Revakhanda of the Vayupurana 72

ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र मणिनागेश्वरं शुभम् । उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम् । स्थापितं मणिनागेन लोकानां हितकाम्यया

tato gacchettu rājendra maṇināgeśvaraṃ śubham / uttare narmadākūle sarvapāpakṣayaṃkaram / sthāpitaṃ maṇināgena lokānāṃ hitakāmyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशीविषेण सर्पेण ईश्वरस्तोषितः कथम् । क्षुद्राः सर्वस्य लोकस्य भयदा विषशालिनः

āśīviṣeṇa sarpeṇa īśvarastoṣitaḥ katham / kṣudrāḥ sarvasya lokasya bhayadā viṣaśālinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथ्यतां तात मे सर्वं पातकस्योपशान्तिदम् । मम सन्तापजं दुःखं दुर्योधनसमुद्भवम्

kathyatāṃ tāta me sarvaṃ pātakasyopaśāntidam / mama santāpajaṃ duḥkhaṃ duryodhanasamudbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णभीष्मोद्भवं रौद्रं दुःखं पाञ्चालिसम्भवम् । तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृतिं गतः

karṇabhīṣmodbhavaṃ raudraṃ duḥkhaṃ pāñcālisambhavam / tava vaktrāmbujaughena plāvitaṃ nirvṛtiṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां वै पापनाशिनीम् । अयुक्तमिदमस्माकं द्विज क्लेशो न शाम्यति

śrutvā tava mukhodgītāṃ kathāṃ vai pāpanāśinīm / ayuktamidamasmākaṃ dvija kleśo na śāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा प्राप्स्यते तात विद्यादानस्य यत्फलम् । तत्फलं प्राप्यते नित्यं कथाश्रवणतो हरेः

athavā prāpsyate tāta vidyādānasya yatphalam / tatphalaṃ prāpyate nityaṃ kathāśravaṇato hareḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथायथा त्वं नृप भाषसे च तथातथा मे सुखमेति भारती । शैथिल्यता वा जरयान्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात । शृणुष्व तस्मात्सह बान्धवैश्च कथामिमां पापहरां प्रशस्ताम्

yathāyathā tvaṃ nṛpa bhāṣase ca tathātathā me sukhameti bhāratī / śaithilyatā vā jarayānvitasya tvatsauhṛdaṃ naśyati naiva tāta / śṛṇuṣva tasmātsaha bāndhavaiśca kathāmimāṃ pāpaharāṃ praśastām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम्

kathayāmi yathāvṛttamitihāsaṃ purātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथितं पूर्वतो वृत्तैः पारम्पर्येण भारत

kathitaṃ pūrvato vṛttaiḥ pāramparyeṇa bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्वनुत्तमे । गरुत्मन्तं च विनतासूत कद्रूर् अहीनथ

dve bhārye kaśyapasyāstāṃ sarvalokeṣvanuttame / garutmantaṃ ca vinatāsūta kadrūr ahīnatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संतोषेण च ते तात तिष्ठतः काश्यपे गृहे । कद्रूश्च विनता नाम हृष्टे च वनिते सदा

saṃtoṣeṇa ca te tāta tiṣṭhataḥ kāśyape gṛhe / kadrūśca vinatā nāma hṛṣṭe ca vanite sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभ्यां सार्द्धं क्रीडते च कश्यपो ऽपि प्रजापतिः । ततस्त्वेकदिने प्राप्ते आश्रमस्था शुभानना

tābhyāṃ sārddhaṃ krīḍate ca kaśyapo 'pi prajāpatiḥ / tatastvekadine prāpte āśramasthā śubhānanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चैःश्रवं हयं दृष्ट्वा मनोवेगसमन्वितम् । पश्य पश्य हि तन्वङ्गी हयं सर्वत्र पाण्डुरम्

uccaiḥśravaṃ hayaṃ dṛṣṭvā manovegasamanvitam / paśya paśya hi tanvaṅgī hayaṃ sarvatra pāṇḍuram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धावमानमविश्रान्तं जवेन मनसोपमम् । तं दृष्ट्वा सहसा चाश्वमीर्ष्याभावेन चाब्रवीत्

dhāvamānamaviśrāntaṃ javena manasopamam / taṃ dṛṣṭvā sahasā cāśvamīrṣyābhāvena cābravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रूहि भद्रे सहस्रांशोर् अश्वः किंवर्णको भवेत् । अहं ब्रवीमि कृष्णो ऽयं त्वं किं वदसि तद्वद

brūhi bhadre sahasrāṃśor aśvaḥ kiṃvarṇako bhavet / ahaṃ bravīmi kṛṣṇo 'yaṃ tvaṃ kiṃ vadasi tadvada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यसे ननु नेत्रैश्च कृष्णं श्वेतं न पश्यसि । असत्यभाषणाद्भद्रे यमलोकं गमिष्यसि

paśyase nanu netraiśca kṛṣṇaṃ śvetaṃ na paśyasi / asatyabhāṣaṇādbhadre yamalokaṃ gamiṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यानृते तु वचने पणस्तव ममैव तु । सहस्रं चैव वर्षाणां दास्यहं तव मन्दिरे

satyānṛte tu vacane paṇastava mamaiva tu / sahasraṃ caiva varṣāṇāṃ dāsyahaṃ tava mandire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्या यदि मे वाणी कृष्ण उच्चैःश्रवा यदि । तदाहं त्वद्गृहे दासी भवामि सर्पमातृके

asatyā yadi me vāṇī kṛṣṇa uccaiḥśravā yadi / tadāhaṃ tvadgṛhe dāsī bhavāmi sarpamātṛke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि उच्चैःश्रवाः श्वेतो ऽहं दासी च तवैव तु । एवं परस्परं द्वाभ्यां संवादो ऽयं व्यवर्धत

yadi uccaiḥśravāḥ śveto 'haṃ dāsī ca tavaiva tu / evaṃ parasparaṃ dvābhyāṃ saṃvādo 'yaṃ vyavardhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रमेषु गता बाला रात्रौ चिन्तापरा स्थिता । बन्धुवर्गस्य कथितं समस्तं तद्विचेष्टितम्

āśrameṣu gatā bālā rātrau cintāparā sthitā / bandhuvargasya kathitaṃ samastaṃ tadviceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्राणां कथितं पार्थ पणं चैव मया कृतम् । हाहाकारः कृतः सर्पैः श्रुत्वा मात्रा पणं कृतम्

putrāṇāṃ kathitaṃ pārtha paṇaṃ caiva mayā kṛtam / hāhākāraḥ kṛtaḥ sarpaiḥ śrutvā mātrā paṇaṃ kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाता दासी न सन्देहः श्वेतो भास्करवाहनः । उच्चैःश्रवा हयः श्वेतो न कृष्णो विद्यते क्वचित्

jātā dāsī na sandehaḥ śveto bhāskaravāhanaḥ / uccaiḥśravā hayaḥ śveto na kṛṣṇo vidyate kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाहं न भवे दासी तत्कार्यं च विचिन्त्यताम् । विशध्वं रोमकूपेषु ह्युच्चैःश्रवहयस्य तु

yathāhaṃ na bhave dāsī tatkāryaṃ ca vicintyatām / viśadhvaṃ romakūpeṣu hyuccaiḥśravahayasya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं मुहूर्तमात्रं तु यावत् कृष्णः स दृश्यते । क्षणमात्रेण चैकेन दासी सा भवते मम

ekaṃ muhūrtamātraṃ tu yāvat kṛṣṇaḥ sa dṛśyate / kṣaṇamātreṇa caikena dāsī sā bhavate mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दासीं कृत्वा तु तां तन्वीं विनतां सत्यगर्विताम् । ततः स्वस्थानगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम्

dāsīṃ kṛtvā tu tāṃ tanvīṃ vinatāṃ satyagarvitām / tataḥ svasthānagāḥ sarve bhaviṣyatha yathāsukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पा ऊचुः । यथा त्वं जननी चाम्ब सर्वेषां भुवि पूजिता । तथा सापि विशेषेण वञ्चितव्या न मातरः

sarpā ūcuḥ / yathā tvaṃ jananī cāmba sarveṣāṃ bhuvi pūjitā / tathā sāpi viśeṣeṇa vañcitavyā na mātaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माता च पितृभार्या च मातृमाता पितामही । कर्मणा मनसा वाचा हितं तासां समाचरेत्

mātā ca pitṛbhāryā ca mātṛmātā pitāmahī / karmaṇā manasā vācā hitaṃ tāsāṃ samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा ततस्तेन वाक्येन क्रुद्धा कालानलोपमा । मम वाक्यम् अकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः

sā tatastena vākyena kruddhā kālānalopamā / mama vākyam akurvāṇā ye kecidbhuvi pannagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हव्यवाहमुखे सर्वे ते यास्यन्त्य् अविचारितम् । मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे चैव भुजङ्गमाः

havyavāhamukhe sarve te yāsyanty avicāritam / mātustadvacanaṃ śrutvā sarve caiva bhujaṅgamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचित्प्रविष्टा रोमेषु उच्चैःश्रवहयस्य च । नष्टाः केचिद् दशदिशं कद्रूशापभयात् ततः

kecitpraviṣṭā romeṣu uccaiḥśravahayasya ca / naṣṭāḥ kecid daśadiśaṃ kadrūśāpabhayāt tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचिद्गङ्गाजले नष्टाः केचिन् नष्टाः सरस्वतीम् । केचिन्महोदधौ लीनाः प्रविष्टा विन्ध्यकन्दरे

kecidgaṅgājale naṣṭāḥ kecin naṣṭāḥ sarasvatīm / kecinmahodadhau līnāḥ praviṣṭā vindhyakandare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रित्य नर्मदातोये मणिनागोत्तमो नृप । तपश्चचार विपुलमुत्तरे नर्मदातटे

āśritya narmadātoye maṇināgottamo nṛpa / tapaścacāra vipulamuttare narmadātaṭe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातृशापभयात्पार्थ ध्यायते कामनाशनम् । अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्

mātṛśāpabhayātpārtha dhyāyate kāmanāśanam / acchedyamapratarkyaṃ ca vināśotpattivarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुभक्षः शतं साग्रं तदर्धं रविवीक्षकः । एवं ध्यानरतस्यैव प्रत्यक्षस्त्रिपुरान्तकः

vāyubhakṣaḥ śataṃ sāgraṃ tadardhaṃ ravivīkṣakaḥ / evaṃ dhyānaratasyaiva pratyakṣastripurāntakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधु साधु महाभाग सत्त्ववांस्तु भुजंगम । त्वया भक्त्या गृहीतो ऽहं प्रीतस्ते ह्युरगेश्वर । वरं याचय मे क्षिप्रं यस्ते मनसि वर्तते

sādhu sādhu mahābhāga sattvavāṃstu bhujaṃgama / tvayā bhaktyā gṛhīto 'haṃ prītaste hyurageśvara / varaṃ yācaya me kṣipraṃ yaste manasi vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातृशापभयान्नाथ क्लिष्टो ऽहं नर्मदातटे । त्वत्प्रसादेन मे नाथ मातृशापो भवेद्वृथा

mātṛśāpabhayānnātha kliṣṭo 'haṃ narmadātaṭe / tvatprasādena me nātha mātṛśāpo bhavedvṛthā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हव्यवाहमुखं वत्स न प्राप्स्यसि ममाज्ञया । मम लोके निवासश्च तव पुत्र भविष्यति

havyavāhamukhaṃ vatsa na prāpsyasi mamājñayā / mama loke nivāsaśca tava putra bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र स्थाने महादेव स्थीयतामंशभागतः । सहस्रांशेन भागेन स्थीयतां नर्मदाजले । उपकाराय लोकानां मम नाम्नैव शङ्कर

atra sthāne mahādeva sthīyatāmaṃśabhāgataḥ / sahasrāṃśena bhāgena sthīyatāṃ narmadājale / upakārāya lokānāṃ mama nāmnaiva śaṅkara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थापयस्व परं लिङ्गम् आज्ञया मम पन्नग । इत्युक्त्वान्तर्हितो देवो जगाम ह्युमया सह

sthāpayasva paraṃ liṅgam ājñayā mama pannaga / ityuktvāntarhito devo jagāma hyumayā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तीर्थे तु ये गत्वा शुचिप्रयतमानसाः । पञ्चम्यां वा चतुर्दश्यामष्टम्यां शुक्लकृष्णयोः

tatra tīrthe tu ye gatvā śuciprayatamānasāḥ / pañcamyāṃ vā caturdaśyāmaṣṭamyāṃ śuklakṛṣṇayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्चयन्ति सदा पार्थ नोपसर्पन्ति ते यमम् । दध्ना च मधुना चैव घृतेन क्षीरयोगतः

arcayanti sadā pārtha nopasarpanti te yamam / dadhnā ca madhunā caiva ghṛtena kṣīrayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नापयन्ति विरूपाक्षमुमादेहार्धधारिणम् । कामाङ्गदहनं देवमघासुरनिषूदनम्

snāpayanti virūpākṣamumādehārdhadhāriṇam / kāmāṅgadahanaṃ devamaghāsuraniṣūdanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नाप्यमानं च ये भक्त्वा पश्यन्ति परमेश्वरम् । ते यान्ति च परे लोके सर्वपापविवर्जितैः

snāpyamānaṃ ca ye bhaktvā paśyanti parameśvaram / te yānti ca pare loke sarvapāpavivarjitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्राद्धं प्रेतेषु ये पार्थ चाष्टम्यां पञ्चमीषु च । ब्राह्मणैश्च सदा योग्यैर् वेदपाठकचिन्तकैः

śrāddhaṃ preteṣu ye pārtha cāṣṭamyāṃ pañcamīṣu ca / brāhmaṇaiśca sadā yogyair vedapāṭhakacintakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वदारनिरतैः श्लक्ष्णैः परदारविवर्जितैः । षट्कर्मनिरतैस् तात शूद्रप्रेषणवर्जितैः

svadāranirataiḥ ślakṣṇaiḥ paradāravivarjitaiḥ / ṣaṭkarmaniratais tāta śūdrapreṣaṇavarjitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खञ्जाश्च दर्दुराः षण्ढा वार्द्धुष्याश्च कृषीवलाः । भिन्नवृत्तिकराः पुत्र नियोज्या न कदाचन

khañjāśca dardurāḥ ṣaṇḍhā vārddhuṣyāśca kṛṣīvalāḥ / bhinnavṛttikarāḥ putra niyojyā na kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृषलीमन्दिरे यस्य महिषीं यस्तु पालयेत् । स विप्रो दूरतस्त्याज्यो व्रते श्राद्धे नराधिप

vṛṣalīmandire yasya mahiṣīṃ yastu pālayet / sa vipro dūratastyājyo vrate śrāddhe narādhipa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काणाष्टुंटाश्च मण्टाश्च वेदपाठविवर्जिताः । न ते पूज्या द्विजाः पार्थ मणिनागेश्वरे शुभे

kāṇāṣṭuṃṭāśca maṇṭāśca vedapāṭhavivarjitāḥ / na te pūjyā dvijāḥ pārtha maṇināgeśvare śubhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदीच्छेदूर्ध्वगमनमात्मनः पितृभिः सह । सर्वाङ्गरुचिरां धेनुं यो दद्यादग्रजन्मने

yadīcchedūrdhvagamanamātmanaḥ pitṛbhiḥ saha / sarvāṅgarucirāṃ dhenuṃ yo dadyādagrajanmane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स याति परमं लोकं यावदाभूतसम्प्लवम् । ततः स्वर्गाच्च्युतः सो ऽपि जायते विमले कुले

sa yāti paramaṃ lokaṃ yāvadābhūtasamplavam / tataḥ svargāccyutaḥ so 'pi jāyate vimale kule

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये पश्यन्ति परं भक्त्या मणिनागेश्वरं नृप । न तेषां जायते वंशे पन्नगानां भयं नृप

ye paśyanti paraṃ bhaktyā maṇināgeśvaraṃ nṛpa / na teṣāṃ jāyate vaṃśe pannagānāṃ bhayaṃ nṛpa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पन्नगः शङ्कते तेषां मणिनागप्रदर्शनात् । सौपर्णरूपिणस्ते वै दृश्यन्ते नागमण्डले

pannagaḥ śaṅkate teṣāṃ maṇināgapradarśanāt / sauparṇarūpiṇaste vai dṛśyante nāgamaṇḍale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलानि चैव दानानां शृणुष्वाथ नृपोत्तम । अन्नं संस्कारसंयुक्तं ये ददन्ते नरोत्तमाः

phalāni caiva dānānāṃ śṛṇuṣvātha nṛpottama / annaṃ saṃskārasaṃyuktaṃ ye dadante narottamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तोयं शय्यां तथा छत्रं कन्यां दासीं सुभाषिणीम् । पात्रे देयं यतो राजन् यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः

toyaṃ śayyāṃ tathā chatraṃ kanyāṃ dāsīṃ subhāṣiṇīm / pātre deyaṃ yato rājan yadīcchecchreya ātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुरभीणि च पुष्पाणि गन्धवस्त्राणि दापयेत् । दीपं धान्यं गृहं शुभ्रं सर्वोपस्करसंयुतम्

surabhīṇi ca puṣpāṇi gandhavastrāṇi dāpayet / dīpaṃ dhānyaṃ gṛhaṃ śubhraṃ sarvopaskarasaṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये ददन्ते परं भक्त्या ते व्रजन्ति त्रिविष्टपम् । मणिनागे नृपश्रेष्ठ यच्च दानं प्रदीयते

ye dadante paraṃ bhaktyā te vrajanti triviṣṭapam / maṇināge nṛpaśreṣṭha yacca dānaṃ pradīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य दानस्य भावेन स्वर्गे वासो भवेद्ध्रुवम् । पातकानि प्रलीयन्ते आमपात्रे यथा जलम्

tasya dānasya bhāvena svarge vāso bhaveddhruvam / pātakāni pralīyante āmapātre yathā jalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नर्मदातोयसंसिद्धं भोज्यं विप्रे ददाति यः । सो ऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः क्रीडते दैवतैः सह

narmadātoyasaṃsiddhaṃ bhojyaṃ vipre dadāti yaḥ / so 'pi pāpairvinirmuktaḥ krīḍate daivataiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्वर्गच्युतानां हि लक्षणं प्रवदाम्यहम् । दीर्घायुषो जीवपुत्रा धनवन्तः सुशोभनाः

tataḥ svargacyutānāṃ hi lakṣaṇaṃ pravadāmyaham / dīrghāyuṣo jīvaputrā dhanavantaḥ suśobhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वव्याधिविनिर्मुक्ताः सुतभृत्यैः समन्विताः । त्यागिनो भोगसंयुक्ता धर्माख्यानरताः सदा

sarvavyādhivinirmuktāḥ sutabhṛtyaiḥ samanvitāḥ / tyāgino bhogasaṃyuktā dharmākhyānaratāḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवद्विजगुरोर्भक्तास् तीर्थसेवापरायणाः । मातापितृवशा नित्यं द्रोहक्रोधविवर्जिताः

devadvijagurorbhaktās tīrthasevāparāyaṇāḥ / mātāpitṛvaśā nityaṃ drohakrodhavivarjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिरेव गुणैर् युक्ता ये नराः पाण्डुनन्दन । सत्यं ते स्वर्गादायाताः स्वर्गे वासं व्रजन्ति ते

ebhireva guṇair yuktā ye narāḥ pāṇḍunandana / satyaṃ te svargādāyātāḥ svarge vāsaṃ vrajanti te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतीर्थवरं तीर्थं मणिनागं नृपोत्तम । तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः पठेच्छृणुयाद् अपि

sarvatīrthavaraṃ tīrthaṃ maṇināgaṃ nṛpottama / tīrthākhyānamidaṃ puṇyaṃ yaḥ paṭhecchṛṇuyād api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते । न विषं क्रमते तेषां विचरन्ति यथेच्छया

so'pi pāpairvinirmuktaḥ śivaloke mahīyate / na viṣaṃ kramate teṣāṃ vicaranti yathecchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाद्रपद्यां च यत्षष्ठ्यां पुण्यं सूर्यस्य दर्शने । तत्फलं समवाप्नोति आख्यानश्रवणेन तु

bhādrapadyāṃ ca yatṣaṣṭhyāṃ puṇyaṃ sūryasya darśane / tatphalaṃ samavāpnoti ākhyānaśravaṇena tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.