caturguṇaṃ kṛtvā cakre vātaṃ muhurmuhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यतस् तस्य राजेन्द्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः । पञ्चत्वमगमच्छीघ्रं ध्यानयोगेन योगवित्

paśyatas tasya rājendra ṛkṣaśṛṅgo mahātapāḥ / pañcatvamagamacchīghraṃ dhyānayogena yogavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाहयामास तं विप्रं विधिदृष्टेन कर्मणा । स्नानं कृत्वा स शोकार्तो विललाप मुहुर्मुहुः

dāhayāmāsa taṃ vipraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā / snānaṃ kṛtvā sa śokārto vilalāpa muhurmuhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.