Library·Kalidasa: Raghuvamsa·2
अथ प्रजान्माम् अधिपः प्रभाते जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् । वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सां यशोधनो धेनुम् ऋषेर् मुमोच
atha prajānmām adhipaḥ prabhāte jāyāpratigrāhitagandhamālyām / vanāya pītapratibaddhavatsāṃ yaśodhano dhenum ṛṣer mumoca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याः खुरन्यासपवित्रपांसुम् अपांसुलानां धुरि कीर्तनीया । मार्गं मनुष्येश्वरधर्मपत्नी श्रुतेर् इवार्थं स्मृतिर् अन्वगच्छत्
tasyāḥ khuranyāsapavitrapāṃsum apāṃsulānāṃ dhuri kīrtanīyā / mārgaṃ manuṣyeśvaradharmapatnī śruter ivārthaṃ smṛtir anvagacchat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवर्त्य राजा दयितां दयालुस् तां सौरभेयीं सुरभिर् यशोभिः । पयोधरीभूतचतुःसमुद्रां जुगोप गोरूपधराम् इवोर्वीम्
nivartya rājā dayitāṃ dayālus tāṃ saurabheyīṃ surabhir yaśobhiḥ / payodharībhūtacatuḥsamudrāṃ jugopa gorūpadharām ivorvīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रताय तेनानुचरेण धेनोर् न्यषेधि शेषो ऽप्य् अनुयायिवर्गः । न चान्यतस् तस्य शरीररक्षा स्ववीर्यगुप्ता हि मनोः प्रसूतिः
vratāya tenānucareṇa dhenor nyaṣedhi śeṣo 'py anuyāyivargaḥ / na cānyatas tasya śarīrarakṣā svavīryaguptā hi manoḥ prasūtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आस्वादवद्भिः कवलैस् तृणानं कण्डूयनैर् दंशनिवार्णैश् च । अव्याहतैः स्वैरगतैः स तस्याः सम्राट् समाराधन्तत्परो ऽभूत्
āsvādavadbhiḥ kavalais tṛṇānaṃ kaṇḍūyanair daṃśanivārṇaiś ca / avyāhataiḥ svairagataiḥ sa tasyāḥ samrāṭ samārādhantatparo 'bhūt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थितः स्थिताम् उच्चलितः प्रयातां निषेदुषीम् आसनबन्ध धीरः । जलाभिलाषी जलम् आदधानां छावेय तां भूपति अन्वगच्छत्
sthitaḥ sthitām uccalitaḥ prayātāṃ niṣeduṣīm āsanabandha dhīraḥ / jalābhilāṣī jalam ādadhānāṃ chāveya tāṃ bhūpati anvagacchat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स न्यस्तचिह्नाम् अपि राजलक्ष्मीं तेजोविशेषानुमितां दधानः । आसीद् अनाविष्कृतदानराजिर् अन्तर्मदावस्थ इव द्विपेन्द्रः
sa nyastacihnām api rājalakṣmīṃ tejoviśeṣānumitāṃ dadhānaḥ / āsīd anāviṣkṛtadānarājir antarmadāvastha iva dvipendraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लताप्रतानोद्ग्रथितैः स किशैर् अधिजय्धन्वा विचचार दावम् । रक्षापदेशान् मुनिहोमधेनोर् वन्यान् विनेष्यन्न् इव दुष्टसत्त्वान्
latāpratānodgrathitaiḥ sa kiśair adhijaydhanvā vicacāra dāvam / rakṣāpadeśān munihomadhenor vanyān vineṣyann iva duṣṭasattvān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
च्: (^द् गुरु^ च्) विषृष्टपार्श्वानुचरस्य तस्य पार्श्वद्रुमाः पाशभृता समस्य । उदीरयाम् आसुर् इवोन्मदानाम् आलोकशब्दं वयसां विरावैः
c: (^d guru^ C) viṣṛṣṭapārśvānucarasya tasya pārśvadrumāḥ pāśabhṛtā samasya / udīrayām āsur ivonmadānām ālokaśabdaṃ vayasāṃ virāvaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मरुत्प्रयुक्ताश् च मरुत्सखाभं तम् अर्च्यम् आराद् अभिवर्तमानम् । अवाकिरन् बाललताः प्रसूनैर् आलोकशब्दं वयसां विरावैः
marutprayuktāś ca marutsakhābhaṃ tam arcyam ārād abhivartamānam / avākiran bālalatāḥ prasūnair ālokaśabdaṃ vayasāṃ virāvaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनुर्भृतो ऽप्य् अस्य दयार्द्रभावम् आख्यातम् अन्तःकरणैर् विशङ्कैः । विलोकयन्त्यो वपुर् आपुर् अक्ष्णां प्रकामविस्तारफलं हरिण्यः
dhanurbhṛto 'py asya dayārdrabhāvam ākhyātam antaḥkaraṇair viśaṅkaiḥ / vilokayantyo vapur āpur akṣṇāṃ prakāmavistāraphalaṃ hariṇyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कीचकैर् मारुतपूर्णरन्ध्रैः कूजद्भिर् आपादितवंश्कृत्यम् । शुश्राव कुञ्जेषु यशः स्वम् उच्चैर् उद्गीयमानं वनदेवताभिः
sa kīcakair mārutapūrṇarandhraiḥ kūjadbhir āpāditavaṃśkṛtyam / śuśrāva kuñjeṣu yaśaḥ svam uccair udgīyamānaṃ vanadevatābhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋक्तस् तुशारैर् गिरिनिर्झराणाम् अनोकहाकम्प्तपुष्पगन्धी । तम् आतपक्लान्तम् अनातपत्रम् आचारपूतं पवनः सिषेवे
ṛktas tuśārair girinirjharāṇām anokahākamptapuṣpagandhī / tam ātapaklāntam anātapatram ācārapūtaṃ pavanaḥ siṣeve
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शशाम वृष्ट्यापि विना दवाग्निर् आसीद् विशेषा फलपुष्पवृद्धिः । ऊनं न सत्त्वेष्व् अधिको बबाधे तस्मिन् वनं गोपत्रि गाहमाने
śaśāma vṛṣṭyāpi vinā davāgnir āsīd viśeṣā phalapuṣpavṛddhiḥ / ūnaṃ na sattveṣv adhiko babādhe tasmin vanaṃ gopatri gāhamāne
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संचारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम् । प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा तस्मिन् वनं गोपत्रि गाहमाने
saṃcārapūtāni digantarāṇi kṛtvā dinānte nilayāya gantum / pracakrame pallavarāgatāmrā tasmin vanaṃ gopatri gāhamāne
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां देवतापित्रतिथिक्रियार्थाम् अन्वग् ययौ मध्यमलोकपालः । बभौ च सा तेन सतां मतेन श्रद्धेव साक्षाद् विधिनोपपन्ना
tāṃ devatāpitratithikriyārthām anvag yayau madhyamalokapālaḥ / babhau ca sā tena satāṃ matena śraddheva sākṣād vidhinopapannā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स पल्वलोत्तीर्णवराहयूथान्य् आवासवृक्षोन्मुखबर्हिणानि । ययौ मृगाध्यासितशाद्वलानि श्यामायमानानि वनानि पश्यन्
sa palvalottīrṇavarāhayūthāny āvāsavṛkṣonmukhabarhiṇāni / yayau mṛgādhyāsitaśādvalāni śyāmāyamānāni vanāni paśyan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपीनभारोद्वहनप्रयत्नाद् गृष्टिर् गुरुत्वाद् वपुषो नरेन्द्रः । उभाव् अलंचक्रतुर् अञ्चिताभ्यां तपोवनावृत्तिपथं गताभ्याम्
āpīnabhārodvahanaprayatnād gṛṣṭir gurutvād vapuṣo narendraḥ / ubhāv alaṃcakratur añcitābhyāṃ tapovanāvṛttipathaṃ gatābhyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसिष्ठधेनोर् अनुयानिनं तम् आवर्तमानं वनिता वनान्तात् । पपौ निमेषालसपक्ष्मपङ्क्तिर् उपोषिताभ्याम् इव लोचनाभ्याम्
vasiṣṭhadhenor anuyāninaṃ tam āvartamānaṃ vanitā vanāntāt / papau nimeṣālasapakṣmapaṅktir upoṣitābhyām iva locanābhyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरस्कृता वर्त्मनि पार्थिवेन प्रत्युद्गता पार्थिवधर्म्पत्न्या । तदन्तरे सा विरराज धेनुर् दिनक्षपामध्यगतेव संध्या
puraskṛtā vartmani pārthivena pratyudgatā pārthivadharmpatnyā / tadantare sā virarāja dhenur dinakṣapāmadhyagateva saṃdhyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रदक्षिणीकृत्य पयस्विनीं तां सुदक्षिणा साक्षतपात्रहस्ता । प्रणम्य चानर्च विशालम् अस्याः शृङ्गान्तरं द्वारम् इवार्थसिद्धेः
pradakṣiṇīkṛtya payasvinīṃ tāṃ sudakṣiṇā sākṣatapātrahastā / praṇamya cānarca viśālam asyāḥ śṛṅgāntaraṃ dvāram ivārthasiddheḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वत्सोत्सुकापि स्तिमिता सपर्यां प्रत्यग्रहीत् सेति ननन्दतुस् तौ । भक्त्योपपन्नेषु हि तविधानां प्रसादचिह्नानि पुरःफलानि
vatsotsukāpi stimitā saparyāṃ pratyagrahīt seti nanandatus tau / bhaktyopapanneṣu hi tavidhānāṃ prasādacihnāni puraḥphalāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरोः सदारस्य निपीड्य पादौ समाप्य सांध्यं च विधिं दिलीपः । दोहावसाने पुनर् एव दोग्ध्रीं भेजे भुजोच्छिन्नरिपुर् निषण्णाम्
guroḥ sadārasya nipīḍya pādau samāpya sāṃdhyaṃ ca vidhiṃ dilīpaḥ / dohāvasāne punar eva dogdhrīṃ bheje bhujocchinnaripur niṣaṇṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम् अन्तिकन्यस्तबलिप्रदीपाम् अन्वास्य गोप्ता गृहिणीसहायः । क्रमेण सुप्ताम् अनु संविवेश सुप्तोत्थितां प्रातर् अन्ऽ(?)ऊदतिष्ठत्
tām antikanyastabalipradīpām anvāsya goptā gṛhiṇīsahāyaḥ / krameṇa suptām anu saṃviveśa suptotthitāṃ prātar an'(?)ūdatiṣṭhat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं व्रतं धारयतः प्रजार्थं समं महिष्या महनीयकीर्तेः । सप्त व्यतीयुस् त्रिगुणानि तस्य दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य
itthaṃ vrataṃ dhārayataḥ prajārthaṃ samaṃ mahiṣyā mahanīyakīrteḥ / sapta vyatīyus triguṇāni tasya dināni dīnoddharaṇocitasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्येद्युर् आत्मानुचरस्य भावं जिज्ञासमाना मुनिहोमधेनुः । गङ्गाप्रपातान्तविरूढशष्पं गौरीगुरोर् गह्वरम् आविवेष
anyedyur ātmānucarasya bhāvaṃ jijñāsamānā munihomadhenuḥ / gaṅgāprapātāntavirūḍhaśaṣpaṃ gaurīguror gahvaram āviveṣa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् अद्रिषोभाप्रहितेक्षणेन इत्य् अद्रिषोभाप्रहितेक्षणेन । अलक्षिताभ्युत्पतनो नृपेण प्रसह्य सिंहः किल तां चकर्ष
ity adriṣobhāprahitekṣaṇena ity adriṣobhāprahitekṣaṇena / alakṣitābhyutpatano nṛpeṇa prasahya siṃhaḥ kila tāṃ cakarṣa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदीयम् आक्रन्दितम् आर्तसाधोर् गुहानिबद्धप्रतिशब्ददीर्घम् । रश्मिष्व् इवादाय नगेन्द्रसक्तां निवर्तयाम् आस नृपस्य दृष्टिम्
tadīyam ākranditam ārtasādhor guhānibaddhapratiśabdadīrgham / raśmiṣv ivādāya nagendrasaktāṃ nivartayām āsa nṛpasya dṛṣṭim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स पाटलायां गवि तस्थिवांसं धनुर्धरः केसरिणं ददर्श । अधित्यकायाम् इव धातुमय्यां लोध्रद्रुमं सानुमतः प्रफुल्लम्
sa pāṭalāyāṃ gavi tasthivāṃsaṃ dhanurdharaḥ kesariṇaṃ dadarśa / adhityakāyām iva dhātumayyāṃ lodhradrumaṃ sānumataḥ praphullam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो मृगेन्द्रस्य मृगेन्द्रगामी वधाय वध्यस्य शरं शरण्यः । जाताभिषङ्गो नृपतिर् निषङ्गाद् उद्धर्तुम् ऐच्छत् प्रसभोद्धृतारिः
tato mṛgendrasya mṛgendragāmī vadhāya vadhyasya śaraṃ śaraṇyaḥ / jātābhiṣaṅgo nṛpatir niṣaṅgād uddhartum aicchat prasabhoddhṛtāriḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वामेतरस् तस्य करः प्रहर्तुर् नखप्रभाभूषितकङ्कपत्त्रे । सक्ताङ्गुलिः सायकपुङ्ख एव चित्रार्पितारम्भ इन्वावतस्थे
vāmetaras tasya karaḥ prahartur nakhaprabhābhūṣitakaṅkapattre / saktāṅguliḥ sāyakapuṅkha eva citrārpitārambha invāvatasthe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युर् अभ्यर्णम् आगस्कृतम् अस्पृशद्भिः । राजा स्वतेजोभिर् अदह्यतान्तर् भोगीव मन्त्रौषधिरुद्धवीर्यः
bāhupratiṣṭambhavivṛddhamanyur abhyarṇam āgaskṛtam aspṛśadbhiḥ / rājā svatejobhir adahyatāntar bhogīva mantrauṣadhiruddhavīryaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् आर्यगृह्यं निगृहीतधेनुर् मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुम् । विस्माययन् विस्मितम् आत्मवृत्तौ सिंहोरुसत्त्वं निजगाद सिंहः
tam āryagṛhyaṃ nigṛhītadhenur manuṣyavācā manuvaṃśaketum / vismāyayan vismitam ātmavṛttau siṃhorusattvaṃ nijagāda siṃhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलं महीपाल तव श्रमेण प्रयुक्तम् अप्य् अस्त्रम् इतो वृथा स्यात् । न पादपोन्मूलनशक्ति रंहः शिलोच्चये मूर्छति मारुतस्य
alaṃ mahīpāla tava śrameṇa prayuktam apy astram ito vṛthā syāt / na pādaponmūlanaśakti raṃhaḥ śiloccaye mūrchati mārutasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कैलासगौरं वृअम् आरुरुक्षोः पादार्पणानुग्रहपूतपृष्टम् । अवेहि मां किंकरम् अष्टमूर्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रम्
kailāsagauraṃ vṛam ārurukṣoḥ pādārpaṇānugrahapūtapṛṣṭam / avehi māṃ kiṃkaram aṣṭamūrteḥ kumbhodaraṃ nāma nikumbhamitram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमुं पुरः पश्यसि देवदारुं पुत्रीकृतो ऽसौ वृषभध्वजेन । यो हेमकुम्भस्तननिःसृतानां स्कन्दस्य मातुः पयसां रसज्ञः
amuṃ puraḥ paśyasi devadāruṃ putrīkṛto 'sau vṛṣabhadhvajena / yo hemakumbhastananiḥsṛtānāṃ skandasya mātuḥ payasāṃ rasajñaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कण्डूयमानेन कटं कदाचिद् वन्यद्विपेनोन्मथिता त्वग् अस्य । अथैनम् अद्रेस् तनया शुशोच सेनान्यम् आलीढम् इवासुरास्त्रैः
kaṇḍūyamānena kaṭaṃ kadācid vanyadvipenonmathitā tvag asya / athainam adres tanayā śuśoca senānyam ālīḍham ivāsurāstraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा प्रभृत्य् एव वनद्विपानां त्रासार्थम् अस्मिन्न् अहम् अदिकुक्षौ । व्यापारितः शूलभृता विधाय सिंहत्वम् अङ्कागतसत्त्ववृत्ति
tadā prabhṛty eva vanadvipānāṃ trāsārtham asminn aham adikukṣau / vyāpāritaḥ śūlabhṛtā vidhāya siṃhatvam aṅkāgatasattvavṛtti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यालम् एषा क्षुधितस्य तृप्त्यै प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण । उपस्थिता शोणितपारणा मे सुरद्विषश् चान्द्रमसी सुधेव
tasyālam eṣā kṣudhitasya tṛptyai pradiṣṭakālā parameśvareṇa / upasthitā śoṇitapāraṇā me suradviṣaś cāndramasī sudheva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स त्वं निवर्तस्व विहाय लज्जां गुरोर् भवान् दर्शितशिष्यभक्तिः । शस्त्रेण रक्ष्यं यद् अशक्यरक्षं न तद् यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति
sa tvaṃ nivartasva vihāya lajjāṃ guror bhavān darśitaśiṣyabhaktiḥ / śastreṇa rakṣyaṃ yad aśakyarakṣaṃ na tad yaśaḥ śastrabhṛtāṃ kṣiṇoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति प्रगल्भं पुरुसाधिराजो मृगाधिराजस्य वचो निशम्य । प्रत्याहतास्त्रो गिरिशप्रभावाद् आत्मन्य् अवज्ञां शिथिलीचकार
iti pragalbhaṃ purusādhirājo mṛgādhirājasya vaco niśamya / pratyāhatāstro giriśaprabhāvād ātmany avajñāṃ śithilīcakāra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यब्रवीच् चैनम् इषुप्रयोगे तत्पूर्वसङ्गे वितथप्रयत्नः । जडीकृतस् त्र्यम्बकविक्षणेन वज्रं मुमुक्षन्न् इव वज्रपाणिः प्रत्याह वैनं शरमोक्षवन्ध्यो मा पत्त्रपर्वात् स्वरभेदम् आप्तः । प्रहीणपूर्वध्वनिनाधिरूढस् तुलाम् असारेन शरद्घनेन
pratyabravīc cainam iṣuprayoge tatpūrvasaṅge vitathaprayatnaḥ / jaḍīkṛtas tryambakavikṣaṇena vajraṃ mumukṣann iva vajrapāṇiḥ pratyāha vainaṃ śaramokṣavandhyo mā pattraparvāt svarabhedam āptaḥ / prahīṇapūrvadhvaninādhirūḍhas tulām asārena śaradghanena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संरुद्धचेष्टस्य हेतुः हास्यं वचस् तद् यद् अहं विवक्षुः । अन्तर्गतं प्राणभृतां हि वेद सर्वं भवान् भावम् अतो ऽभिधास्ये
saṃruddhaceṣṭasya hetuḥ hāsyaṃ vacas tad yad ahaṃ vivakṣuḥ / antargataṃ prāṇabhṛtāṃ hi veda sarvaṃ bhavān bhāvam ato 'bhidhāsye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मान्यः स मे स्थावरजङ्गमानां सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतुः । गुरोर् अपीदं धनम् आहिताग्नेर् नश्यत् पुरस्ताद् अनुपेक्षणीयम्
mānyaḥ sa me sthāvarajaṅgamānāṃ sargasthitipratyavahārahetuḥ / guror apīdaṃ dhanam āhitāgner naśyat purastād anupekṣaṇīyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स त्वं मदीयेन शरीरवृत्तिं देहेन निर्वर्तयितुं प्रसीद । दिनावसानोत्सुकबालवत्सा विसृज्यतां धेनुर् इयं महर्षेः
sa tvaṃ madīyena śarīravṛttiṃ dehena nirvartayituṃ prasīda / dināvasānotsukabālavatsā visṛjyatāṃ dhenur iyaṃ maharṣeḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथान्धकारं गिरिगह्वराणां दंष्ट्रामयूखैः शकलानि कुर्वन् । भूयः स भूतेश्वरपार्श्ववर्ती किंचिद् विहस्यार्थपतिं बभाषे
athāndhakāraṃ girigahvarāṇāṃ daṃṣṭrāmayūkhaiḥ śakalāni kurvan / bhūyaḥ sa bhūteśvarapārśvavartī kiṃcid vihasyārthapatiṃ babhāṣe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं ययः कान्तम् इदं वपुश् च । अल्पस्य हेतोर् बहु हातुम् इच्छन् विचारमूधः प्रतिभासि मे त्वम्
ekātapatraṃ jagataḥ prabhutvaṃ navaṃ yayaḥ kāntam idaṃ vapuś ca / alpasya hetor bahu hātum icchan vicāramūdhaḥ pratibhāsi me tvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतानुकम्पा तव चेद् इयं गौर् एका भवेत् स्वस्तिमती त्वदन्ते । जीवन् पुनः शश्वद् उपप्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि
bhūtānukampā tava ced iyaṃ gaur ekā bhavet svastimatī tvadante / jīvan punaḥ śaśvad upaplavebhyaḥ prajāḥ prajānātha piteva pāsi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैकधेनोर् अपराधचण्डाद् गुरोः कृषानुप्रतिमाद् बिभेषि । शक्यो ऽस्य मन्युर् भवता विनेतुं गाः कोटिशः स्पर्शयता घटोध्नीः
athaikadhenor aparādhacaṇḍād guroḥ kṛṣānupratimād bibheṣi / śakyo 'sya manyur bhavatā vinetuṃ gāḥ koṭiśaḥ sparśayatā ghaṭodhnīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् रक्ष कल्याणपरंपराणां भोक्तारम् ऊर्जस्वलम् आत्मदेहम् । महीतलस्पर्शनमात्रभिन्नम् ऋद्धं हि राज्यं पदम् ऐन्द्रम् आहुः
tad rakṣa kalyāṇaparaṃparāṇāṃ bhoktāram ūrjasvalam ātmadeham / mahītalasparśanamātrabhinnam ṛddhaṃ hi rājyaṃ padam aindram āhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतावद् उक्त्वा विरते मृगेन्द्रे प्रतिस्वनेनास्य गुहागतेन । शिलोच्चयो ऽपि क्षितिपालम् उच्चैः प्रीत्या तम् एवार्थम् अभाषतेव
etāvad uktvā virate mṛgendre pratisvanenāsya guhāgatena / śiloccayo 'pi kṣitipālam uccaiḥ prītyā tam evārtham abhāṣateva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निशम्य देवानुचरस्य वाचं मनुष्यदेवः पुनर् अप्य् उवाच । धेन्वा तदध्यासितकातराक्ष्या निरीक्ष्यमाणः सुतरां दयालुः
niśamya devānucarasya vācaṃ manuṣyadevaḥ punar apy uvāca / dhenvā tadadhyāsitakātarākṣyā nirīkṣyamāṇaḥ sutarāṃ dayāluḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षतात् किल त्रायत इत्य् उदग्रः क्षत्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः । राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः प्राणैर् उपक्रोशमलीमसैर् वा
kṣatāt kila trāyata ity udagraḥ kṣatrasya śabdo bhuvaneṣu rūḍhaḥ / rājyena kiṃ tadviparītavṛtteḥ prāṇair upakrośamalīmasair vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं नु शक्यो ऽनुनयो महर्षेर् विश्राणनाच् चान्यपयस्विनीनाम् । इमाम् अनूनां सुरभेर् अवेहि रुद्रौजसा तु पहृतं त्वयास्याम्
kathaṃ nu śakyo 'nunayo maharṣer viśrāṇanāc cānyapayasvinīnām / imām anūnāṃ surabher avehi rudraujasā tu pahṛtaṃ tvayāsyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेयं स्वदेहार्पणनिष्क्रयेण न्याय्या मया मोचयितुं भवत्तः । न पारणा स्याद् विहता तवैवं भवेद् अलुप्तश् च मुनेः क्रियार्थः
seyaṃ svadehārpaṇaniṣkrayeṇa nyāyyā mayā mocayituṃ bhavattaḥ / na pāraṇā syād vihatā tavaivaṃ bhaved aluptaś ca muneḥ kriyārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवान् अपीदं परवान् अवैति महान् हि यत्नस् तव देवदारौ । स्थातुं नियोक्तुर् न हि शक्यम् अग्रे विनाश्य रक्ष्यं स्वयम् अक्षतेन
bhavān apīdaṃ paravān avaiti mahān hi yatnas tava devadārau / sthātuṃ niyoktur na hi śakyam agre vināśya rakṣyaṃ svayam akṣatena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किम् अप्य् अहिंस्यस् तव चेन् मतो ऽहं यशःशरीरे भव मे दयालुः । एकान्तविधंसिषु मद्विधानां पिण्डेष्व् अनास्था खलु भौतिकेषु
kim apy ahiṃsyas tava cen mato 'haṃ yaśaḥśarīre bhava me dayāluḥ / ekāntavidhaṃsiṣu madvidhānāṃ piṇḍeṣv anāsthā khalu bhautikeṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संबन्धम् आभाषणपूर्वम् आहुर् वृत्तः स नौ संगतयोर् वनान्ते । तद् भूतनाथानुग नार्हसि त्वं संबन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुम्
saṃbandham ābhāṣaṇapūrvam āhur vṛttaḥ sa nau saṃgatayor vanānte / tad bhūtanāthānuga nārhasi tvaṃ saṃbandhino me praṇayaṃ vihantum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथेति गाम् उक्तवते दिलीपः सद्यः प्रतिष्टम्भविमुक्तबाहुः । स न्यस्त शस्त्रो हरये स्वदेहम् उपानयत् पिण्डम् इवामिषस्य
tatheti gām uktavate dilīpaḥ sadyaḥ pratiṣṭambhavimuktabāhuḥ / sa nyasta śastro haraye svadeham upānayat piṇḍam ivāmiṣasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् क्षणे पालयितुः प्रजानाम् उत्पश्यतः सिंहनिपातम् उग्रम् । अवाङ्मुखस्य्ऽओपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहस्तमुक्ता
tasmin kṣaṇe pālayituḥ prajānām utpaśyataḥ siṃhanipātam ugram / avāṅmukhasy'opari puṣpavṛṣṭiḥ papāta vidyādharahastamuktā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तिष्ठ वत्सेत्य् अमृतायमानं वचो निशम्योत्थितम् उत्थितः सन् । ददर्श राजा जननीम् इव स्वां गाम् अग्रतः प्रस्रविणीं न सिंहम्
uttiṣṭha vatsety amṛtāyamānaṃ vaco niśamyotthitam utthitaḥ san / dadarśa rājā jananīm iva svāṃ gām agrataḥ prasraviṇīṃ na siṃham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं विस्मितं धेनुर् उवाच साधो मायां मयोध्भाव्य परीक्षितो ऽसि । ऋषिप्रभावान् मयि नान्तको ऽपि प्रभुः प्रहर्तुं किम् उतान्यहिंस्राः
taṃ vismitaṃ dhenur uvāca sādho māyāṃ mayodhbhāvya parīkṣito 'si / ṛṣiprabhāvān mayi nāntako 'pi prabhuḥ prahartuṃ kim utānyahiṃsrāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भक्त्या गुरौ मय्य् अनुकम्पाय च प्रीतास्मि ते पुत्र वरं वृणीष्व । न केवलानां पयसां प्रसूतिम् अवेहि मां कामदुघां प्रसन्नाम्
bhaktyā gurau mayy anukampāya ca prītāsmi te putra varaṃ vṛṇīṣva / na kevalānāṃ payasāṃ prasūtim avehi māṃ kāmadughāṃ prasannām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः समानीय समानितार्थी हस्तौ स्वहस्तार्जितवीरशब्दः । वंशस्य कर्तारम् अनन्तकीर्तिं सुदक्षिणायां तनयं ययाचे
tataḥ samānīya samānitārthī hastau svahastārjitavīraśabdaḥ / vaṃśasya kartāram anantakīrtiṃ sudakṣiṇāyāṃ tanayaṃ yayāce
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतानकामाय तथेति कामं राज्ञे प्रतिश्रुत्य पयस्विनी सा । दुग्ध्वा पयः पत्त्रपुटे मदीयं पुत्र्ऽ ओपभुङ्क्ष्व्ऽ एति तम् आदिदेश
saṃtānakāmāya tatheti kāmaṃ rājñe pratiśrutya payasvinī sā / dugdhvā payaḥ pattrapuṭe madīyaṃ putr' opabhuṅkṣv' eti tam ādideśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वत्सस्य होमार्थविधेश् च शेषम् ऋषेर् अनुज्ञाम् अधिगम्य मातः । ऊधस्यम् इच्छामि तवोपभोक्तुम्यं षष्ठाम्शम् उर्व्या इव रक्षितायाः
vatsasya homārthavidheś ca śeṣam ṛṣer anujñām adhigamya mātaḥ / ūdhasyam icchāmi tavopabhoktumyaṃ ṣaṣṭhāmśam urvyā iva rakṣitāyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं क्षितीशेन वसिष्ठधेनुर् विज्ञापिता प्रीततरा बभूव । तदन्विता हैमवताच् च कुक्षेः प्रत्याययाव् आश्रमम् अश्रमेण
itthaṃ kṣitīśena vasiṣṭhadhenur vijñāpitā prītatarā babhūva / tadanvitā haimavatāc ca kukṣeḥ pratyāyayāv āśramam aśrameṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याः प्रसन्नेन्दुमुखः प्रसादं गुरुर् नृपाणां गुरवे निवेद्य । प्रहर्षचिह्नानुमितं प्रियायै शशंस वाचा पुनरुक्तयेव
tasyāḥ prasannendumukhaḥ prasādaṃ gurur nṛpāṇāṃ gurave nivedya / praharṣacihnānumitaṃ priyāyai śaśaṃsa vācā punaruktayeva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स नन्दिनीस्तन्यम् अनिन्दितात्मा सद्वत्सलो वत्सहुतावशेषम् । पपौ वसिष्ठेन कृताभ्यनुज्ञः शुभ्रं यशो मूर्तम् इवातितृष्णः
sa nandinīstanyam aninditātmā sadvatsalo vatsahutāvaśeṣam / papau vasiṣṭhena kṛtābhyanujñaḥ śubhraṃ yaśo mūrtam ivātitṛṣṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातर् यथोक्तव्रतपारणान्ते प्रास्थानिकं स्वस्त्ययनं प्रयुज । तौ दंपती स्वां प्रति राजधानीं प्रस्थापयाम् आस वशी वसिष्ठः
prātar yathoktavratapāraṇānte prāsthānikaṃ svastyayanaṃ prayuja / tau daṃpatī svāṃ prati rājadhānīṃ prasthāpayām āsa vaśī vasiṣṭhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रदक्षिणीकृत्य हुतं हुताशम् अनन्तरं भर्तुर् अरुन्धतीं च । धेनुं सवत्सां च नृपः प्रतस्थे सन्मङ्गलोदग्रतरप्रभावः
pradakṣiṇīkṛtya hutaṃ hutāśam anantaraṃ bhartur arundhatīṃ ca / dhenuṃ savatsāṃ ca nṛpaḥ pratasthe sanmaṅgalodagrataraprabhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रोताभिरामध्वनिना रथेन स धर्मपत्नीसहितः सहिष्णुः । ययाव् अनुद्घातसुखेन मार्गं स्वेनेव पूर्णेन मनोरथेन
śrotābhirāmadhvaninā rathena sa dharmapatnīsahitaḥ sahiṣṇuḥ / yayāv anudghātasukhena mārgaṃ sveneva pūrṇena manorathena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् आहितौत्सुक्यम् अदर्शनेन प्रजाः प्रजार्थव्रतकर्शिताङ्गम् । नेत्रैः पपुस् तृप्तिम् अनाप्नुवद्भिर् नवोदयं नाथम् इवौषधीनाम्
tam āhitautsukyam adarśanena prajāḥ prajārthavratakarśitāṅgam / netraiḥ papus tṛptim anāpnuvadbhir navodayaṃ nātham ivauṣadhīnām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरंदरश्रीः पुरम् उत्पताकं प्रविश्य पौरैर् अभिनन्द्यमानः । भुजे भुअंगेन्द्रसमानसारे भूयः स भूमेर् धुरम् आससञ्ज
puraṃdaraśrīḥ puram utpatākaṃ praviśya paurair abhinandyamānaḥ / bhuje bhuaṃgendrasamānasāre bhūyaḥ sa bhūmer dhuram āsasañja
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ नयनसमुत्थं ज्योतिर् अत्रेर् इव द्यौः सुरसरिद् इव तेजो वह्निनिष्ठ्यूतम् ऐशम् । नरपतिकुलभूत्यै गर्भम् आधत्त राज्ञी गुरुभिर् अभिनिविष्टं लोकपालानुभावैः
atha nayanasamutthaṃ jyotir atrer iva dyauḥ surasarid iva tejo vahniniṣṭhyūtam aiśam / narapatikulabhūtyai garbham ādhatta rājñī gurubhir abhiniviṣṭaṃ lokapālānubhāvaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.