Rupa Gosvamin: Ujjvalanilamani 12

अथ सात्त्विक-प्रकरणम् तत्र स्तम्भः, स हर्षाद्, यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (३६)- अभ्युक्ष्य निष्कं पतयालुना मुहुः स्वेदेन निष्कम्पतया व्यवस्थिता । पञ्चालिका कुञ्चित-लोचना कथं पञ्चालिका-धर्मम् अवाप राधिका

atha sāttvika-prakaraṇam tatra stambhaḥ, sa harṣād, yathā dāna-keli-kaumudyām (36)- abhyukṣya niṣkaṃ patayālunā muhuḥ svedena niṣkampatayā vyavasthitā | pañcālikā kuñcita-locanā kathaṃ pañcālikā-dharmam avāpa rādhikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयाद्, यथा- घन-स्तनित-चक्रेण चकितेयं घन-स्तनी । बभूव हरिम् आलिङ्ग्य निश्चलाङ्गी व्रजाङ्गना

bhayād, yathā- ghana-stanita-cakreṇa cakiteyaṃ ghana-stanī | babhūva harim āliṅgya niścalāṅgī vrajāṅganā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

-- दिग्धोऽयम् । आश्चर्याद्, यथा- तव मधुरिम-सम्पदं विलक्ष त्रिजगद्-अलक्ष्य-तुलां मुकुन्द राधा । कलय हृदि बलवच्-चमत्क्रियासौ समजनि निर्निमिषा च निश्चला च

-- digdho'yam | āścaryād, yathā- tava madhurima-sampadaṃ vilakṣa trijagad-alakṣya-tulāṃ mukunda rādhā | kalaya hṛdi balavac-camatkriyāsau samajani nirnimiṣā ca niścalā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषादाद्, यथा- विलम्बम् अम्भोरुह-लोचनस्य विलोक्य सम्भावित-विप्रलम्भा । सङ्केत-गेहस्य नितान्तम् अङ्के चित्रायिता तत्र बभूव चित्रा

viṣādād, yathā- vilambam ambhoruha-locanasya vilokya sambhāvita-vipralambhā | saṅketa-gehasya nitāntam aṅke citrāyitā tatra babhūva citrā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमर्षाद्, यथा- माधवस्य परिवर्तित-गोत्रां श्यामला निशि गिरं निशमय्य । देव-योषिद् इव निर्निमिषाक्षी छायया च रहिता क्षणम् अयासीत्

amarṣād, yathā- mādhavasya parivartita-gotrāṃ śyāmalā niśi giraṃ niśamayya | deva-yoṣid iva nirnimiṣākṣī chāyayā ca rahitā kṣaṇam ayāsīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्वेदः, स हर्षाद्, यथा विष्णु-पुराणे (५।१३।५५)- गोपी-कपोल-संश्लेषम् अभिपत्य हरेर् भुजौ । पुलकोद्गम-शस्याय स्वेदाम्बु-घनतां गतौ

atha svedaḥ, sa harṣād, yathā viṣṇu-purāṇe (5.13.55)- gopī-kapola-saṃśleṣam abhipatya harer bhujau | pulakodgama-śasyāya svedāmbu-ghanatāṃ gatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- ध्रुवम् उज्ज्वल-चन्द्र-कान्त-यष्ट्या विधिना माधव निर्मितास्ति राधा । यद् उदञ्चति तावकास्य-चन्द्रे द्रवतां स्वेद-भर-च्छलाद् बिभर्ति

yathā vā- dhruvam ujjvala-candra-kānta-yaṣṭyā vidhinā mādhava nirmitāsti rādhā | yad udañcati tāvakāsya-candre dravatāṃ sveda-bhara-cchalād bibharti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयाद्, यथा- मा भूर् विशाखे तरला विदूरतः पतिस् तवासौ निविडा लता-कुटि । महा प्रयत्नेन कृताः कपोलयोः स्वेदोद-बिन्दुर् मकरीर् विलुम्पति

bhayād, yathā- mā bhūr viśākhe taralā vidūrataḥ patis tavāsau niviḍā latā-kuṭi | mahā prayatnena kṛtāḥ kapolayoḥ svedoda-bindur makarīr vilumpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधाद्, यथा- खिन्नापि गोत्र-स्खलनेन पाली शालीन-भावं छलतो व्यतानीत् । तथापि तस्याः पटम् आर्द्रयन्ती स्वेदाम्बु-वृष्टिः कुर्धम् आचचक्षे

krodhād, yathā- khinnāpi gotra-skhalanena pālī śālīna-bhāvaṃ chalato vyatānīt | tathāpi tasyāḥ paṭam ārdrayantī svedāmbu-vṛṣṭiḥ kurdham ācacakṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ रोमाञ्चः । स आश्चर्याद्, यथा- चुम्बन्तम् आलोक्य चमुरु-चक्षुषां चमूरमूषां युगपन्-मधुर-द्विषम् । व्योमाङ्गने तत्र सुराङ्गनावली- रोमाञ्चिता विस्तृत-दृष्टिर् आबभौ

atha romāñcaḥ | sa āścaryād, yathā- cumbantam ālokya camuru-cakṣuṣāṃ camūramūṣāṃ yugapan-madhura-dviṣam | vyomāṅgane tatra surāṅganāvalī- romāñcitā vistṛta-dṛṣṭir ābabhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हर्षाद्, यथा श्री-दशमे (१०।३२।८)- तं काचिन् नेत्ररन्ध्रेण हृदिकृत्य निमील्य च । पुलकाङ्गुल्युपगुह्यास् ते योगीवानन्दसम्प्लुता

harṣād, yathā śrī-daśame (10.32.8)- taṃ kācin netrarandhreṇa hṛdikṛtya nimīlya ca | pulakāṅgulyupaguhyās te yogīvānandasamplutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा श्री-रुक्मिणी-स्वयंवरे- रोमाणि सर्वाण्य् अपि बाल-भावात् प्रिय-श्रियं द्रष्टुम् इवोत्सुकानि । तस्यास् तदा कोरकिताङ्ग-यष्टेर् उद्ग्रीविकादानम् इवाम्बभुवन्

yathā vā śrī-rukmiṇī-svayaṃvare- romāṇi sarvāṇy api bāla-bhāvāt priya-śriyaṃ draṣṭum ivotsukāni | tasyās tadā korakitāṅga-yaṣṭer udgrīvikādānam ivāmbabhuvan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयाद्, यथा- परिमल-चटुले द्विरेफ-वृन्दे मुखम् अभिधावति कम्पिताङ्ग-यष्टिः । विपुल-पुलक-पालिर् अद्य पाली हरिम् अधरीकृत-ह्री-धूर् आलिलिङ्ग

bhayād, yathā- parimala-caṭule dvirepha-vṛnde mukham abhidhāvati kampitāṅga-yaṣṭiḥ | vipula-pulaka-pālir adya pālī harim adharīkṛta-hrī-dhūr āliliṅga

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्वर-भङ्गः, स विषादाद् यथा श्री-गीत-गोविन्दे (६।१०)- विपुल-पुलक-पालिः स्फीत-सीत्-कारम् अन्तर्- जनित-जडिमम्-काकु-व्याकुलं व्याहरन्ती । तव कितव विधायामन्द-कन्दर्प-चिन्तां रस-जल-निधि-मग्ना ध्यान-लग्ना मृगक्षी

atha svara-bhaṅgaḥ, sa viṣādād yathā śrī-gīta-govinde (6.10)- vipula-pulaka-pāliḥ sphīta-sīt-kāram antar- janita-jaḍimam-kāku-vyākulaṃ vyāharantī | tava kitava vidhāyāmanda-kandarpa-cintāṃ rasa-jala-nidhi-magnā dhyāna-lagnā mṛgakṣī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्मयाद्, यथा- गुरु-सम्भ्रम-स्तिमित-कण्ठया मया कर-संज्ञयापि बहुधावबोधिता । न पुनस् त्वम् अत्र हरि-वेणु-वादने पुलकान् विलोकितवती लतास्व् अपि

vismayād, yathā- guru-sambhrama-stimita-kaṇṭhayā mayā kara-saṃjñayāpi bahudhāvabodhitā | na punas tvam atra hari-veṇu-vādane pulakān vilokitavatī latāsv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमर्षाद्, यथा- प्रेयस्यः परमाद्भुताः कति न मे दीव्यन्ति गोष्ठान्तरे तासां नोज्ज्वल-नर्म-भङ्गिभिर् अपि प्राप्तोऽस्मि तुष्टिं तथा । द्वित्रैर् अद्य मुहुस् तरङ्गद्-अधर-ग्रस्तार्ध-वर्णैर् यथा राधायाः सखि रोष-गद्गद-पदैर् आक्षेप-वाग्-बिन्दुभिः

amarṣād, yathā- preyasyaḥ paramādbhutāḥ kati na me dīvyanti goṣṭhāntare tāsāṃ nojjvala-narma-bhaṅgibhir api prāpto'smi tuṣṭiṃ tathā | dvitrair adya muhus taraṅgad-adhara-grastārdha-varṇair yathā rādhāyāḥ sakhi roṣa-gadgada-padair ākṣepa-vāg-bindubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हर्षाद्, यथा श्री-रुक्मिणी-स्वयंवरे- पश्येम तं भूय इति ब्रुवाणां सखीं वचोभिः किल सा ततर्ज । न प्रीति-कर्णे-जपतां गतानि विदाम्बभूव स्मर-वैकृतानि

harṣād, yathā śrī-rukmiṇī-svayaṃvare- paśyema taṃ bhūya iti bruvāṇāṃ sakhīṃ vacobhiḥ kila sā tatarja | na prīti-karṇe-japatāṃ gatāni vidāmbabhūva smara-vaikṛtāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीतेर्, यथा- प्रथम-सङ्गम-नर्मणि साध्वस- स्खलितयापि गिरा सखि राधिका । नव-सुधा-ह्रदिनीं मदिरेक्षणा श्रुति-तटे मम काञ्चिद् अवीवहत्

bhīter, yathā- prathama-saṅgama-narmaṇi sādhvasa- skhalitayāpi girā sakhi rādhikā | nava-sudhā-hradinīṃ madirekṣaṇā śruti-taṭe mama kāñcid avīvahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वेपथुः, स त्रासेन, यथा- केशवो युवति-वेश-भाग् अयं बालिशः किल पतिस् तवाग्रतः । राधिके तद् अपि मूर्तिर् अद्य ते किं प्रवात-कदली-तुलां दधे

atha vepathuḥ, sa trāsena, yathā- keśavo yuvati-veśa-bhāg ayaṃ bāliśaḥ kila patis tavāgrataḥ | rādhike tad api mūrtir adya te kiṃ pravāta-kadalī-tulāṃ dadhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमर्षेण, यथा- यदि कुपितासि न पद्मे किं तुनुर् उत्कम्पते प्रसभम् । विचलति कुतो निवाते दीप-शिखा निर्भर-स्निग्धा

amarṣeṇa, yathā- yadi kupitāsi na padme kiṃ tunur utkampate prasabham | vicalati kuto nivāte dīpa-śikhā nirbhara-snigdhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हर्षेण, यथा- वल्लव-राज-कुमारे मिलिते पुरतः किम् आत्त-कम्पासि । तव पेशलास्मि पार्श्वे ललितेयं परिहरातङ्कम्

harṣeṇa, yathā- vallava-rāja-kumāre milite purataḥ kim ātta-kampāsi | tava peśalāsmi pārśve laliteyaṃ pariharātaṅkam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वैवर्ण्यम्, तद्-विषादाद्, यथा- मधुरिमभरैर् मुक्तस्यालं कलङ्कित-कुङ्कुमैर्- र्द्विरद-रदन-श्रेणीम् आभां चिराय वितन्वतः । विधुर् अपि तुलाम् आप्तस् तस्या मुखस्य बकीरिपो वद परम् अतः सारङ्ग्याक्ष्याः किम् अस्ति विडम्बनम्

atha vaivarṇyam, tad-viṣādād, yathā- madhurimabharair muktasyālaṃ kalaṅkita-kuṅkumair- rdvirada-radana-śreṇīm ābhāṃ cirāya vitanvataḥ | vidhur api tulām āptas tasyā mukhasya bakīripo vada param ataḥ sāraṅgyākṣyāḥ kim asti viḍambanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोषाद्, यथा- विलसति किल वृन्दारण्य-लीला-विहारे कथय कथम् अकाण्डे ताम्र-वक्त्रासि वृत्ता । प्रसरद्-उदय-राग-ग्रस्त-पूर्णेन्दु-बिम्बा किम् इव सखि निशीथे शारदी जायते द्यौः

roṣād, yathā- vilasati kila vṛndāraṇya-līlā-vihāre kathaya katham akāṇḍe tāmra-vaktrāsi vṛttā | prasarad-udaya-rāga-grasta-pūrṇendu-bimbā kim iva sakhi niśīthe śāradī jāyate dyauḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीतेर्, यथा- क्रीडन्त्यास् तट-भुवि माधवेन सार्धं तत्रारात् पतिम् अवलोक्य विक्लवायाः । राधायास् तनुम् अनु कालिमा तथासीत् तेनेयं किम् अपि यथा न पर्यचायि

bhīter, yathā- krīḍantyās taṭa-bhuvi mādhavena sārdhaṃ tatrārāt patim avalokya viklavāyāḥ | rādhāyās tanum anu kālimā tathāsīt teneyaṃ kim api yathā na paryacāyi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अश्रु, तत्र हर्षाद्, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (११।३२)- अतिक्रम्यापाङ्गं श्रवण-पथ-पर्यन्त-गमन- प्रयासेनेवाक्ष्णोस् तरलतर-तारं गमितयोः । इदानीं राधायाः प्रियतम-समालोक-समये पपात स्वेदाम्बु-प्रसर इव हर्षाश्रु-निकरः

atha aśru, tatra harṣād, yathā śrī-gīta-govinde (11.32)- atikramyāpāṅgaṃ śravaṇa-patha-paryanta-gamana- prayāsenevākṣṇos taralatara-tāraṃ gamitayoḥ | idānīṃ rādhāyāḥ priyatama-samāloka-samaye papāta svedāmbu-prasara iva harṣāśru-nikaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फुल्ल-गण्डं सरोमाञ्चं बाष्पम् आनन्दजं मतम्

phulla-gaṇḍaṃ saromāñcaṃ bāṣpam ānandajaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोषाद्, यथा- प्रातर् मुरद्विषम् उरः-स्फुरद्-अन्य-नारी- पत्राङ्कुर-प्रकर-लक्ष्मणम् ईक्षमाणा । अप्रोच्य किञ्चिद् अपि कुञ्चित-दृष्टिर् एषा रोषाश्रु-बिन्दु-भरम् इन्दुमुखी मुमोच

roṣād, yathā- prātar muradviṣam uraḥ-sphurad-anya-nārī- patrāṅkura-prakara-lakṣmaṇam īkṣamāṇā | aprocya kiñcid api kuñcita-dṛṣṭir eṣā roṣāśru-bindu-bharam indumukhī mumoca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा बिल्वमङ्गले- राधेऽपराधेन विनैव कस्माद् अस्मासु वाचः परुषा रुषा ते । अहो कथं ते कुचयोः प्रथन्ते हारानुकारास् तरलाश्रु-धाराः

yathā vā bilvamaṅgale- rādhe'parādhena vinaiva kasmād asmāsu vācaḥ paruṣā ruṣā te | aho kathaṃ te kucayoḥ prathante hārānukārās taralāśru-dhārāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरः-कम्पि स-निश्वासं स्फुरद्-ओष्ठ-कपोलकम् । कटाक्ष-भ्रू-कुटी-वक्त्रं स्त्रीणाम् ईर्ष्योत्थ-रोदनम्

śiraḥ-kampi sa-niśvāsaṃ sphurad-oṣṭha-kapolakam | kaṭākṣa-bhrū-kuṭī-vaktraṃ strīṇām īrṣyottha-rodanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषादाद्, यथा पद्यावल्याम् (३४९)- मलिनं नयनाञ्जनाम्बुभिर् मुखचन्द्रं करभोरु मा कुरु । करुणावरुणालयो हरिस् त्वयि भूयः करुणां विधास्यति

viṣādād, yathā padyāvalyām (349)- malinaṃ nayanāñjanāmbubhir mukhacandraṃ karabhoru mā kuru | karuṇāvaruṇālayo haris tvayi bhūyaḥ karuṇāṃ vidhāsyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रलयः, स सुखेन, यथा- जङ्घे स्थावरतां गते परिहृत-स्पन्दा द्वयी नेत्रयोः कण्ठ कुण्ठितअ-निस्वनो विघटित-श्वासा च नासा-पुटी । राधायाः परम-प्रमोद-सुधया धौतं पुरो माधवे साक्षात्कारम् इते मनोऽपि मुनिवन् मन्ये समाधिं दधे

atha pralayaḥ, sa sukhena, yathā- jaṅghe sthāvaratāṃ gate parihṛta-spandā dvayī netrayoḥ kaṇṭha kuṇṭhitaa-nisvano vighaṭita-śvāsā ca nāsā-puṭī | rādhāyāḥ parama-pramoda-sudhayā dhautaṃ puro mādhave sākṣātkāram ite mano'pi munivan manye samādhiṃ dadhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखेन, यथा ललित-माधवे (३।६१)- दंशः कंस-नृपस्य वक्षसि रुषा कृष्णोरगेणार्प्यतां दूरे गोष्ठ-तडाग-जीवनम् इतो येनापजह्रे हरिः । हा धिक् कः शरणं भवेन् मृदि लुठद्-गात्रीयम् अन्तः-क्लमाद् आभीरी-शफरी-ततिः शिथिलित-श्वासोर्मिर् आमीलति

duḥkhena, yathā lalita-mādhave (3.61)- daṃśaḥ kaṃsa-nṛpasya vakṣasi ruṣā kṛṣṇorageṇārpyatāṃ dūre goṣṭha-taḍāga-jīvanam ito yenāpajahre hariḥ | hā dhik kaḥ śaraṇaṃ bhaven mṛdi luṭhad-gātrīyam antaḥ-klamād ābhīrī-śapharī-tatiḥ śithilita-śvāsormir āmīlati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ एषु धूमायिताः- सुराङ्गने सखि मधुरापुर् आङ्गने पुरः पुरातन-पुरुषस्य वीक्षया । तवाक्षिणी जल-कण-साक्षिणी कुतः कथं पुनः पुलकि च गण्ड-मण्डलम्

atha eṣu dhūmāyitāḥ- surāṅgane sakhi madhurāpur āṅgane puraḥ purātana-puruṣasya vīkṣayā | tavākṣiṇī jala-kaṇa-sākṣiṇī kutaḥ kathaṃ punaḥ pulaki ca gaṇḍa-maṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वलिताः- सखि स्तब्धीभावं भजति नितराम् उरु-युगलं तनु-जाली हर्षं युगम् अपि तवाक्ष्णोः सरसताम् । तद्-उन्नीतं धन्ये रहसि कर-पङ्केरुह-तलं प्रपन्नस् ते दिष्ट्या नलिन-मुखि नीलो निधिर् अभूत्

jvalitāḥ- sakhi stabdhībhāvaṃ bhajati nitarām uru-yugalaṃ tanu-jālī harṣaṃ yugam api tavākṣṇoḥ sarasatām | tad-unnītaṃ dhanye rahasi kara-paṅkeruha-talaṃ prapannas te diṣṭyā nalina-mukhi nīlo nidhir abhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दीप्ताः, यथा विदग्ध-माधवे (१।३६)- क्षौणिं पङ्किलयन्ति पङ्कज-रुचोर् अक्ष्णोः पयो-बिन्दवः श्वासास् ताण्डवयन्ति पाण्डु-वदने दूराद् उरोजांशुकम् । मूर्तिं दन्तुरयन्ति सन्ततम् अमी रोमाञ्च-पुञ्जाश् च ते मन्ये माधव-माधुरी-श्रवणयोर् अभ्यासम् अभ्याययौ

atha dīptāḥ, yathā vidagdha-mādhave (1.36)- kṣauṇiṃ paṅkilayanti paṅkaja-rucor akṣṇoḥ payo-bindavaḥ śvāsās tāṇḍavayanti pāṇḍu-vadane dūrād urojāṃśukam | mūrtiṃ danturayanti santatam amī romāñca-puñjāś ca te manye mādhava-mādhurī-śravaṇayor abhyāsam abhyāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्दीप्ताः- स्नाता नेत्रज-निर्झरेण दधती स्वेदाम्बु-मुक्तावलिं रोमाञ्चोत्कर-कञ्चुकेन निचिता श्री-खण्ड-पाण्डु-द्युतिः । खञ्जन्-मञ्जुल-भारती सवयसा युक्ता स्फुरतीत्य् असौ सज्जा ते नव-सङ्गमाय ललिता स्तम्भाश्रिता वर्तते

uddīptāḥ- snātā netraja-nirjhareṇa dadhatī svedāmbu-muktāvaliṃ romāñcotkara-kañcukena nicitā śrī-khaṇḍa-pāṇḍu-dyutiḥ | khañjan-mañjula-bhāratī savayasā yuktā sphuratīty asau sajjā te nava-saṅgamāya lalitā stambhāśritā vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्दीप्तानां भिदा एव सूद्दीप्ताः सन्ति कुत्रचित् । सात्त्विकाः परमोत्कर्ष-कोटिम् अत्रैव बिभ्रति

uddīptānāṃ bhidā eva sūddīptāḥ santi kutracit | sāttvikāḥ paramotkarṣa-koṭim atraiva bibhrati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- स्वेदैर् दर्शिअ-दुर्दिना विदधती बाष्पाबुभिर् निस्तृषो वत्सीरङ्ग-रुहालिभिर् मुकुकिनी-फुल्लाभिर् आमूलतः । श्रुत्वा ते मुरलीं तथाभवद् इयं राधा यथाराध्यते मुग्धैर् माधव भारती-प्रतिकृतिर् भ्रान्त्याद्य विद्यार्थिभिः

yathā- svedair darśia-durdinā vidadhatī bāṣpābubhir nistṛṣo vatsīraṅga-ruhālibhir mukukinī-phullābhir āmūlataḥ | śrutvā te muralīṃ tathābhavad iyaṃ rādhā yathārādhyate mugdhair mādhava bhāratī-pratikṛtir bhrāntyādya vidyārthibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.