Kalidasa: Raghuvamsa 14

उत्तिष्ठ वत्से ननु सानुजो ऽसौ दशान्तरं तत्र समं प्रपन्ने । अपश्यतां दाशरथी जनन्यौ छेदाद् इवोपघ्नतरोर् व्रतत्यौ

uttiṣṭha vatse nanu sānujo 'sau daśāntaraṃ tatra samaṃ prapanne / apaśyatāṃ dāśarathī jananyau chedād ivopaghnataror vratatyau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभाव् उभाभ्यां प्रणतौ हतारी यथाक्रमं विक्रमशोभिनौ तौ । विस्पष्टम् अस्रान्धतया न दृष्टौ ज्ञातौ सुतस्पर्शसुखोपलम्भात्

ubhāv ubhābhyāṃ praṇatau hatārī yathākramaṃ vikramaśobhinau tau / vispaṣṭam asrāndhatayā na dṛṣṭau jñātau sutasparśasukhopalambhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दजः शोकजम् अश्रु बाष्पस् तयोर् अशीतं शिशिरो बिभेद । गङ्गासरय्वोर् जलम् उष्णत्पतं हिमाद्रिनिस्यन्द इवावतीर्णः

ānandajaḥ śokajam aśru bāṣpas tayor aśītaṃ śiśiro bibheda / gaṅgāsarayvor jalam uṣṇatpataṃ himādrinisyanda ivāvatīrṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते पुत्रयोर् नैरृतशस्त्रमार्गान् आर्द्रान् इवाङ्गे सदयं स्पृशन्त्यौ । अपीप्सितं क्षत्रकुलाङ्गनानां न वीरसूशब्दम् अकामयेताम्

te putrayor nairṛtaśastramārgān ārdrān ivāṅge sadayaṃ spṛśantyau / apīpsitaṃ kṣatrakulāṅganānāṃ na vīrasūśabdam akāmayetām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लेशावहा भर्तुर् अलक्षणाहं सीतेति नाम स्वम् उदीरयन्ती । स्वर्गप्रतिष्ठस्य गुरोर् महिष्याव् अभक्तिभेदेन वधूर् ववन्दे

kleśāvahā bhartur alakṣaṇāhaṃ sīteti nāma svam udīrayantī / svargapratiṣṭhasya guror mahiṣyāv abhaktibhedena vadhūr vavande

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तिष्ठ वत्से ननु सानुजो ऽसौ वृत्तेन भर्ता शुचिना तवैव । कृच्छ्रं महत् तीर्ण इति प्रियार्हां ताम् ऊचतुस् ते प्रियम् अप्य् अमिथ्या

uttiṣṭha vatse nanu sānujo 'sau vṛttena bhartā śucinā tavaiva / kṛcchraṃ mahat tīrṇa iti priyārhāṃ tām ūcatus te priyam apy amithyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाभिषेकं रघुवंशकेतोः प्रारब्धम् आनन्दजलैर् जनन्योः । निर्वर्तयाम् आसुर् अमात्यवृद्धास् तीर्थाहृतैः काञ्चनकुम्भतोयैः

athābhiṣekaṃ raghuvaṃśaketoḥ prārabdham ānandajalair jananyoḥ / nirvartayām āsur amātyavṛddhās tīrthāhṛtaiḥ kāñcanakumbhatoyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरित्समुद्रान् सरसीश् च गत्वा रक्षःकपीन्द्रैर् उपपादितानि । तस्यापतन् मूर्ध्नि जलानि जिष्णोर् विन्ध्यस्य मेघप्रभवा इवापः

saritsamudrān sarasīś ca gatvā rakṣaḥkapīndrair upapāditāni / tasyāpatan mūrdhni jalāni jiṣṇor vindhyasya meghaprabhavā ivāpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपस्विवेषक्रिययापि तावद् यः प्रेक्षणीयः सुतरां बभूव । राजेन्द्रनेपथ्यविधानशोभा रस्योदितासीत् पुनरुक्तदोषा

tapasviveṣakriyayāpi tāvad yaḥ prekṣaṇīyaḥ sutarāṃ babhūva / rājendranepathyavidhānaśobhā rasyoditāsīt punaruktadoṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स मौलरक्षोहरिमिश्रसैन्यस् तूर्यस्वनानन्दितपौरवर्गः । विवेष सौधोद्गतलाजवर्षाम् उत्तोरणाम् अन्वयराजधानीम्

sa maularakṣoharimiśrasainyas tūryasvanānanditapauravargaḥ / viveṣa saudhodgatalājavarṣām uttoraṇām anvayarājadhānīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौमित्रिणा सावरजेन मन्दम् आधूतवालव्यजनो रथस्थः । धृतातपत्रो भरतेन साक्षाद् उपायसंघात इव प्रवृद्धः

saumitriṇā sāvarajena mandam ādhūtavālavyajano rathasthaḥ / dhṛtātapatro bharatena sākṣād upāyasaṃghāta iva pravṛddhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रासादकालागुरुधूमराजिस् तस्याः पुरो वायुवशेन भिन्ना । वनान् निवृत्तेन रघूद्वहेन मुक्ता स्वयं वेणिर् इवाभासे

prāsādakālāgurudhūmarājis tasyāḥ puro vāyuvaśena bhinnā / vanān nivṛttena raghūdvahena muktā svayaṃ veṇir ivābhāse

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वश्रूजनानुष्ठितचारुवेषां कर्णीरथस्थां रघुवीरपत्नीम् । प्रासादवातायनदृश्यबन्धैः साकेतनार्यो ऽञ्जलिभिः प्रणेमुः

śvaśrūjanānuṣṭhitacāruveṣāṃ karṇīrathasthāṃ raghuvīrapatnīm / prāsādavātāyanadṛśyabandhaiḥ sāketanāryo 'ñjalibhiḥ praṇemuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फुरत्प्रभामण्डलम् आनुसूयं सा बिभ्रती शाश्वतम् अङ्गरागम् । रराज शुद्धेति पुनः स्वपुर्यै संदर्शित वह्निगतेव भर्त्रा

sphuratprabhāmaṇḍalam ānusūyaṃ sā bibhratī śāśvatam aṅgarāgam / rarāja śuddheti punaḥ svapuryai saṃdarśita vahnigateva bhartrā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेश्मानि रामः परिबर्हवन्ति विश्राण्य सौहार्धनिधिः सुहृद्ब्यः । बाष्पायमाणो बलिमन्निकेतम् आलेख्यशेषस्य पितुर् विवेश

veśmāni rāmaḥ paribarhavanti viśrāṇya sauhārdhanidhiḥ suhṛdbyaḥ / bāṣpāyamāṇo balimanniketam ālekhyaśeṣasya pitur viveśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृताञ्जलिस् तत्र यद् अम्ब सत्यान् नाभ्रश्यत स्वर्गफलाद् गुरुर् नः । तच् चिन्त्यमानं सुकृतं तवेति जहार लज्जां भरतस्य मातुः

kṛtāñjalis tatra yad amba satyān nābhraśyata svargaphalād gurur naḥ / tac cintyamānaṃ sukṛtaṃ taveti jahāra lajjāṃ bharatasya mātuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च सुग्रीवविभीशणादीन् उपाचरत् कृत्रिमसंविधाभिः । संकल्पमात्रोदितसिद्धयस् ते क्रान्ता यथा चेतसि विस्मयेन

tathā ca sugrīvavibhīśaṇādīn upācarat kṛtrimasaṃvidhābhiḥ / saṃkalpamātroditasiddhayas te krāntā yathā cetasi vismayena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सभाजनायोपगतान् स दिव्यान् मुनीन् पुरस्कृत्य हतस्य शत्रोः । शुश्राव तेभ्यः प्रभवादि वृत्तं स्वविक्रमे गौरवम् आदधानम्

sabhājanāyopagatān sa divyān munīn puraskṛtya hatasya śatroḥ / śuśrāva tebhyaḥ prabhavādi vṛttaṃ svavikrame gauravam ādadhānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिप्रयातेषु तपोधनेषु सुखाद् अविज्ञातगतार्धमासान् । सीतास्वहस्तोपहृताग्र्यपूजान् रक्षःकपीन्द्रान् विससर्ज रामः

pratiprayāteṣu tapodhaneṣu sukhād avijñātagatārdhamāsān / sītāsvahastopahṛtāgryapūjān rakṣaḥkapīndrān visasarja rāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् चात्मचिन्तासुलभं विमानं हृतं सुरारेः सह जीवितेन । कैलासनाथोद्वहनाय भूयः पुष्पं दिवः पुष्पकम् अन्वमंस्त

tac cātmacintāsulabhaṃ vimānaṃ hṛtaṃ surāreḥ saha jīvitena / kailāsanāthodvahanāya bhūyaḥ puṣpaṃ divaḥ puṣpakam anvamaṃsta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितुर् नियोगाद् वनवासम् एवं निस्तीर्य रामः प्रतिपन्नराज्यः । धर्मार्थकामेषु समां प्रपेदे यथा तथैवावरजेषु वृत्तिम्

pitur niyogād vanavāsam evaṃ nistīrya rāmaḥ pratipannarājyaḥ / dharmārthakāmeṣu samāṃ prapede yathā tathaivāvarajeṣu vṛttim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वासु मातृष्व् अपि वत्सलत्वात् स निर्विशेषप्रतिपत्तिर् आसीत् । षडाननापीतपयोधरासु नेता चमूनाम् इव कृत्तिकासु

sarvāsu mātṛṣv api vatsalatvāt sa nirviśeṣapratipattir āsīt / ṣaḍānanāpītapayodharāsu netā camūnām iva kṛttikāsu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनार्थवांल् लोभपराङ्मुखेन तेन घ्नता विघ्नभयं क्रियावान् । तेनास लोकः पितृमान् विनेत्रा तेनैव शोकापनुदेन पुत्री

tenārthavāṃl lobhaparāṅmukhena tena ghnatā vighnabhayaṃ kriyāvān / tenāsa lokaḥ pitṛmān vinetrā tenaiva śokāpanudena putrī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स पौरकार्याणि समीक्ष्य काले रेमे विदेहाधिपतेर् दुहित्रा । उपस्थितश् चारु वपुस् तदीयं कृत्वोपभोगोत्सुकयेव लक्ष्म्या

sa paurakāryāṇi samīkṣya kāle reme videhādhipater duhitrā / upasthitaś cāru vapus tadīyaṃ kṛtvopabhogotsukayeva lakṣmyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर् यथाप्रार्थितम् इन्द्रियार्थान् आसेदुषोः सद्मसु चित्रवत्सु । प्राप्तानि दुःखान्य् अपि दण्डकेषु संचिन्त्यमानानि सुखान्य् अभूवन्

tayor yathāprārthitam indriyārthān āseduṣoḥ sadmasu citravatsu / prāptāni duḥkhāny api daṇḍakeṣu saṃcintyamānāni sukhāny abhūvan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाधिकस्निग्धविलोचनेन मुखेन सीता शरपाण्डुरेण । आनन्दयित्री परिणेतुर् आसीद् अनक्षरव्यञ्जितदोहदेन

athādhikasnigdhavilocanena mukhena sītā śarapāṇḍureṇa / ānandayitrī pariṇetur āsīd anakṣaravyañjitadohadena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् अङ्कम् आरोप्य कृशाङ्गयष्टिं वर्णान्तराक्रान्तपयोधराग्राम् । विलज्जमानां रहसि प्रतीतः प्रप्रच्छ रामां रमणो ऽभिलाषम्

tām aṅkam āropya kṛśāṅgayaṣṭiṃ varṇāntarākrāntapayodharāgrām / vilajjamānāṃ rahasi pratītaḥ prapraccha rāmāṃ ramaṇo 'bhilāṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा दष्टनीवारबलीनिहिंस्रैः संबद्ध वैखानसकन्यकानि । इयेष भूयः कुशवन्ति गन्तुं भागीरथीतीरतपोवनानि

sā daṣṭanīvārabalīnihiṃsraiḥ saṃbaddha vaikhānasakanyakāni / iyeṣa bhūyaḥ kuśavanti gantuṃ bhāgīrathītīratapovanāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यै प्रतिश्रुत्य रघुप्रवीरस् तद् (?) ईप्सितं पार्श्वचरानुयातः । आलोकयिष्यन् मुदिताम् अयोध्यां प्रासादम् अभ्रंलिहम् आरुरोह

tasyai pratiśrutya raghupravīras tad (?) īpsitaṃ pārśvacarānuyātaḥ / ālokayiṣyan muditām ayodhyāṃ prāsādam abhraṃliham āruroha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋद्धापणं राजपथं स पश्यन् विगाह्यमानां सरयूं च नौभिः । विलासिभिश् चाध्युषितानि पौरैः पुरोपकण्ठोपवनानि रेमे

ṛddhāpaṇaṃ rājapathaṃ sa paśyan vigāhyamānāṃ sarayūṃ ca naubhiḥ / vilāsibhiś cādhyuṣitāni pauraiḥ puropakaṇṭhopavanāni reme

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स किंवदन्तीं वदतां पुरोगः स्वऋत्तम् उद्दिश्य विशुद्धवृत्तः । सर्पाधिराजोरुभुजो ऽपसर्पं पप्रच्छ भद्रं विजितारिभद्रः

sa kiṃvadantīṃ vadatāṃ purogaḥ svaṛttam uddiśya viśuddhavṛttaḥ / sarpādhirājorubhujo 'pasarpaṃ papraccha bhadraṃ vijitāribhadraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्बन्धपृष्टः स जगाद सर्वं स्तुवन्ति पौराश् चरितं त्वदीयम् । अन्यत्र रक्षोभवनोषितायाः परिग्रहान् मानवदेव देव्याः

nirbandhapṛṣṭaḥ sa jagāda sarvaṃ stuvanti paurāś caritaṃ tvadīyam / anyatra rakṣobhavanoṣitāyāḥ parigrahān mānavadeva devyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलत्रनिन्दागुरुणा किलैवम् अभ्याहतं कीर्तिविपर्ययेण । अयोघनेनाय इवाभितप्तं वैदेहिबन्धोर् हृदयं विदद्रे

kalatranindāguruṇā kilaivam abhyāhataṃ kīrtiviparyayeṇa / ayoghanenāya ivābhitaptaṃ vaidehibandhor hṛdayaṃ vidadre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् आत्मनिर्वादकथाम् उपेक्षे जायाम् अदोषाम् उत संत्यजामि । इत्य् एकपक्षाश्रयविक्लवत्वाद् आसीत् स दोलाचलचित्तवृत्तिः

kim ātmanirvādakathām upekṣe jāyām adoṣām uta saṃtyajāmi / ity ekapakṣāśrayaviklavatvād āsīt sa dolācalacittavṛttiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चित्य चानन्यनिवृत्ति वाच्यं त्यागेन पत्न्याः परिमार्ष्टुम् ऐच्छत् । अपि स्वदेहात् किम् उतेन्द्रियार्थाद् यशोधनानां हि यशो गरीयः

niścitya cānanyanivṛtti vācyaṃ tyāgena patnyāḥ parimārṣṭum aicchat / api svadehāt kim utendriyārthād yaśodhanānāṃ hi yaśo garīyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स संनिपात्यावरजान् हतौजास् तद्विक्रियादर्शनलुप्तहर्षान् । कौलीनम् आत्माश्रयम् आचचक्षे तेभ्यः पुनश् चेदम् उवाच वाक्यम्

sa saṃnipātyāvarajān hataujās tadvikriyādarśanaluptaharṣān / kaulīnam ātmāśrayam ācacakṣe tebhyaḥ punaś cedam uvāca vākyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजर्षिवंशस्य रविप्रसूतेर् उपस्थितः पश्यत कीदृशो ऽयम् । मत्तः सदाचारशुचेः कलङ्कः पयोदवाताद् इव दर्पणस्य

rājarṣivaṃśasya raviprasūter upasthitaḥ paśyata kīdṛśo 'yam / mattaḥ sadācāraśuceḥ kalaṅkaḥ payodavātād iva darpaṇasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पौरेषु सो ऽहं वहुलीभवन्तम् अपां तरङ्गेष्व् इव तैलबिन्दुम् । सोढुं न तत्पूर्वम् अवर्णम् ईशे आलानिकं स्थाणुम् इव द्विएपेन्द्रः

paureṣu so 'haṃ vahulībhavantam apāṃ taraṅgeṣv iva tailabindum / soḍhuṃ na tatpūrvam avarṇam īśe ālānikaṃ sthāṇum iva dviependraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यापनोदाय फलप्रवृत्ताव् उपस्थितायाम् अपि निर्व्यपेक्षः । त्यक्ष्यामि वैदेहसुतां पुरस्तात् समुद्रनेमिं पितुर् आज्ञयेव

tasyāpanodāya phalapravṛttāv upasthitāyām api nirvyapekṣaḥ / tyakṣyāmi vaidehasutāṃ purastāt samudranemiṃ pitur ājñayeva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवैमि चैनाम् अनघेति किं तु लोकापवादो बलवान् मतो मे । छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभिः

avaimi cainām anagheti kiṃ tu lokāpavādo balavān mato me / chāyā hi bhūmeḥ śaśino malatvenāropitā śuddhimataḥ prajābhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षोवधान्तो न च मे प्रयासो व्यर्थः स वैरप्रतिमोचनाय । अमर्षणः शोणितकाङ्क्षया किं पदा स्पृशन्तं दशति द्विजिह्वः

rakṣovadhānto na ca me prayāso vyarthaḥ sa vairapratimocanāya / amarṣaṇaḥ śoṇitakāṅkṣayā kiṃ padā spṛśantaṃ daśati dvijihvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एष सर्गः करुणार्द्रचित्तैर् न मे भवद्भिः प्रतिषेधनीयः । यद्य् अर्थिता निर्हृतवाच्यशल्यान् प्राणान् मया धारयितुं चिरं वः

tad eṣa sargaḥ karuṇārdracittair na me bhavadbhiḥ pratiṣedhanīyaḥ / yady arthitā nirhṛtavācyaśalyān prāṇān mayā dhārayituṃ ciraṃ vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तवन्तं जनकात्मजायां नितान्तरूक्षाभिनिवेशम् ईशम् । न कश्चन भ्रातृषु तेषु शक्तो निषेद्धुम् आसीद् अनुवर्तितुं वा

ity uktavantaṃ janakātmajāyāṃ nitāntarūkṣābhiniveśam īśam / na kaścana bhrātṛṣu teṣu śakto niṣeddhum āsīd anuvartituṃ vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्वजन्मा विलोक्य लोकत्रयगीतकीर्तिः । सौम्येति चाभाष्य यथार्थभाषी स्थितं निदेशे पृथग् आदिदेश

sa lakṣmaṇaṃ lakṣmaṇapūrvajanmā vilokya lokatrayagītakīrtiḥ / saumyeti cābhāṣya yathārthabhāṣī sthitaṃ nideśe pṛthag ādideśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजावती दोहदशंसिनी ते तपोवनेषु स्पृहयालुर् एव । सौम्येति चाभाष्य यथार्थभाषी प्रापय्य वाल्मीकिपदं त्यजैनाम्

prajāvatī dohadaśaṃsinī te tapovaneṣu spṛhayālur eva / saumyeti cābhāṣya yathārthabhāṣī prāpayya vālmīkipadaṃ tyajainām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स शुश्रुवान् मातरि भार्गवेण पितुर् नियोगात् प्रहृतम् द्विषद्वत् । प्रत्यग्रहीद् अग्रजशासनं तद् आज्ञा गुरूणां ह्य् अविचारणीया

sa śuśruvān mātari bhārgaveṇa pitur niyogāt prahṛtam dviṣadvat / pratyagrahīd agrajaśāsanaṃ tad ājñā gurūṇāṃ hy avicāraṇīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानुकूलश्रवणप्रतीताम् अत्रस्नुभिर् युक्तधुरं तुरंगैः । रथं सुमन्त्र प्रतिपन्नरश्मिम् आरोप्य वैदेहसुतां प्रतस्थे

athānukūlaśravaṇapratītām atrasnubhir yuktadhuraṃ turaṃgaiḥ / rathaṃ sumantra pratipannaraśmim āropya vaidehasutāṃ pratasthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा नीयमाना रुचिरान् प्रदेशान् प्रियंकरो मे प्रिय इत्य् अनन्दत् । नाबुद्ध कल्पद्रुमतां विहाय जातं तम् आत्मन्य् असिपत्त्रवृक्षम्

sā nīyamānā rucirān pradeśān priyaṃkaro me priya ity anandat / nābuddha kalpadrumatāṃ vihāya jātaṃ tam ātmany asipattravṛkṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जुगूह तस्याः पथि लक्ष्मणो यत् सव्येतरेण स्फुरता तद् अक्ष्णा । आख्यातम् अस्यै गुरु भावि दुःखम् अत्यन्तलुप्तप्रियदर्शनेन

jugūha tasyāḥ pathi lakṣmaṇo yat savyetareṇa sphuratā tad akṣṇā / ākhyātam asyai guru bhāvi duḥkham atyantaluptapriyadarśanena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा दुर्निमित्तोपगताद् विषादात् सद्यः परिम्लानमुखारविन्दा । राज्ञः शिवं सावरजस्य भूयाद् इत्य् आशशंसे करणैर् अबाह्यैः

sā durnimittopagatād viṣādāt sadyaḥ parimlānamukhāravindā / rājñaḥ śivaṃ sāvarajasya bhūyād ity āśaśaṃse karaṇair abāhyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरोर् नियोगाद् वनितां वनान्ते साध्वीं सुमित्रातनयो विहास्यन् । अवार्यतेवोत्थितवीचिहस्तैर् जह्नोर् दुहित्रा स्हितया पुरस्तात्

guror niyogād vanitāṃ vanānte sādhvīṃ sumitrātanayo vihāsyan / avāryatevotthitavīcihastair jahnor duhitrā shitayā purastāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथात् स यन्त्रा निगृहीतवाहात् तां भ्रातृह्यायां पुलिने ऽवतार्य । गङ्गां निषादाहृतनौविशेषस् ततार संधाम् इव सत्यसंधः

rathāt sa yantrā nigṛhītavāhāt tāṃ bhrātṛhyāyāṃ puline 'vatārya / gaṅgāṃ niṣādāhṛtanauviśeṣas tatāra saṃdhām iva satyasaṃdhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ व्यवस्थापितवाक् कथंचित् सौमित्रिर् अन्तर्गतबाष्पकण्ठः । औत्पातिको मेघ इवाश्मवर्षं महीपतेः शासनम् उज्जगार

atha vyavasthāpitavāk kathaṃcit saumitrir antargatabāṣpakaṇṭhaḥ / autpātiko megha ivāśmavarṣaṃ mahīpateḥ śāsanam ujjagāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽभिषङ्गानिलविप्रविद्धा प्रभ्रश्यमानाभरणस्प्रसूना । स्वमूर्तिलाभप्रकृतिं धरित्रीं लतेव सीता सहसा जगाम

tato 'bhiṣaṅgānilavipraviddhā prabhraśyamānābharaṇasprasūnā / svamūrtilābhaprakṛtiṃ dharitrīṃ lateva sītā sahasā jagāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इक्ष्वाकुवंशप्रभवः कथं त्वां त्यजेद् अकस्मात् पतिर् आर्यवृत्तः । इति क्षितिः संशयितेव तस्यै ददौ प्रवेशं जननी न तावत्

ikṣvākuvaṃśaprabhavaḥ kathaṃ tvāṃ tyajed akasmāt patir āryavṛttaḥ / iti kṣitiḥ saṃśayiteva tasyai dadau praveśaṃ jananī na tāvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा लुप्तसंज्ञा न विवेद दुःखं प्रत्यागतासुः समतप्यतान्तः । तस्याः सुमित्रात्मजयत्नलब्धो मोहाद् अभूत् कष्टतरः प्रबोधः

sā luptasaṃjñā na viveda duḥkhaṃ pratyāgatāsuḥ samatapyatāntaḥ / tasyāḥ sumitrātmajayatnalabdho mohād abhūt kaṣṭataraḥ prabodhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चावदद् भर्तुर् अवर्णम् आर्या निराकरिष्णोर् वृजिनाद् ऋते ऽपि । आत्मानम् एव स्थिरदुःखबाजं पुनः पुनर् दुष्कृतिनं निनिन्द

na cāvadad bhartur avarṇam āryā nirākariṣṇor vṛjinād ṛte 'pi / ātmānam eva sthiraduḥkhabājaṃ punaḥ punar duṣkṛtinaṃ nininda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्वास्य रामावरजः सतीं ताम् आख्यातवाल्मीकिनिकेतमार्गः । निघ्नस्य मे भर्तृनिदेशरौक्ष्यं देवि क्षमस्वेति बभूव नम्रः

āśvāsya rāmāvarajaḥ satīṃ tām ākhyātavālmīkiniketamārgaḥ / nighnasya me bhartṛnideśaraukṣyaṃ devi kṣamasveti babhūva namraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीता समुत्थाप्य जगाद वाक्यं प्रीतास्मि ते सौम्यचिराय जीव । विडौजसा विष्णुर् इवाग्रजेन भ्रात्रा यद् इत्थं परवान् असि त्वम्

sītā samutthāpya jagāda vākyaṃ prītāsmi te saumyacirāya jīva / viḍaujasā viṣṇur ivāgrajena bhrātrā yad itthaṃ paravān asi tvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वश्रूजनं सर्वम् अनुक्रमेण विज्ञापय प्रापितमत्प्रणामः । प्रजानिशेकं मयि वर्तमानं सूनोर् अनुध्यायत चेतसेति

śvaśrūjanaṃ sarvam anukrameṇa vijñāpaya prāpitamatpraṇāmaḥ / prajāniśekaṃ mayi vartamānaṃ sūnor anudhyāyata cetaseti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाच्यस् त्वया मद्वचनात् स राजा वह्नौ विशुद्धाम् अपि यत् समक्षम् । मां लोकवादश्रवणाद् अहासीः श्रुतस्य किं तत् सदृशं कुलस्य

vācyas tvayā madvacanāt sa rājā vahnau viśuddhām api yat samakṣam / māṃ lokavādaśravaṇād ahāsīḥ śrutasya kiṃ tat sadṛśaṃ kulasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्याणबुद्धेर् अथ वा तवायं न कामचारो मयि शङ्कनीयः । ममैव जन्मान्तरपातकानां विपाकविस्फूर्जथुर् अप्रसह्यः

kalyāṇabuddher atha vā tavāyaṃ na kāmacāro mayi śaṅkanīyaḥ / mamaiva janmāntarapātakānāṃ vipākavisphūrjathur aprasahyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपस्थितां पूर्वम् अपास्य लक्ष्मीं वनं मया सार्धम् असि प्रपन्नः । तद् आस्पदं प्राप्य तयातिरोषात् सोढास्मि न त्वद्भवने वसन्ती

upasthitāṃ pūrvam apāsya lakṣmīṃ vanaṃ mayā sārdham asi prapannaḥ / tad āspadaṃ prāpya tayātiroṣāt soḍhāsmi na tvadbhavane vasantī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशाचरोपप्लुतभर्तृकाणां तपस्विनीनां भवतः प्रसादात् । भूत्वा शरण्या शरणार्थम् अन्यां कथं प्रपत्स्ये त्वयि दीप्यमाने

niśācaropaplutabhartṛkāṇāṃ tapasvinīnāṃ bhavataḥ prasādāt / bhūtvā śaraṇyā śaraṇārtham anyāṃ kathaṃ prapatsye tvayi dīpyamāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं वा तवात्यन्तवियोगमोघे कुर्याम् उपेक्षां हतजीविते ऽस्मिन् । स्याद् रक्षणीयं यदि मे न तेजस् त्वदीयम् अन्तर्गतम् अन्तरायः

kiṃ vā tavātyantaviyogamoghe kuryām upekṣāṃ hatajīvite 'smin / syād rakṣaṇīyaṃ yadi me na tejas tvadīyam antargatam antarāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साहं तपः सूर्यनिविष्टदृष्टिर् ऊर्ध्वं प्रसूतेस् चरितुम् यतिष्ये । तथा यथा मे जननान्तरे ऽपि त्वम् एव भर्ता न च विप्रयोगः

sāhaṃ tapaḥ sūryaniviṣṭadṛṣṭir ūrdhvaṃ prasūtes caritum yatiṣye / tathā yathā me jananāntare 'pi tvam eva bhartā na ca viprayogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपस्य वर्णाश्रमरक्षणं यत् स एव धर्मो मनुना प्रणीतः । निर्वासिताप्य् एवम् अतस् त्वयाहं तपस्विसामान्यम् अवेक्षणीया

nṛpasya varṇāśramarakṣaṇaṃ yat sa eva dharmo manunā praṇītaḥ / nirvāsitāpy evam atas tvayāhaṃ tapasvisāmānyam avekṣaṇīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथेति तस्याः प्रतिगृह्य वाचं रामानुजे दृश्टिपथं व्यतीते । सा मुक्तकण्ठं व्यसनातिभाराच् चक्रन्द विग्ना कुररीव भूयः

tatheti tasyāḥ pratigṛhya vācaṃ rāmānuje dṛśṭipathaṃ vyatīte / sā muktakaṇṭhaṃ vyasanātibhārāc cakranda vignā kurarīva bhūyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृत्यं मयूराः कुसुमानि वृक्षा दर्भान् उपात्तान् विजहुर् हरिण्यः । तस्याः प्रपन्ने समदुःखभावम् अत्यन्तम् आसीद् रुदितं वने ऽपि

nṛtyaṃ mayūrāḥ kusumāni vṛkṣā darbhān upāttān vijahur hariṇyaḥ / tasyāḥ prapanne samaduḥkhabhāvam atyantam āsīd ruditaṃ vane 'pi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् अभ्यगच्छद् रुदितानुसारी कविः कुशेध्माहरणाय यातः । निषादविद्धाण्डजदर्शनोत्थः श्लोकत्वम् आपद्यत यस्य शोकः

tām abhyagacchad ruditānusārī kaviḥ kuśedhmāharaṇāya yātaḥ / niṣādaviddhāṇḍajadarśanotthaḥ ślokatvam āpadyata yasya śokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अश्रु नेत्रावरणं प्रमृज्य सीता विलापाद् विरता ववन्दे । तस्यै मुनिर् दोहदलिङ्गदर्शी दाश्वान् सुपुर्त्राशिषम् इत्य् उवाच

tam aśru netrāvaraṇaṃ pramṛjya sītā vilāpād viratā vavande / tasyai munir dohadaliṅgadarśī dāśvān supurtrāśiṣam ity uvāca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाने विषृश्टां प्रणिधानतस् त्वां मिथ्यापवादक्षुभितेन भर्त्रा । तन् मा व्यथिष्ठा विषयान्तरस्थं प्राप्तासि वैदेहि पितुर् निकेतम्

jāne viṣṛśṭāṃ praṇidhānatas tvāṃ mithyāpavādakṣubhitena bhartrā / tan mā vyathiṣṭhā viṣayāntarasthaṃ prāptāsi vaidehi pitur niketam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उथ्कातलोकत्रयकण्टके ऽपि सत्यप्रतिज्ञे ऽप्य् अविकत्थने ऽपि । त्वां प्रत्य् अकस्मात् कलुषप्रवृत्ताव् अस्त्य् एव मन्युर् भरताग्रजे मे

uthkātalokatrayakaṇṭake 'pi satyapratijñe 'py avikatthane 'pi / tvāṃ praty akasmāt kaluṣapravṛttāv asty eva manyur bharatāgraje me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तवेन्दुकीर्तिः श्वशुरः सखा मे सतां भवोच्छेदकरः पिता ते । धुरि स्थिता त्वं पतिदेवतानां किं तन् न येनासि ममानुकम्प्या

tavendukīrtiḥ śvaśuraḥ sakhā me satāṃ bhavocchedakaraḥ pitā te / dhuri sthitā tvaṃ patidevatānāṃ kiṃ tan na yenāsi mamānukampyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपस्विसंसर्गविनितत्सत्त्वे तपोवने वीतभया वसास्मिन् । इतो भविष्यत्य् अनघप्रसूतेर् अपत्यसंस्कारमयो विधिस् ते

tapasvisaṃsargavinitatsattve tapovane vītabhayā vasāsmin / ito bhaviṣyaty anaghaprasūter apatyasaṃskāramayo vidhis te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशून्यतीरां मुनिसंनिवेशैस् तमोऽपहन्त्रीं तमसां विगाह्य । तत्सैकतोत्सङ्गबलिक्रियाभिः संपत्स्यते ते मनसः प्रसादः

aśūnyatīrāṃ munisaṃniveśais tamo'pahantrīṃ tamasāṃ vigāhya / tatsaikatotsaṅgabalikriyābhiḥ saṃpatsyate te manasaḥ prasādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्पं फलं चार्तवम् आहरन्त्यो बीजं च बालेयम् अकृष्टरोहि । विनोदयिष्यन्ति नवाभिषङ्गाम् उदारवाचो मुनिकन्यकास् त्वाम्

puṣpaṃ phalaṃ cārtavam āharantyo bījaṃ ca bāleyam akṛṣṭarohi / vinodayiṣyanti navābhiṣaṅgām udāravāco munikanyakās tvām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पयोघटैर् आश्रमबालवृक्षान् संवर्धयन्ती स्वबलानुरूपैः । असंशयं प्राक् तनयोपपत्तेः स्तनंधयप्रीतिम् अवाप्स्यसि त्वम्

payoghaṭair āśramabālavṛkṣān saṃvardhayantī svabalānurūpaiḥ / asaṃśayaṃ prāk tanayopapatteḥ stanaṃdhayaprītim avāpsyasi tvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुग्रहप्रत्यभिनन्दिनीं तां वाल्मीकिर् आदाय दयार्द्रचेताः । सायं मृगाध्यासितवेदिपार्श्वं स्वम् आश्रमं शान्तमृगं निनाय

anugrahapratyabhinandinīṃ tāṃ vālmīkir ādāya dayārdracetāḥ / sāyaṃ mṛgādhyāsitavedipārśvaṃ svam āśramaṃ śāntamṛgaṃ nināya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् अर्पयाम् आस च शोकदीनां तदागमप्रीतिषु तापसीषु । निर्विष्टसारां पितृभिर् हिमांशोर् अन्त्यां कलां दर्श इवौषधीषु

tām arpayām āsa ca śokadīnāṃ tadāgamaprītiṣu tāpasīṣu / nirviṣṭasārāṃ pitṛbhir himāṃśor antyāṃ kalāṃ darśa ivauṣadhīṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता इङ्गुदीस्नेहकृतप्रदीपम् आस्तीर्णमेध्याजिनतल्पम् अन्तः । तस्यै सपर्यानुपदं दिनान्ते निवासहेतोर् उटजं वितेरुः

tā iṅgudīsnehakṛtapradīpam āstīrṇamedhyājinatalpam antaḥ / tasyai saparyānupadaṃ dinānte nivāsahetor uṭajaṃ viteruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राभिषेकप्रयता वसन्ती प्रयुक्तपूजा विधिनातिथिभ्यः । वन्येन सा वल्कलिनी शरीरं पत्युः प्रजासंततये बभार

tatrābhiṣekaprayatā vasantī prayuktapūjā vidhinātithibhyaḥ / vanyena sā valkalinī śarīraṃ patyuḥ prajāsaṃtataye babhāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि प्रभुः सानुशयो ऽधुना स्यात् किम् उत्सुकः शक्रजितो ऽपि हन्ता । शशंस सीतापरिदेवनान्तम् अनुष्ठितं शासनम् अग्रजाय

api prabhuḥ sānuśayo 'dhunā syāt kim utsukaḥ śakrajito 'pi hantā / śaśaṃsa sītāparidevanāntam anuṣṭhitaṃ śāsanam agrajāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बभूव रामः सहसा सबाष्पस् तुषारवर्षीव सहस्यचन्द्रः । कौलीनभीतेन गृहान् निरस्ता न तेन वैदेहसुता मनस्तः

babhūva rāmaḥ sahasā sabāṣpas tuṣāravarṣīva sahasyacandraḥ / kaulīnabhītena gṛhān nirastā na tena vaidehasutā manastaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निगृह्य शोकं स्वयम् एव धीमान् वर्णाश्रमावेक्षणजागरूकः । स भ्रातृसाधारणभोगम् ऋद्धं राज्यं रजोरिक्तमनाः शशास

nigṛhya śokaṃ svayam eva dhīmān varṇāśramāvekṣaṇajāgarūkaḥ / sa bhrātṛsādhāraṇabhogam ṛddhaṃ rājyaṃ rajoriktamanāḥ śaśāsa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् एकभार्यां परिवादभीरोः साध्वीम् अपि त्यक्तवतो नृपस्य । वक्षस्य् असंघट्टसुखं वसन्ती रेजे सपत्नीरहितेव लक्ष्मीः

tām ekabhāryāṃ parivādabhīroḥ sādhvīm api tyaktavato nṛpasya / vakṣasy asaṃghaṭṭasukhaṃ vasantī reje sapatnīrahiteva lakṣmīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीतां हित्वा दशमुखरिपुर् नोपयेम यद् अन्यां तस्या एव प्रतिकृतिसखो यत् क्रतून् आजहार । वृत्तान्तेन श्रवणविषयप्रापिणा तेन भर्तुः सा दुर्वारं कथम् अपि परित्यागदुःखं विषेहे

sītāṃ hitvā daśamukharipur nopayema yad anyāṃ tasyā eva pratikṛtisakho yat kratūn ājahāra / vṛttāntena śravaṇaviṣayaprāpiṇā tena bhartuḥ sā durvāraṃ katham api parityāgaduḥkhaṃ viṣehe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.