Kalidasa: Raghuvamsa 11

कौशिकेन स किल क्षितीश्वरो रामम् अध्वरविघातशान्तये । काकपक्षधरम् एत्य याचितस् तेजसां हि न वयः समीक्ष्यते

kauśikena sa kila kṣitīśvaro rāmam adhvaravighātaśāntaye / kākapakṣadharam etya yācitas tejasāṃ hi na vayaḥ samīkṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृच्छ्रलब्धम् अपि लब्धवर्णभाक् तं दिदेश मुनये सलक्ष्मणम् । अप्य् असुप्रणयिनां रघोः कुले न व्यहन्यत कदाचिद् अर्थिता

kṛcchralabdham api labdhavarṇabhāk taṃ dideśa munaye salakṣmaṇam / apy asupraṇayināṃ raghoḥ kule na vyahanyata kadācid arthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद् आदिशति पार्थिवस् तयोर् निर्गमाय पुरमार्गसत्क्रियाम् । तावद् आशु विदधे मरुत्सखैः सा सपुष्पजलवर्षिभिर् घनैः

yāvad ādiśati pārthivas tayor nirgamāya puramārgasatkriyām / tāvad āśu vidadhe marutsakhaiḥ sā sapuṣpajalavarṣibhir ghanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ निदेशकरणोद्यतौ पितुर् धन्विनौ चरणयोर् निपेततुः । भूपतेर् अपि तयोः प्रवत्स्यतोर् नम्रयोर् उपरि बाष्पबिन्दवः

tau nideśakaraṇodyatau pitur dhanvinau caraṇayor nipetatuḥ / bhūpater api tayoḥ pravatsyator namrayor upari bāṣpabindavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ पितुर् नयनजेन वारिणा किंचिदुक्षितशिखण्डकाव् उभौ । धन्विनौ तम् ऋषिम् अन्वगच्छतां पौरदृष्टिकृतमार्गतोरणौ

tau pitur nayanajena vāriṇā kiṃcidukṣitaśikhaṇḍakāv ubhau / dhanvinau tam ṛṣim anvagacchatāṃ pauradṛṣṭikṛtamārgatoraṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मणानुचरम् एव राघवं नेतुम् ऐच्छद् ऋषिर् इत्य् असौ नृपः । आशिषं प्रयुयुजे न वाहिनीं सा हि रक्षणविधौ तयोः क्षमा रेजतुश् च सुतरां महौजसः कौशिकस्य पदवीम् अनुद्रुतौ । उत्तरां प्रति दिशं विवस्वतः प्रस्थितस्य मधुमाधवाव् इव

lakṣmaṇānucaram eva rāghavaṃ netum aicchad ṛṣir ity asau nṛpaḥ / āśiṣaṃ prayuyuje na vāhinīṃ sā hi rakṣaṇavidhau tayoḥ kṣamā rejatuś ca sutarāṃ mahaujasaḥ kauśikasya padavīm anudrutau / uttarāṃ prati diśaṃ vivasvataḥ prasthitasya madhumādhavāv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातृवर्गचरणस्पृषौ मुनेस् तौ प्रपद्य पदवीं महौजसः । रेजतुर् गतिवशात् प्रवर्तिनौ भास्करस्य मधुमाधवाव् इव

mātṛvargacaraṇaspṛṣau munes tau prapadya padavīṃ mahaujasaḥ / rejatur gativaśāt pravartinau bhāskarasya madhumādhavāv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीचिलोलभुजयोस् तयोर् गतं शैशवाच् चपलम् अप्य् अशोभत । तोयदागम इवोद्ध्यभिद्ययोर् नामधेयसदृशं विचेष्टितम्

vīcilolabhujayos tayor gataṃ śaiśavāc capalam apy aśobhata / toyadāgama ivoddhyabhidyayor nāmadheyasadṛśaṃ viceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ बलातिबलयोः प्रभावतो विद्ययोः पथि मुनिप्रदिष्टयोः । मम्लतुर् न मणिकुट्टिमोचितौ मातृपार्श्वपरिवर्तिनाव् इव

tau balātibalayoḥ prabhāvato vidyayoḥ pathi munipradiṣṭayoḥ / mamlatur na maṇikuṭṭimocitau mātṛpārśvaparivartināv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्ववृत्तकथितैः पुराविदः सानुजः पितृसखस्य राघवः । उह्यमान इव वाहनोचितः पादचारम् अपि न व्यभावयत्

pūrvavṛttakathitaiḥ purāvidaḥ sānujaḥ pitṛsakhasya rāghavaḥ / uhyamāna iva vāhanocitaḥ pādacāram api na vyabhāvayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ सरांसि रसवद्भिर् अम्बुभिः कूजितैः श्रुतिसुखैः पतत्रिणः । वायवः सुरभिपुष्परेणुभिश् छायया च जलदाः सिषेविरे

tau sarāṃsi rasavadbhir ambubhiḥ kūjitaiḥ śrutisukhaiḥ patatriṇaḥ / vāyavaḥ surabhipuṣpareṇubhiś chāyayā ca jaladāḥ siṣevire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाम्भसां कमलशोभिनां तथा शाखिनां न च परिश्रमच्छिदाम् । दर्शनेन लघुना यथा तयोः प्रीतिम् आपुर् उभयोस् तपस्विनः

nāmbhasāṃ kamalaśobhināṃ tathā śākhināṃ na ca pariśramacchidām / darśanena laghunā yathā tayoḥ prītim āpur ubhayos tapasvinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थाणुदग्धवपुषस् तपोवनं प्राप्य दाशरथिर् आत्तकार्मुकः । विग्रहेण मदनस्य चारुणा सो ऽभवत् प्रतिनिधिर् न कर्मणा

sthāṇudagdhavapuṣas tapovanaṃ prāpya dāśarathir āttakārmukaḥ / vigraheṇa madanasya cāruṇā so 'bhavat pratinidhir na karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ सुकेतुसुतया खिलीकृते कौशिकाद् विदितशापया पथि । निन्यतुः स्थलनिवेशितातटनी लीलयैव धनुषी अधिज्यताम्

tau suketusutayā khilīkṛte kauśikād viditaśāpayā pathi / ninyatuḥ sthalaniveśitātaṭanī līlayaiva dhanuṣī adhijyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्यानिनिआदम् अथ गृह्णती तयोः प्रादुरास बहूलक्षपा छविः । ताडका चलकपालकुण्डला कालिकेव निबिडा बलाकिनी

jyāniniādam atha gṛhṇatī tayoḥ prādurāsa bahūlakṣapā chaviḥ / tāḍakā calakapālakuṇḍalā kālikeva nibiḍā balākinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीव्रवेगधुतमार्गवृक्षया प्रेतचीवरवसा स्वनोग्रया । अभ्यभावि भरताग्रजस् तया वात्ययेव पितृकाननोत्थया

tīvravegadhutamārgavṛkṣayā pretacīvaravasā svanograyā / abhyabhāvi bharatāgrajas tayā vātyayeva pitṛkānanotthayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्यतैकभुजयष्टिम् आयतीं श्रोणिलम्बिपुरुषान्त्रमेखलाम् । तां विलोक्य वनितावधे घृणां पत्त्रिणा सह मुमोच राघवः

udyataikabhujayaṣṭim āyatīṃ śroṇilambipuruṣāntramekhalām / tāṃ vilokya vanitāvadhe ghṛṇāṃ pattriṇā saha mumoca rāghavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् चकार विवरं शिलाघने ताडकोरसि स रामसायकः । अप्रविष्टविषयस्य रक्षसां द्वारताम् अगमद् अन्तकस्य तत्

yac cakāra vivaraṃ śilāghane tāḍakorasi sa rāmasāyakaḥ / apraviṣṭaviṣayasya rakṣasāṃ dvāratām agamad antakasya tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाणभिन्नहृदया निपेतुषी सा स्वकानभुवं न केवलाम् । विष्टपत्रयपराजयस्थिरां रावणश्रियम् अपि व्यकम्पयत्

bāṇabhinnahṛdayā nipetuṣī sā svakānabhuvaṃ na kevalām / viṣṭapatrayaparājayasthirāṃ rāvaṇaśriyam api vyakampayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन दृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा

rāmamanmathaśareṇa tāḍitā duḥsahena dṛdaye niśācarī / gandhavadrudhiracandanokṣitā jīviteśavasatiṃ jagāma sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैरृतघ्नम् अथ मन्त्रवन् मुनेः प्रापद् अस्त्रम् अवदानतोषितात् । ज्योतिर् इन्धनैपाति भास्करात् सूर्यकान्त इव ताडकान्तकः

nairṛtaghnam atha mantravan muneḥ prāpad astram avadānatoṣitāt / jyotir indhanaipāti bhāskarāt sūryakānta iva tāḍakāntakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामनाश्रमपदं ततः परं पावनं श्रुअम् ऋषेर् उपेयिवान् । उन्मनाः प्रथमजन्मचेष्टितान्य् अस्मरन्न् अपि बभूव राघवः

vāmanāśramapadaṃ tataḥ paraṃ pāvanaṃ śruam ṛṣer upeyivān / unmanāḥ prathamajanmaceṣṭitāny asmarann api babhūva rāghavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आससाद मुनिर् आत्मनस् ततः शिष्यवर्गपरिकल्पितार्हणम् । बद्धपल्लवपुटाञ्जलिद्रुमं दर्शनोन्मुख मृगं तपोवनम्

āsasāda munir ātmanas tataḥ śiṣyavargaparikalpitārhaṇam / baddhapallavapuṭāñjalidrumaṃ darśanonmukha mṛgaṃ tapovanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र दीक्षितम् ऋषिं रकषतुर् विघ्नतो दशरथात्मजौ शरैः । लोकम् अन्धतमसात् क्रमोदितौ रशामिभिः शशिदिवाकराव् इव

tatra dīkṣitam ṛṣiṃ rakaṣatur vighnato daśarathātmajau śaraiḥ / lokam andhatamasāt kramoditau raśāmibhiḥ śaśidivākarāv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीक्ष्य वेदिम् अथ रक्तबिन्दुभिर् बन्धुजीवपृथुभिः प्रदूषिताम् । संभ्रमो ऽभवद् अपोढकर्मणाम् ऋत्विजां च्युतविकङ्कतस्रुचाम्

vīkṣya vedim atha raktabindubhir bandhujīvapṛthubhiḥ pradūṣitām / saṃbhramo 'bhavad apoḍhakarmaṇām ṛtvijāṃ cyutavikaṅkatasrucām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मुखः सपदि लक्ष्मणाग्रजो बाणम् आश्रयमुखात् समुद्धरन् । रक्षसां बलम् अपश्यद् अम्बरे गृध्रपक्षपवनेरितध्वजम्

unmukhaḥ sapadi lakṣmaṇāgrajo bāṇam āśrayamukhāt samuddharan / rakṣasāṃ balam apaśyad ambare gṛdhrapakṣapavaneritadhvajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र याव् अधिपती मखद्विषां तौ शरव्यम् अकरोत् स नेतरान् । किं महोरगविसर्पिविक्रमो राजिलेषु गरुडः प्रवर्तते

tatra yāv adhipatī makhadviṣāṃ tau śaravyam akarot sa netarān / kiṃ mahoragavisarpivikramo rājileṣu garuḍaḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽस्त्रम् उग्रजवम् अस्त्रकोविदः संदधे धनुषि वायुदैवतम् । तेन शैलगुरुम् अप्य् अपातयत् पाण्डुपत्त्रम् इव ताडकासुतम्

so 'stram ugrajavam astrakovidaḥ saṃdadhe dhanuṣi vāyudaivatam / tena śailagurum apy apātayat pāṇḍupattram iva tāḍakāsutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः सुबाहुर् इति राक्षसो ऽपरस् तत्र तत्र विससर्प मायया । तं क्षुरप्रशकलीकृताम् कृती पत्त्रिणां व्यभजद् आश्रमाद् बहिः

yaḥ subāhur iti rākṣaso 'paras tatra tatra visasarpa māyayā / taṃ kṣurapraśakalīkṛtām kṛtī pattriṇāṃ vyabhajad āśramād bahiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् अपास्तमखविघ्नयोस् तयोः सांयुगीनम् अभिनन्द्य विक्रमम् । ऋत्विजः कुलपतेर् यथाक्रमं वाग्यतस्य निरवर्तयन् क्रियाः

ity apāstamakhavighnayos tayoḥ sāṃyugīnam abhinandya vikramam / ṛtvijaḥ kulapater yathākramaṃ vāgyatasya niravartayan kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ प्रणामचलकाकपक्षकौ भ्रातराव् अभृथाप्लुतो मुनिः । आशिषाम् अनुपदं समस्पृशद् दर्भपाटिततलेन पाणिना

tau praṇāmacalakākapakṣakau bhrātarāv abhṛthāpluto muniḥ / āśiṣām anupadaṃ samaspṛśad darbhapāṭitatalena pāṇinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं न्यमन्त्रयत संभृतक्रतुर् मैथिलः स मिघिलां व्रजन् वशी । राघवाव् अपि निनाय बिभ्रतौ तद्धनुःश्रवणजं कुतूहलम्

taṃ nyamantrayata saṃbhṛtakratur maithilaḥ sa mighilāṃ vrajan vaśī / rāghavāv api nināya bibhratau taddhanuḥśravaṇajaṃ kutūhalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैः शिवेषु वसतिर् गताध्वभिः सायम् आश्रमतरुष्व् अगृह्यत । येषु दीर्घतपसः परिग्रहो वासवक्षणकलत्रतां ययौ

taiḥ śiveṣu vasatir gatādhvabhiḥ sāyam āśramataruṣv agṛhyata / yeṣu dīrghatapasaḥ parigraho vāsavakṣaṇakalatratāṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यपद्यत चिराय यत् पुनश् चारु गौतमवधूः शिलामयी । स्वं वपुः स किल किलिबिषच्छिदां रामपादरजसाम् अनुग्रहः

pratyapadyata cirāya yat punaś cāru gautamavadhūḥ śilāmayī / svaṃ vapuḥ sa kila kilibiṣacchidāṃ rāmapādarajasām anugrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राघवान्वितम् उपस्थितं मुनिं तं निशम्य जनको जनेश्वरः । अर्थकामसहितं सपर्यया देहबद्धम् इव धर्मम् अभ्यगात्

rāghavānvitam upasthitaṃ muniṃ taṃ niśamya janako janeśvaraḥ / arthakāmasahitaṃ saparyayā dehabaddham iva dharmam abhyagāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ विदेहनगरीनिवासिनां गां गताव् इव दिवः पुनर्वसू । मन्यते स्म पिबतां विलोचनैः पक्ष्मपातम् अपि वञ्चनां मनः

tau videhanagarīnivāsināṃ gāṃ gatāv iva divaḥ punarvasū / manyate sma pibatāṃ vilocanaiḥ pakṣmapātam api vañcanāṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यूपवत्य् अवसिते किर्याविधौ कालवित् कुशिकवंशवर्धनः । रामम् इष्वसनदर्शनोत्सुकं मैथिलाय कथयां ब्वभूव सः

yūpavaty avasite kiryāvidhau kālavit kuśikavaṃśavardhanaḥ / rāmam iṣvasanadarśanotsukaṃ maithilāya kathayāṃ bvabhūva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य वीक्ष्य ललितं वपुः शिशोः पार्थिवः प्रथितवंशजन्मनः । स्वं विचिन्त्य च धनुर् दुरानमं पीडितो दुहिट्शुल्कसंस्थया

tasya vīkṣya lalitaṃ vapuḥ śiśoḥ pārthivaḥ prathitavaṃśajanmanaḥ / svaṃ vicintya ca dhanur durānamaṃ pīḍito duhiṭśulkasaṃsthayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अब्रवीच् च भगवन् मतङ्गजैर् यद् बृहद्भिर् अपि कर्म दुष्करम् । तत्र नाहम् अनुमन्तुम् उत्सहे मोघवृत्ति कलभस्य चेष्टितम्

abravīc ca bhagavan mataṅgajair yad bṛhadbhir api karma duṣkaram / tatra nāham anumantum utsahe moghavṛtti kalabhasya ceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रेपिता हि बहवो नरेश्वरास् तेन तात धनुषा धनुर्भृतः । ज्यानिघातकठिनत्वचो भुजान् स्वान् विधूय धिग् इति प्रतस्थिरे

hrepitā hi bahavo nareśvarās tena tāta dhanuṣā dhanurbhṛtaḥ / jyānighātakaṭhinatvaco bhujān svān vidhūya dhig iti pratasthire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्युवाच तम् ऋषिर् निशम्यतां सारतो ऽयम् अथ वा कृतं गिरा । चाप एव भवतो भविष्यति व्यक्तशक्तिर् अशनिर् गिराव् इव

pratyuvāca tam ṛṣir niśamyatāṃ sārato 'yam atha vā kṛtaṃ girā / cāpa eva bhavato bhaviṣyati vyaktaśaktir aśanir girāv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आप्तवचनात् स पौरुषं काकपक्षकधरे ऽपि राघवे । श्रद्दधे त्रिदशगोपमात्रके दाहशक्तिम् इव कृष्णवर्त्मनि

evam āptavacanāt sa pauruṣaṃ kākapakṣakadhare 'pi rāghave / śraddadhe tridaśagopamātrake dāhaśaktim iva kṛṣṇavartmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यादिदेश गणः सपार्श्वगान् कर्मुकाभरणाय मैथिलः । तैजसय धनुषः प्रवृत्तये तोयदान् इव सहस्रलोचनः

vyādideśa gaṇaḥ sapārśvagān karmukābharaṇāya maithilaḥ / taijasaya dhanuṣaḥ pravṛttaye toyadān iva sahasralocanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् प्रसुप्तभुजगेन्द्रभीषणं वीक्ष्य दाशरथिर् आददे धनुः । विद्रुतक्रतुमृगानौसारिणं येन बाणम् असृजद् वृषध्वजः

tat prasuptabhujagendrabhīṣaṇaṃ vīkṣya dāśarathir ādade dhanuḥ / vidrutakratumṛgānausāriṇaṃ yena bāṇam asṛjad vṛṣadhvajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आततज्यम् अकरोत् स संसदा विस्मयस्तिमितनेत्रम् ईक्षितः । शैलसारम् अपि नातियत्नतः पुष्पचापम् इव पेशलं स्मरः

ātatajyam akarot sa saṃsadā vismayastimitanetram īkṣitaḥ / śailasāram api nātiyatnataḥ puṣpacāpam iva peśalaṃ smaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भज्यमानम् अतिमात्रकर्षणात् तेन वज्रपरुषस्वनं धनुः । भार्गवाय दृढमन्यवे पुनः क्षत्रम् उद्यतम् इति न्यवेदयत्

bhajyamānam atimātrakarṣaṇāt tena vajraparuṣasvanaṃ dhanuḥ / bhārgavāya dṛḍhamanyave punaḥ kṣatram udyatam iti nyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टसारम् अथ रुद्रकार्मुके वीर्यशुल्कम् अभिनन्द्य मैथिलः । राघवाय तनयाम् अयोनिजां रूपिणीं श्रियम् इव न्यवेदयत्

dṛṣṭasāram atha rudrakārmuke vīryaśulkam abhinandya maithilaḥ / rāghavāya tanayām ayonijāṃ rūpiṇīṃ śriyam iva nyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मैथिलः सपदि सत्यसंगरो राघवाय तनयाम् अयोनिजां । संनिधौ द्युतिमतस् तपोनिधेर् अग्निसाक्षिक इवातिसृष्टवान्

maithilaḥ sapadi satyasaṃgaro rāghavāya tanayām ayonijāṃ / saṃnidhau dyutimatas taponidher agnisākṣika ivātisṛṣṭavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राहिणोच् च महितं महाद्युतिः कोसलाधिपतये पुरोधसम् । भृत्यभावि दुहितुः परिग्रहाद् दिश्यतां कुलम् इदं निमेर् इति उत्सुकश् च सुतदारकर्मणा सो ऽभवद् गुरुर् उपागतश् च तम् । गौतमस्य तनयो ऽनुकूलवाक् प्रार्थितं हि सुकृताम् अकालहृत्

prāhiṇoc ca mahitaṃ mahādyutiḥ kosalādhipataye purodhasam / bhṛtyabhāvi duhituḥ parigrahād diśyatāṃ kulam idaṃ nimer iti utsukaś ca sutadārakarmaṇā so 'bhavad gurur upāgataś ca tam / gautamasya tanayo 'nukūlavāk prārthitaṃ hi sukṛtām akālahṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वियेष सदृशीं स च स्नुषां प्राप चैनम् अनुकूलवाग् द्विजः । सद्य एव सुकृतां हि पच्यते कल्पवृक्षफल धर्मि काङ्क्षितम्

anviyeṣa sadṛśīṃ sa ca snuṣāṃ prāpa cainam anukūlavāg dvijaḥ / sadya eva sukṛtāṃ hi pacyate kalpavṛkṣaphala dharmi kāṅkṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य कल्पितपुरस्क्रियाविधेः शुश्रुवान् वचनम् अग्रजन्मनः । उच्चचाल वलभितसखो वशी सैन्यरेणुमुषितार्कदीधितिः

tasya kalpitapuraskriyāvidheḥ śuśruvān vacanam agrajanmanaḥ / uccacāla valabhitasakho vaśī sainyareṇumuṣitārkadīdhitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आससाद मिथिलां स वेष्टयन् पिडितोपवनपादपां बलैः । प्रीतिरोधम् असहिष्ट सा पुरी स्त्रीव कान्तपरिभोगम् आयतम्

āsasāda mithilāṃ sa veṣṭayan piḍitopavanapādapāṃ balaiḥ / prītirodham asahiṣṭa sā purī strīva kāntaparibhogam āyatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ समेत्य समयस्थिताव् उभौ भूपती वरुणवासवोपमौ । कन्यकातनयकौतुकक्रियां स्वप्रभावसदृशीं वितेनतुः

tau sametya samayasthitāv ubhau bhūpatī varuṇavāsavopamau / kanyakātanayakautukakriyāṃ svaprabhāvasadṛśīṃ vitenatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्थिवीम् उदवहद् रघूद्वहो लक्ष्मणस् तदनुजाम् अथोर्मिलाम् । यौ तयोर् अवरजौ वरौजसौ तौ कुशध्वजसुते सुमध्यमे

pārthivīm udavahad raghūdvaho lakṣmaṇas tadanujām athormilām / yau tayor avarajau varaujasau tau kuśadhvajasute sumadhyame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते चतुर्थसहितास् त्रयो बभुः सूनवो नववधूपरिग्रहाः । सामदानविधिभेदविग्रहाः सिद्धिमन्त इव तस्य भूपतेः

te caturthasahitās trayo babhuḥ sūnavo navavadhūparigrahāḥ / sāmadānavidhibhedavigrahāḥ siddhimanta iva tasya bhūpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता नराधिपसुता नृपात्मजैस् ते च ताभिर् अगमन् कृतार्थताम् । सो ऽभवद् वरवधूसमागमः प्रत्ययप्रकृतियोग्संनिभः

tā narādhipasutā nṛpātmajais te ca tābhir agaman kṛtārthatām / so 'bhavad varavadhūsamāgamaḥ pratyayaprakṛtiyogsaṃnibhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आत्तरतिर् आत्मसंभवांस् तान् निवेश्य चतुरो ऽपि तत्र सः । अध्वसु त्रिषु विसृष्टमैथिलः स्वां पुरीं दशरथो न्यवर्तत

evam āttaratir ātmasaṃbhavāṃs tān niveśya caturo 'pi tatra saḥ / adhvasu triṣu visṛṣṭamaithilaḥ svāṃ purīṃ daśaratho nyavartata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य जातु मरुतः प्रतीपगा वर्त्मसु धव्जतरुप्रमाथिनः । चिक्लिशुर् भृशतया वरूथिनीम् उत्तटा इव नदीरयाः स्थलीम्

tasya jātu marutaḥ pratīpagā vartmasu dhavjatarupramāthinaḥ / cikliśur bhṛśatayā varūthinīm uttaṭā iva nadīrayāḥ sthalīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्यते स्म तदनन्तरं रविर् बद्धभीमपैर्वेषमण्डलः । वैनतेयशमितस्य भोगिनो भोगवेष्टित इव च्युतो मणिः

lakṣyate sma tadanantaraṃ ravir baddhabhīmapairveṣamaṇḍalaḥ / vainateyaśamitasya bhogino bhogaveṣṭita iva cyuto maṇiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्येनपक्षपरिधूसरालकाः सांध्यमेघरुधिरार्द्रवाससः । अङ्गना इव रजस्वला दिशो नो बभूवुर् अवलोकनक्षमाः

śyenapakṣaparidhūsarālakāḥ sāṃdhyamegharudhirārdravāsasaḥ / aṅganā iva rajasvalā diśo no babhūvur avalokanakṣamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भास्करश् च दिशम् अध्युवास यां तां श्रिताः प्रतिभयं ववाशिरे । क्षत्रशोणितपितृक्रियोचितं चोदयन्त्य इव भार्गवं शिवाः

bhāskaraś ca diśam adhyuvāsa yāṃ tāṃ śritāḥ pratibhayaṃ vavāśire / kṣatraśoṇitapitṛkriyocitaṃ codayantya iva bhārgavaṃ śivāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् प्रतीपपवनादि वैकृतं प्रेक्ष्य शान्तिम् अधिकृत्य कृत्यवित् । अन्वयुङ्क्त गुरुम् ईश्वरः क्षितेः स्वन्तम् इत्य् अलघयत् स तद्व्यथाम्

tat pratīpapavanādi vaikṛtaṃ prekṣya śāntim adhikṛtya kṛtyavit / anvayuṅkta gurum īśvaraḥ kṣiteḥ svantam ity alaghayat sa tadvyathām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजसः सपदि राशिर् उत्थितः प्रादुरास किल वाहिनीमुखे । यः प्रमृज्य नयनानि सैनिकैर् लक्षणीयपुरुषाकृतिश् चिरात्

tejasaḥ sapadi rāśir utthitaḥ prādurāsa kila vāhinīmukhe / yaḥ pramṛjya nayanāni sainikair lakṣaṇīyapuruṣākṛtiś cirāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्र्यम् अंशम् उपवीतलक्षणं मातृकं च धनुर् ऊर्जितं दधत् । यः ससोम इव घर्मदीधितिः सद्विजिह्व इव चन्दनद्रुमः

pitryam aṃśam upavītalakṣaṇaṃ mātṛkaṃ ca dhanur ūrjitaṃ dadhat / yaḥ sasoma iva gharmadīdhitiḥ sadvijihva iva candanadrumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन रोषपरुषात्मनः पितुः शासने स्थिभिदो ऽपि तस्थुषा । वेपमानजननीशिरश्छिदा प्राग् अजीयत घृणा ततो मही

yena roṣaparuṣātmanaḥ pituḥ śāsane sthibhido 'pi tasthuṣā / vepamānajananīśiraśchidā prāg ajīyata ghṛṇā tato mahī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षभीजवलयेन निबभौ दक्षिणश्रवणसंस्थितेन यः । क्षत्रियान्तकरणैकविंशतेर् व्याजपूर्वगणनाम् इवोद्वहन्

akṣabhījavalayena nibabhau dakṣiṇaśravaṇasaṃsthitena yaḥ / kṣatriyāntakaraṇaikaviṃśater vyājapūrvagaṇanām ivodvahan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं पितुर् वधभवेन मन्युना राजवंशनिधनाय दीक्षितम् । बालसूनुर् अवलोक्य भार्गवं स्वां दशां च विषसाद पार्थिवः

taṃ pitur vadhabhavena manyunā rājavaṃśanidhanāya dīkṣitam / bālasūnur avalokya bhārgavaṃ svāṃ daśāṃ ca viṣasāda pārthivaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामनाम इति तुल्यम् आत्मजे वर्तमानम् अहिते च दारुणे । हृद्यम् अस्य भयदायि चाभवद् रत्नजातम् इव हारसर्पयोः

rāmanāma iti tulyam ātmaje vartamānam ahite ca dāruṇe / hṛdyam asya bhayadāyi cābhavad ratnajātam iva hārasarpayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्घ्यम् अर्घ्यम् इति वादिनं नृपं सो ऽनवेक्ष्य भरताग्रजो यतः । क्षत्रकोपदहनार्चिषं ततः संदधे दृशम् उदग्रतारकाम्

arghyam arghyam iti vādinaṃ nṛpaṃ so 'navekṣya bharatāgrajo yataḥ / kṣatrakopadahanārciṣaṃ tataḥ saṃdadhe dṛśam udagratārakām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन कार्मुकनिषक्तमुष्टिना राघवो विगतभीः पुरोगतः । अङ्गुलीविवरचारिणं शरं कुर्वता निजगदे युयुत्सुना

tena kārmukaniṣaktamuṣṭinā rāghavo vigatabhīḥ purogataḥ / aṅgulīvivaracāriṇaṃ śaraṃ kurvatā nijagade yuyutsunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षत्रजातम् अपकारि वैरि मे तन् निहत्य बहुशः शमं गतः । सुप्तसर्प इव दण्डघट्टनाद् रोषितो ऽस्मि तव विक्रमश्रवात्

kṣatrajātam apakāri vairi me tan nihatya bahuśaḥ śamaṃ gataḥ / suptasarpa iva daṇḍaghaṭṭanād roṣito 'smi tava vikramaśravāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मैथिलस्य धनुर् अन्यपार्थिवैस् त्वं किलानमितपूर्वम् अक्षणोः । तन् निशम्य बहवता समर्थये वीर्यशृङ्गम् इव भग्नम् आत्मनः

maithilasya dhanur anyapārthivais tvaṃ kilānamitapūrvam akṣaṇoḥ / tan niśamya bahavatā samarthaye vīryaśṛṅgam iva bhagnam ātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यदा जगति राम इत्य् अयं शब्द उच्चरित एव माम् अगात् । व्रीडम् आवहति मे स संप्रति व्यस्तवृत्तिर् उदयोन्मुखे त्वयि

anyadā jagati rāma ity ayaṃ śabda uccarita eva mām agāt / vrīḍam āvahati me sa saṃprati vyastavṛttir udayonmukhe tvayi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिभ्रतो ऽस्त्रम् अचले ऽप्य् अकुण्ठितं द्वौ मतौ मम रिपू समागसौ । होम-धेनु-हरणाच् च हैहयस् त्वं च इर्तिम् अपहर्तुम् उद्यतः

bibhrato 'stram acale 'py akuṇṭhitaṃ dvau matau mama ripū samāgasau / homa-dhenu-haraṇāc ca haihayas tvaṃ ca irtim apahartum udyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षत्रियान्तकरणो ऽपि विक्रमस् तेन माम् अवति नाजिते त्वयि । पावकस्य महिमा स गण्यते कक्षवज् ज्वलति सागरे ऽपि यः

kṣatriyāntakaraṇo 'pi vikramas tena mām avati nājite tvayi / pāvakasya mahimā sa gaṇyate kakṣavaj jvalati sāgare 'pi yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्धि चात्तबलम् ओजसा हरेर् ऐश्वरं धनुर् अभाजि यत् त्वया । खातमूलम् अनिलो नदीरयैः पातयत्य् अपि मृदुस् तटद्रुमम्

viddhi cāttabalam ojasā harer aiśvaraṃ dhanur abhāji yat tvayā / khātamūlam anilo nadīrayaiḥ pātayaty api mṛdus taṭadrumam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन् मदीयम् इदम् आयुधं ज्यया संगमय्य सशरं विकृष्यताम् । तिष्ठतु प्रधनम् एवम् अप्य् अहं तुल्यबाहुतरसा जितस् त्वया

tan madīyam idam āyudhaṃ jyayā saṃgamayya saśaraṃ vikṛṣyatām / tiṣṭhatu pradhanam evam apy ahaṃ tulyabāhutarasā jitas tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कातरो ऽसि यदि वोद्गतार्चिषा तर्जितः परशुधारया मम । ज्यानिघातकठिनाङ्गुलिर् वृथा बध्यताम् अभययाचनाञ्जलिः

kātaro 'si yadi vodgatārciṣā tarjitaḥ paraśudhārayā mama / jyānighātakaṭhināṅgulir vṛthā badhyatām abhayayācanāñjaliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्तवति भीमदर्शने भार्गवे स्मितविकम्पिताधरः । तद्धनुर्ग्रहणम् एव राघवः प्रत्यपद्यत समर्थम् उत्तरम्

evam uktavati bhīmadarśane bhārgave smitavikampitādharaḥ / taddhanurgrahaṇam eva rāghavaḥ pratyapadyata samartham uttaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वजन्मधनुषा समागतः सो ऽतिमात्रलघुदर्शनो ऽभवत् । केवलो ऽपि सुभगो नवाम्बुदः किं पुनस् त्रिदशचापलाञ्छितः

pūrvajanmadhanuṣā samāgataḥ so 'timātralaghudarśano 'bhavat / kevalo 'pi subhago navāmbudaḥ kiṃ punas tridaśacāpalāñchitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन भूमिनिहितैककोटि तत् कार्मुकं च बलिनाधिरोपितम् । निष्प्रभश् च रिपुर् आस भूभृतां धूमशेष इव धूमकेतनः

tena bhūminihitaikakoṭi tat kārmukaṃ ca balinādhiropitam / niṣprabhaś ca ripur āsa bhūbhṛtāṃ dhūmaśeṣa iva dhūmaketanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताव् उभाव् अपि परस्पर-स्थितौ वर्धमानपरिहीनतेजसौ । पश्यति स्म जनता दिनात्यये पार्वणौ शशिदिवाकराव् इव

tāv ubhāv api paraspara-sthitau vardhamānaparihīnatejasau / paśyati sma janatā dinātyaye pārvaṇau śaśidivākarāv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं कृपामृदुर् अवेक्ष्य भार्गवं राघवः स्खलितवीर्यम् आत्मनि । स्वं च संहितम् अमोघम् आशुगं व्याजहार हरसूनसंनिभः

taṃ kṛpāmṛdur avekṣya bhārgavaṃ rāghavaḥ skhalitavīryam ātmani / svaṃ ca saṃhitam amogham āśugaṃ vyājahāra harasūnasaṃnibhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न प्रहर्तुम् अलम् अस्मि निदयं विप्र इत्य् अभिभवत्य् अपि त्वयि । शंष किं गतिम् अनेन पत्त्रिणा हन्मि लोकम् उत ते मखार्जितम्

na prahartum alam asmi nidayaṃ vipra ity abhibhavaty api tvayi / śaṃṣa kiṃ gatim anena pattriṇā hanmi lokam uta te makhārjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्युवाच तम् ऋषिर् न तत्त्वतस् त्वां न वेद्मि पुरुषं पुरातनम् । गां गतस्य तव धाम वैष्णवं कोपितो ह्य् असि मया दिदृक्षुणा

pratyuvāca tam ṛṣir na tattvatas tvāṃ na vedmi puruṣaṃ purātanam / gāṃ gatasya tava dhāma vaiṣṇavaṃ kopito hy asi mayā didṛkṣuṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भस्मसात् कृतवतः पितृद्विषः पात्रसाच् च वसुधां ससागराम् । आहितो जयविपर्ययो ऽपि मे श्लाघ्य एव परमेष्ठिना त्वया

bhasmasāt kṛtavataḥ pitṛdviṣaḥ pātrasāc ca vasudhāṃ sasāgarām / āhito jayaviparyayo 'pi me ślāghya eva parameṣṭhinā tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् गतिं मतिमतां वरेप्सितां पुण्यतीर्थगमनाय रक्ष मे । पीडयिष्यति न मां खिलीकृता स्वर्गपद्धतिर् अभोगलोलुपम्

tad gatiṃ matimatāṃ varepsitāṃ puṇyatīrthagamanāya rakṣa me / pīḍayiṣyati na māṃ khilīkṛtā svargapaddhatir abhogalolupam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यपद्यत तथेति राघवः प्राङ्मुखश् च विससर्ज सायकम् । भार्गवस्य सुकृतो ऽपि सो ऽभवत् स्वर्गमार्गपरिघो दुरत्ययः

pratyapadyata tatheti rāghavaḥ prāṅmukhaś ca visasarja sāyakam / bhārgavasya sukṛto 'pi so 'bhavat svargamārgaparigho duratyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राघवो ऽपि चरणौ तपोनिधेः क्षम्यताम् इति वदन् समस्पृषत् । निर्जितेषु तरसा तरस्विनां शत्रुषु प्रणतिर् एव कीर्तये

rāghavo 'pi caraṇau taponidheḥ kṣamyatām iti vadan samaspṛṣat / nirjiteṣu tarasā tarasvināṃ śatruṣu praṇatir eva kīrtaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजसत्वम् अवधूय मातृकं पित्र्यम् अस्मि गमितः शमं यदा । नन्व् अनिन्दितफलो मम त्वया निग्रहो ऽप्य् अयम् अनुग्रहीकृतः

rājasatvam avadhūya mātṛkaṃ pitryam asmi gamitaḥ śamaṃ yadā / nanv aninditaphalo mama tvayā nigraho 'py ayam anugrahīkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधु याम्य् अहम् अविघ्नम् अस्तु ते देवकार्यम् उपपादयिष्यतः । ऊचिवान् इति वचः सलक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजम् ऋषिस् तिरोदधे स्वं निवेश्य किल धाम राघवे वैष्णवं विदितविष्णुतेजसि । स्वस्तिदानम् अधिकृत्य चाक्षयं भार्गवो ऽथ निजम् आश्रमं ययौ

sādhu yāmy aham avighnam astu te devakāryam upapādayiṣyataḥ / ūcivān iti vacaḥ salakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajam ṛṣis tirodadhe svaṃ niveśya kila dhāma rāghave vaiṣṇavaṃ viditaviṣṇutejasi / svastidānam adhikṛtya cākṣayaṃ bhārgavo 'tha nijam āśramaṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् गते विजयिनं परिरभ्य रामं स्नेहाद् अमन्यत पिता पुनर् एव जातम् । तस्याभवत् क्षणशुचः परितोषलाभः कक्षाग्निलङ्घिततरोर् इव वृष्टिपातः

tasmin gate vijayinaṃ parirabhya rāmaṃ snehād amanyata pitā punar eva jātam / tasyābhavat kṣaṇaśucaḥ paritoṣalābhaḥ kakṣāgnilaṅghitataror iva vṛṣṭipātaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पथि गमयित्वा कॢपरम्योपकार्ये कतिचिद् अवनिपालः शर्वरीः शर्वकल्पह् । पुरम् अविशद् अयोध्यां मैथिलीदर्शनीनां कुवलयितगवाक्षां लोचनैर् अङ्गनानाम्

atha pathi gamayitvā kḷparamyopakārye katicid avanipālaḥ śarvarīḥ śarvakalpah / puram aviśad ayodhyāṃ maithilīdarśanīnāṃ kuvalayitagavākṣāṃ locanair aṅganānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.