Kalidasa: Raghuvamsa 8

अथ तस्य विवाहकौतुकं ललितं बिभ्रत एव पार्थिवः । वसुधाम् अपि हस्तगामिनीम् अकरोद् इन्दुमतीम् इवापराम्

atha tasya vivāhakautukaṃ lalitaṃ bibhrata eva pārthivaḥ / vasudhām api hastagāminīm akarod indumatīm ivāparām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुरितैर् अपि कर्तुम् आत्मसात् प्रयतन्ते नृपसूनवो हि यत् । तद् उपस्थितम् अग्रहीद् अजः पितुर् आज्ञेति न भोगतृष्णया

duritair api kartum ātmasāt prayatante nṛpasūnavo hi yat / tad upasthitam agrahīd ajaḥ pitur ājñeti na bhogatṛṣṇayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुभूय वसिष्ठसंभृतैः सलिलैस् तेन सहाभिषेचनम् । विशदोच्छवसितेन मेदिनी कथयाम् आस कृतार्थताम् इव

anubhūya vasiṣṭhasaṃbhṛtaiḥ salilais tena sahābhiṣecanam / viśadocchavasitena medinī kathayām āsa kṛtārthatām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स बभूव दुरासदः परैर् गुरुणाथर्वविदा कृतक्रियः । पवनाग्निसमागमो ह्य् अयं सहितं ब्रह्म यद् अस्त्रतेजसा

sa babhūva durāsadaḥ parair guruṇātharvavidā kṛtakriyaḥ / pavanāgnisamāgamo hy ayaṃ sahitaṃ brahma yad astratejasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रघुम् एव निवृत्तयौवनं तम् अमन्यन्त नवेश्वरं प्रजाः । स हि तस्य न केवलां श्रियं प्रतिपेदे सकलान् गुणान् अपि

raghum eva nivṛttayauvanaṃ tam amanyanta naveśvaraṃ prajāḥ / sa hi tasya na kevalāṃ śriyaṃ pratipede sakalān guṇān api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकं शुशुभे शुभंयुना द्वितयेन द्वयम् एव संगतम् । पदम् ऋद्धम् अजेन पैतृकं विनयेनास्य नवं च यौवनम्

adhikaṃ śuśubhe śubhaṃyunā dvitayena dvayam eva saṃgatam / padam ṛddham ajena paitṛkaṃ vinayenāsya navaṃ ca yauvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदयं बुभुजे महाभुजः सहसोद्वेगम् इयं व्रजेद् इति । अचिरोपनतां स मेदिनीं नवपाणिग्रहणां वधूम् इव

sadayaṃ bubhuje mahābhujaḥ sahasodvegam iyaṃ vrajed iti / aciropanatāṃ sa medinīṃ navapāṇigrahaṇāṃ vadhūm iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहम् एव मतो महीपतेर् इति सर्वः प्रकृतिष्व् अचिन्तयत् । उदधेर् इव निमगाशतेष्व् अभवन् नास्य विमानना क्वचित्

aham eva mato mahīpater iti sarvaḥ prakṛtiṣv acintayat / udadher iva nimagāśateṣv abhavan nāsya vimānanā kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न खरो न च भूयसा मृदुः पवमानः पृथिवीरुहान् इव । स पुरस्कृतमध्यमक्रमो नमयाम् आस नृपान् अनुद्धरन्

na kharo na ca bhūyasā mṛduḥ pavamānaḥ pṛthivīruhān iva / sa puraskṛtamadhyamakramo namayām āsa nṛpān anuddharan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वीक्स्य रघुः प्रतिष्ठितं प्रकृतिष्व् आत्मजम् आत्मवत् तया । विषयेषु विनाशधर्मसु त्रिदिवस्तेष्व् अपि निःस्पृहो ऽभवत्

atha vīksya raghuḥ pratiṣṭhitaṃ prakṛtiṣv ātmajam ātmavat tayā / viṣayeṣu vināśadharmasu tridivasteṣv api niḥspṛho 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणवत्सुतरोपितश्रियः परिणामे हि दिलीपवंशजाः । पदवीं तरुवल्कवाससां प्रयताः संयमिनां प्रपेदिरे

guṇavatsutaropitaśriyaḥ pariṇāme hi dilīpavaṃśajāḥ / padavīṃ taruvalkavāsasāṃ prayatāḥ saṃyamināṃ prapedire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अरण्यसमाश्रयोन्मुखं शिरसा वेष्टनशोभिना सुतः । पितरं प्रणिपत्य पादयोर् अपरित्यागम् अयाचतात्मनः

tam araṇyasamāśrayonmukhaṃ śirasā veṣṭanaśobhinā sutaḥ / pitaraṃ praṇipatya pādayor aparityāgam ayācatātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रघुर् अश्रुमुखस्य तस्य तत् कृतवान् ईप्सितम् आत्मजप्रियः । न तु सर्प इव त्वचं पुनः प्रतिपेदे व्यपवर्जितां श्रियम्

raghur aśrumukhasya tasya tat kṛtavān īpsitam ātmajapriyaḥ / na tu sarpa iva tvacaṃ punaḥ pratipede vyapavarjitāṃ śriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कीलश्रमम् अन्त्यम् आश्रितो निवसन्न् आवसथे पुराद् बहिः । समुपास्यत पुत्रभोग्यया स्नूषयेवाविकृतेन्द्रियः श्रिया

sa kīlaśramam antyam āśrito nivasann āvasathe purād bahiḥ / samupāsyata putrabhogyayā snūṣayevāvikṛtendriyaḥ śriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशमस्थितपूर्वपार्थिवं कुलम् अभ्युद्यत नूतनेश्वरम् । नभसा निभृतेन्दुना तुलाम् उदितार्केण समारुरोह तत्

praśamasthitapūrvapārthivaṃ kulam abhyudyata nūtaneśvaram / nabhasā nibhṛtendunā tulām uditārkeṇa samāruroha tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतिपार्थिवलिङ्गधारिणौ ददृशते रघुराघवौ जनैः । अपवर्गमहोदयार्थयोर् भुवम् अंशाव् इव धर्मयोर् गतौ

yatipārthivaliṅgadhāriṇau dadṛśate raghurāghavau janaiḥ / apavargamahodayārthayor bhuvam aṃśāv iva dharmayor gatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजिताधिगमाय मन्त्रिभिर् युयुजे नीतिविशरदैर् अजः । अनपायिपदोपलब्धये रघुर् आप्तैः समियाय योगिभिः समयुजय्त भूपतिर् युवा सचिवैः प्रत्यहम् अर्थसिद्धये । अपुनर्जननोपत्तये प्रययाः संयमिभिर् मनीषिभिः

ajitādhigamāya mantribhir yuyuje nītiviśaradair ajaḥ / anapāyipadopalabdhaye raghur āptaiḥ samiyāya yogibhiḥ samayujayta bhūpatir yuvā sacivaiḥ pratyaham arthasiddhaye / apunarjananopattaye prayayāḥ saṃyamibhir manīṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपतिः प्रकृतीर् अवेक्षितुम् व्यवहारासनम् आददे युवा । परिचेतुम् उपांशु धारणां कुशपूतं प्रवयास् तु विष्टरम् अनुरण्जयितुं प्रजाः प्रभुर् व्यहारासनम् आददे नवः । अपरः शुचिविष्टरस्थितः परिचेतुं यतते स्म धारणाः

nṛpatiḥ prakṛtīr avekṣitum vyavahārāsanam ādade yuvā / paricetum upāṃśu dhāraṇāṃ kuśapūtaṃ pravayās tu viṣṭaram anuraṇjayituṃ prajāḥ prabhur vyahārāsanam ādade navaḥ / aparaḥ śuciviṣṭarasthitaḥ paricetuṃ yatate sma dhāraṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनयत् प्रभुशक्तिसंपदा वशम् एको नृपतीन् अनन्तरान् । अपरः प्रणिधानयोग्यया मरुतः पञ्च शरीरगोचरान् नयचक्षुर् अजो दिदृक्षया पररन्ध्रस्य ततान मण्डले । हृदये समरोपयन् मनः परमं ज्योतिर् अवेक्षितुं रघुः

anayat prabhuśaktisaṃpadā vaśam eko nṛpatīn anantarān / aparaḥ praṇidhānayogyayā marutaḥ pañca śarīragocarān nayacakṣur ajo didṛkṣayā pararandhrasya tatāna maṇḍale / hṛdaye samaropayan manaḥ paramaṃ jyotir avekṣituṃ raghuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकरोद् अचिरेश्वरः क्षितौ द्विषदारम्भफलानि भस्मसात् । अपरो दहने स्वकर्मणां ववृते ज्ञानमयेन वह्निना

akarod acireśvaraḥ kṣitau dviṣadārambhaphalāni bhasmasāt / aparo dahane svakarmaṇāṃ vavṛte jñānamayena vahninā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पणबन्धमुखान् गुणान् अजः षड् उपायुङ्क्त समीक्ष्य तत्फलम् । रघुर् अप्य् अजयद् गुणत्रयं प्रकृतिस्थं समलोष्टकाञ्चनः

paṇabandhamukhān guṇān ajaḥ ṣaḍ upāyuṅkta samīkṣya tatphalam / raghur apy ajayad guṇatrayaṃ prakṛtisthaṃ samaloṣṭakāñcanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न नवः प्रभुर् आ फलोदयात् स्थिरकर्मा विरराम कर्मणः । न च योगविधेर् नवेतरः स्थिरधीर् आ परमात्मदर्शनात्

na navaḥ prabhur ā phalodayāt sthirakarmā virarāma karmaṇaḥ / na ca yogavidher navetaraḥ sthiradhīr ā paramātmadarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति शत्रुषु चेन्द्रियेषु च प्रतिषिद्धप्रसरेषु जाग्रतौ । प्रसिताव् उदयापवर्गयोर् उभयीं सिद्धिम् उभाव् अवापतुः

iti śatruṣu cendriyeṣu ca pratiṣiddhaprasareṣu jāgratau / prasitāv udayāpavargayor ubhayīṃ siddhim ubhāv avāpatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ काश्चिद् अजव्यपेक्षया गमयित्वा सम्दर्शनः समाः । तमसः परम् आपद् अव्ययं पुरुषं योगसमाधिना रघुः

atha kāścid ajavyapekṣayā gamayitvā samdarśanaḥ samāḥ / tamasaḥ param āpad avyayaṃ puruṣaṃ yogasamādhinā raghuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुतदेहविसर्जनः पितुश् चिरम् अश्रूणि विमुच्य राघवः । विदधे विधिम् अस्य नैष्ठिकं यतिभिः सार्धम् अनग्निम् अग्निचित्

śutadehavisarjanaḥ pituś ciram aśrūṇi vimucya rāghavaḥ / vidadhe vidhim asya naiṣṭhikaṃ yatibhiḥ sārdham anagnim agnicit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकरोत् स तदौर्ध्वदैहिकं पितृभक्त्या पितृकार्यकल्पवित् । न हि तेन पथा तनुत्यजस् तनयावर्जितपिण्डकाङ्क्षिणः

akarot sa tadaurdhvadaihikaṃ pitṛbhaktyā pitṛkāryakalpavit / na hi tena pathā tanutyajas tanayāvarjitapiṇḍakāṅkṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स परार्ध्यगतेर् अशोच्यतां पितुर् उद्दिश्य सदर्थवेदिभिः । शमिताधिर् अधिज्यकार्मुकः कृतवान् अप्रतिशासनं जगत्

sa parārdhyagater aśocyatāṃ pitur uddiśya sadarthavedibhiḥ / śamitādhir adhijyakārmukaḥ kṛtavān apratiśāsanaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षितिर् इन्दुमती च भामिनी पतिम् आसाद्य तम् अग्र्यपौरुषम् । प्रथमा बहुरत्नसूर् अभूद् अपरा वीरम् अजीजनत् सुतम्

kṣitir indumatī ca bhāminī patim āsādya tam agryapauruṣam / prathamā bahuratnasūr abhūd aparā vīram ajījanat sutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशरास्मिशतोपमद्युतिं यशसा दिक्षु दशव् अपि श्रुतम् । दशपूर्वरथं यम् आख्यया दशकण्ठारिगुरुं विदुर् बुधाः

daśarāsmiśatopamadyutiṃ yaśasā dikṣu daśav api śrutam / daśapūrvarathaṃ yam ākhyayā daśakaṇṭhāriguruṃ vidur budhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषिदेवगणस्वधाभुजां श्रुतयागप्रस्वैः स पार्थिवः । अनृणत्वम् उपेयिवान् बभौ परिधेर् मुक्त इवोष्णदीधितिः

ṛṣidevagaṇasvadhābhujāṃ śrutayāgaprasvaiḥ sa pārthivaḥ / anṛṇatvam upeyivān babhau paridher mukta ivoṣṇadīdhitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलम् आर्तभयोपशान्तये विदुषां संनतये बहु श्रुतम् । वसु तस्य न केवलं गुणवत्तापि परप्रयोजना

balam ārtabhayopaśāntaye viduṣāṃ saṃnataye bahu śrutam / vasu tasya na kevalaṃ guṇavattāpi paraprayojanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कदाचिद् अवेषितप्रजः सह देव्या विजहार सुप्रजाः । नगरोपवने शचीसखो मरुतां पालयितेव नन्दने

sa kadācid aveṣitaprajaḥ saha devyā vijahāra suprajāḥ / nagaropavane śacīsakho marutāṃ pālayiteva nandane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ रोधसि दक्षिणोदधेः श्रित गोकर्णनिकेतम् ईश्वरम् । उपवीणयितुं ययौ रवेर् उदगावृत्तिपथेन नारदः

atha rodhasi dakṣiṇodadheḥ śrita gokarṇaniketam īśvaram / upavīṇayituṃ yayau raver udagāvṛttipathena nāradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसुमैर् ग्रथिताम् अपार्थिवैः स्रजम् आतोद्यशिरोनिवेशिताम् । अहरत् किल तस्य वेगवान् अधिवासस्पृहयेव मारुतः

kusumair grathitām apārthivaiḥ srajam ātodyaśironiveśitām / aharat kila tasya vegavān adhivāsaspṛhayeva mārutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रमरैः कुसुमानुसारिभिः परिकीर्णा परिवादिनी मुनेः । ददृशे पवनावलेपजं सृजती बाष्पम् इवाञ्जनाविलम्

bhramaraiḥ kusumānusāribhiḥ parikīrṇā parivādinī muneḥ / dadṛśe pavanāvalepajaṃ sṛjatī bāṣpam ivāñjanāvilam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिभूय विभूतिम् आर्तवीं मधुगन्धातिशयेन वीरुधाम् । नृपतेर् अमरस्रग् आप सा दयितोरुस्तनकोटिसुस्थितिम्

abhibhūya vibhūtim ārtavīṃ madhugandhātiśayena vīrudhām / nṛpater amarasrag āpa sā dayitorustanakoṭisusthitim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणमात्रसखीं सुजातयोः स्तनयोस् ताम् अवलोक्य विहला । निमिमील नरोत्तमप्रिया हृतचन्द्रा तमसेव कौमुदी

kṣaṇamātrasakhīṃ sujātayoḥ stanayos tām avalokya vihalā / nimimīla narottamapriyā hṛtacandrā tamaseva kaumudī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिम् अप्य् अपातयत् । ननु तैलनिषेकबिन्दुना सह दीपार्चिर् उपैति मेदिनीम् समम् एव नराधिपेन सा गुरुसंमोहविलुप्तचेतना । गुरुसंमोहविलुप्तचेतना नवदीपार्चिर् इव क्षितेस् तलम्

vapuṣā karaṇojjhitena sā nipatantī patim apy apātayat / nanu tailaniṣekabindunā saha dīpārcir upaiti medinīm samam eva narādhipena sā gurusaṃmohaviluptacetanā / gurusaṃmohaviluptacetanā navadīpārcir iva kṣites talam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयोर् अपि पार्श्ववर्तिनां तुमु लेनार्तरवेण वेजिताः । विहगाः कमलाकरालयाः समदुःखा इव तत्र चुक्रुशुः

ubhayor api pārśvavartināṃ tumu lenārtaraveṇa vejitāḥ / vihagāḥ kamalākarālayāḥ samaduḥkhā iva tatra cukruśuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपतेर् व्यजनादिभिस् तमो नुनुदे सा तु तथैव संस्थिता । प्रतिकारविधानम् आयुषः सति शेषे हि फलाय कल्पते

nṛpater vyajanādibhis tamo nunude sā tu tathaiva saṃsthitā / pratikāravidhānam āyuṣaḥ sati śeṣe hi phalāya kalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतियोजयितव्यवल्लकीसमवस्थाम् अथ सत्त्वविप्लवात् । स निनाय नितान्तवत्सलः परिगृह्योचितम् अङ्कम् अङ्गनाम् स निनाय नितान्तवत्सलः परिवृत्तप्रथमच्छविं क्षणात् । सलिलोद्धृतपद्मिनीनिभां दयिताम् अङ्कम् उदशुलोचनः

pratiyojayitavyavallakīsamavasthām atha sattvaviplavāt / sa nināya nitāntavatsalaḥ parigṛhyocitam aṅkam aṅganām sa nināya nitāntavatsalaḥ parivṛttaprathamacchaviṃ kṣaṇāt / saliloddhṛtapadminīnibhāṃ dayitām aṅkam udaśulocanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स निनाय नितान्तवत्सलः करणापायविभिन्नवर्णया । समलक्ष्यत बिभ्रद् आविलां मृगलेखाम् उषसीव चन्द्रमाः

sa nināya nitāntavatsalaḥ karaṇāpāyavibhinnavarṇayā / samalakṣyata bibhrad āvilāṃ mṛgalekhām uṣasīva candramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विललाप स बाष्पगद्गदं सहजाम् अप्य् अपहाय धीरताम् । अभितप्तम् अयो ऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु

vilalāpa sa bāṣpagadgadaṃ sahajām apy apahāya dhīratām / abhitaptam ayo 'pi mārdavaṃ bhajate kaiva kathā śarīriṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसुमान्य् अपि गात्रसंगमात् प्रभवन्त्य् आयुर् अपोहितुं यदि । न भविष्यति हन्त साधनं किम् इवानयत् प्रहरिष्यतो विधेः

kusumāny api gātrasaṃgamāt prabhavanty āyur apohituṃ yadi / na bhaviṣyati hanta sādhanaṃ kim ivānayat prahariṣyato vidheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वा मृदु वस्तु हिंसितुं मृदुनैवारभते प्रजान्तकः । हिमसेकविपत्तिर् अत्र मे नलिनी पूर्वनिदर्शनं मता

atha vā mṛdu vastu hiṃsituṃ mṛdunaivārabhate prajāntakaḥ / himasekavipattir atra me nalinī pūrvanidarśanaṃ matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रग् इयं यदि जीवितापहा हृदये किं निहिता न हन्ति माम् । विषम् अप्य् अमृतं क्वचिद् भवेद् अमृतं वा विषम् ईश्वरेच्छया

srag iyaṃ yadi jīvitāpahā hṛdaye kiṃ nihitā na hanti mām / viṣam apy amṛtaṃ kvacid bhaved amṛtaṃ vā viṣam īśvarecchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वा मम भाग्यविप्लवाद् अशनिः कल्पित एष वेधसा । यद् अनेन तरुर् न पातितस् क्षपिता तद्विटपाश्रितलता

atha vā mama bhāgyaviplavād aśaniḥ kalpita eṣa vedhasā / yad anena tarur na pātitas kṣapitā tadviṭapāśritalatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतवत्य् असि नावधीरणाम् अपराध्हे ऽपि यदा चिरं मयि । कथम् एकपदे निरागसं जनम् आभाष्यम् इमं न मन्यसे

kṛtavaty asi nāvadhīraṇām aparādhhe 'pi yadā ciraṃ mayi / katham ekapade nirāgasaṃ janam ābhāṣyam imaṃ na manyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवम् अस्मि शठः शुचिस्मिते विधितः कैतववत्सलस् तव । परलोकम् असंनिवृत्तये यद् अनापृच्छ्य गतासि माम् इतः

dhruvam asmi śaṭhaḥ śucismite vidhitaḥ kaitavavatsalas tava / paralokam asaṃnivṛttaye yad anāpṛcchya gatāsi mām itaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दयितां यदि तावद् अन्वगाद् विनिवृत्तं किम् इदं तया विना । सहतां हतजीवितं मम प्रबलाम् आत्मकृतेन वेदनाम्

dayitāṃ yadi tāvad anvagād vinivṛttaṃ kim idaṃ tayā vinā / sahatāṃ hatajīvitaṃ mama prabalām ātmakṛtena vedanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुरतश्रमसंभृतो मुखे ध्रियते स्वेदलवोद्गमो ऽपि ते । अथ चास्तमिता ऽस्य् अहो बत धिग् इमां देहभृताम् असारताम् सुरतश्रमवारिबिन्दवो न हि तावद् विरमन्ति ते मुखे । कथम् अस्तमिता ऽस्य् अहो बत धिग् इमाम् देहवताम् असारताम्

surataśramasaṃbhṛto mukhe dhriyate svedalavodgamo 'pi te / atha cāstamitā 'sy aho bata dhig imāṃ dehabhṛtām asāratām surataśramavāribindavo na hi tāvad viramanti te mukhe / katham astamitā 'sy aho bata dhig imām dehavatām asāratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसापि न विप्रियं मया कृतपूर्वं तव किं जहासि माम् । ननु शब्दपतिः क्षितेर् अहं त्वयि मे भावनिबन्धना रतिः

manasāpi na vipriyaṃ mayā kṛtapūrvaṃ tava kiṃ jahāsi mām / nanu śabdapatiḥ kṣiter ahaṃ tvayi me bhāvanibandhanā ratiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसुमोत्कचितान् वलीमतश् चलयन् भृङ्गरुचस् तवालकान् । करभोरु करोति मारुतस् त्वदुपावर्तन्शङ्कि मे मनः

kusumotkacitān valīmataś calayan bhṛṅgarucas tavālakān / karabhoru karoti mārutas tvadupāvartanśaṅki me manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अपोहितुम् अर्हसि प्रिये प्रतिबोधेन विषादम् आषु मे । ज्वलितेन गुहागतं तमस् तुहिनाद्रेर् इव नतम् ओषधिः

tad apohitum arhasi priye pratibodhena viṣādam āṣu me / jvalitena guhāgataṃ tamas tuhinādrer iva natam oṣadhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदम् उच्छ्वसितालकं मुखं विश्रान्तकथं दुनोति माम् । निशि सुप्तम् इवैकपङ्कजं विरताभ्यन्तरषट्पदस्वनम्

idam ucchvasitālakaṃ mukhaṃ viśrāntakathaṃ dunoti mām / niśi suptam ivaikapaṅkajaṃ viratābhyantaraṣaṭpadasvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शशिनं पुनर् एति शार्वरी दयिता द्वन्द्वचरं पतत्रिणम् । इति तौ विर्हान्तरक्षमौ कथम् अत्यन्तगता न मां दहेः

śaśinaṃ punar eti śārvarī dayitā dvandvacaraṃ patatriṇam / iti tau virhāntarakṣamau katham atyantagatā na māṃ daheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवपल्लवसंस्तरे ऽपि ते मृदु दूयेत यद् अङ्गम् अर्पितम् । तद् इदं विषहिष्यते कथं वद वामोरु चिताधिरोहणम्

navapallavasaṃstare 'pi te mṛdu dūyeta yad aṅgam arpitam / tad idaṃ viṣahiṣyate kathaṃ vada vāmoru citādhirohaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयम् अप्रतिबोधशायिनीं रशना त्वां प्रथमा रहःसखी । गतिविभ्रमसाद नीरवा न शुचा नानुमृतेव लक्ष्य्ते

iyam apratibodhaśāyinīṃ raśanā tvāṃ prathamā rahaḥsakhī / gativibhramasāda nīravā na śucā nānumṛteva lakṣyte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलम् अन्यभृतासु भाषितं कलहंसीषु गतं मदालसं । पृटतीषु विलोलम् ईक्षितं पवनाधूतलतासु विभ्रमः

kalam anyabhṛtāsu bhāṣitaṃ kalahaṃsīṣu gataṃ madālasaṃ / pṛṭatīṣu vilolam īkṣitaṃ pavanādhūtalatāsu vibhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिदिवोत्सुकयाप्य् अवेक्ष्य मां निहिताः सत्यम् अमी गुणास् त्वया । विरहे तव मे गुरुव्यथं हृदयं न त्व् अवलम्बितुं क्षमाः

tridivotsukayāpy avekṣya māṃ nihitāḥ satyam amī guṇās tvayā / virahe tava me guruvyathaṃ hṛdayaṃ na tv avalambituṃ kṣamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथुनं परिकल्पितं त्वया सहकारः फलिनी च नन्व् इमौ । अविधाय विवाहसत्क्रियाम् अनयोर् गम्यत इव्य् असांप्रतम्

mithunaṃ parikalpitaṃ tvayā sahakāraḥ phalinī ca nanv imau / avidhāya vivāhasatkriyām anayor gamyata ivy asāṃpratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसुमं कृतदोहदस् त्वया यद् अशोको ऽयम् उदीरयिष्यति । अलकाभरणं कथं नु तत् तव नेष्यामि निवापलाल्यताम्

kusumaṃ kṛtadohadas tvayā yad aśoko 'yam udīrayiṣyati / alakābharaṇaṃ kathaṃ nu tat tava neṣyāmi nivāpalālyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मरतेव सशब्दनूपुरं चरणानुग्रहम् अन्यदुर्लभम् । अमुना कुसुमाश्रुवर्षिणा त्वम् अशोकेन सुगात्रि शोच्यसे

smarateva saśabdanūpuraṃ caraṇānugraham anyadurlabham / amunā kusumāśruvarṣiṇā tvam aśokena sugātri śocyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तव निःश्वसितानुकारिभिर् बकुलैर् अर्धचितां समं मया । असमाप्य विलासमेखलां किम् इदं किंनरकण्ठि सुप्यते

tava niḥśvasitānukāribhir bakulair ardhacitāṃ samaṃ mayā / asamāpya vilāsamekhalāṃ kim idaṃ kiṃnarakaṇṭhi supyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समदुःखसुखः सखीजनः प्रतिपच्चन्द्रनिभो ऽयम् आत्मजः । अहम् एकरसस् तथापि ते व्यवसायः प्रतिपत्तिनिष्ठुरः

samaduḥkhasukhaḥ sakhījanaḥ pratipaccandranibho 'yam ātmajaḥ / aham ekarasas tathāpi te vyavasāyaḥ pratipattiniṣṭhuraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धृतिर् अस्तमिता रतिश् च्युता विरतं गेयम् ऋतुर् निरुत्सवः । गतम् आभरणप्रयोजनं परिशून्यं शयनीयम् अद्य मे

dhṛtir astamitā ratiś cyutā virataṃ geyam ṛtur nirutsavaḥ / gatam ābharaṇaprayojanaṃ pariśūnyaṃ śayanīyam adya me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ । करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतम्

gṛhiṇī sacivaḥ sakhī mithaḥ priyaśiṣyā lalite kalāvidhau / karuṇāvimukhena mṛtyunā haratā tvāṃ vada kiṃ na me hṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदिराक्षि मदाननार्पितं मधु पीत्वा रसवत् कथं नु मे । अनुपास्यसि बाष्पदूषितं परलोकोपनतं जलाञ्जलिम्

madirākṣi madānanārpitaṃ madhu pītvā rasavat kathaṃ nu me / anupāsyasi bāṣpadūṣitaṃ paralokopanataṃ jalāñjalim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभवे ऽपि सति त्वया विना सुखम् एतावद् अजस्य गण्यताम् । अहृतस्य विलोभनान्तरैर् मम सर्वे विषयास् तदाश्रयाः

vibhave 'pi sati tvayā vinā sukham etāvad ajasya gaṇyatām / ahṛtasya vilobhanāntarair mama sarve viṣayās tadāśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलपन्न् इति कोसलाधिपः करुणार्थग्रथितं प्रियां प्रति । अकरोत् पृथिवीरुहान् अपि स्रुतशाखारसभाष्पदुर्दिनान्

vilapann iti kosalādhipaḥ karuṇārthagrathitaṃ priyāṃ prati / akarot pṛthivīruhān api srutaśākhārasabhāṣpadurdinān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्य कथंचिद् अङ्कतः स्वजनस् ताम् अपनीय सुन्दरीं । विससर्ज कृतान्त्यमण्डनाम् अनलाय्ऽ आगुरुचन्दनदिहसे

atha tasya kathaṃcid aṅkataḥ svajanas tām apanīya sundarīṃ / visasarja kṛtāntyamaṇḍanām analāy' āgurucandanadihase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमदाम् अनु संस्थितः शुचा नृपतिः सन्न् इति वाच्यदर्शनात् । न चकार शरीरम् अग्निसात् सह देव्या न तु जीविताशया

pramadām anu saṃsthitaḥ śucā nṛpatiḥ sann iti vācyadarśanāt / na cakāra śarīram agnisāt saha devyā na tu jīvitāśayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तेन दशाहतः परे गुणशेषां उपदिष्य गेहिनीम् । विदुषा विधयो महर्द्धयः पुर एवोपवने समापिताः

atha tena daśāhataḥ pare guṇaśeṣāṃ upadiṣya gehinīm / viduṣā vidhayo maharddhayaḥ pura evopavane samāpitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स विवेश पुरीं तया विना क्षणदापायशशाङ्कदर्शनः । परिवाहम् इवावलोकयन् स्वशुचः पौरवधूमुखाश्रुषु

sa viveśa purīṃ tayā vinā kṣaṇadāpāyaśaśāṅkadarśanaḥ / parivāham ivāvalokayan svaśucaḥ pauravadhūmukhāśruṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तं सवनाय दिषितः प्रणिधानाद् गुरुर् आश्रमस्थितः । अभिषङ्गजडं विजज्ञिवान् इति शिष्येण किलान्वबोधयत्

atha taṃ savanāya diṣitaḥ praṇidhānād gurur āśramasthitaḥ / abhiṣaṅgajaḍaṃ vijajñivān iti śiṣyeṇa kilānvabodhayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असमाप्तविधिर् यतो मुनिस् तव विद्वान् अपि तापकारणम् । न भवन्तम् उपस्थितः स्वयं प्रकृतौ स्थापयितुं कृतस्थितिः

asamāptavidhir yato munis tava vidvān api tāpakāraṇam / na bhavantam upasthitaḥ svayaṃ prakṛtau sthāpayituṃ kṛtasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयि तस्य सुवृत्त वर्तते लघुसंदेशपदा सरस्वती । शृणु विश्रुतसत्त्वसार तां हृदि चैनाम् उपधातुम् अर्हसि

mayi tasya suvṛtta vartate laghusaṃdeśapadā sarasvatī / śṛṇu viśrutasattvasāra tāṃ hṛdi cainām upadhātum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषस्य पदेष्व् अजन्मनः समतीतं च भवच् च भावि च । स हि निष्प्रतिघेन चक्षुषा त्रितयं ज्ञानमयेन पश्यति

puruṣasya padeṣv ajanmanaḥ samatītaṃ ca bhavac ca bhāvi ca / sa hi niṣpratighena cakṣuṣā tritayaṃ jñānamayena paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चरतः किल दुश्चरं तपस् तृणबिन्दोः परिशङ्कितः पुरा । प्रजिघाय समाधिबेदिनीं हरिर् अस्मै हरिणीं सुराङ्गनाम्

carataḥ kila duścaraṃ tapas tṛṇabindoḥ pariśaṅkitaḥ purā / prajighāya samādhibedinīṃ harir asmai hariṇīṃ surāṅganām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तपःप्रतिबन्धमन्युना प्रमुखाविष्कृतचारुविभ्रमाम् । अशपद् भव मानुषीति तां शमवेलाप्रलयोर्मिणा मुनिः

sa tapaḥpratibandhamanyunā pramukhāviṣkṛtacāruvibhramām / aśapad bhava mānuṣīti tāṃ śamavelāpralayormiṇā muniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन् परवान् अयं जनः प्रतिकूलाचरितं क्षमस्व मे । इति चोपनतां क्षितिपृशं विवशा शापनिवृत्तिकारणम्

bhagavan paravān ayaṃ janaḥ pratikūlācaritaṃ kṣamasva me / iti copanatāṃ kṣitipṛśaṃ vivaśā śāpanivṛttikāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रथकैशिकवंशसंभवा तव भूत्वा महिषी चिराय सा । उपलब्धवती दिवश् च्युतं विवशा शापनिवृत्तिकारणम्

krathakaiśikavaṃśasaṃbhavā tava bhūtvā mahiṣī cirāya sā / upalabdhavatī divaś cyutaṃ vivaśā śāpanivṛttikāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अलं तदपायचिन्तया विपद् उत्पत्तिमताम् उपस्थिता । वसुधेयम् अवेक्ष्यतां त्वया वसुमत्या हि नृपाः कलत्रिणः

tad alaṃ tadapāyacintayā vipad utpattimatām upasthitā / vasudheyam avekṣyatāṃ tvayā vasumatyā hi nṛpāḥ kalatriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदये मदवाच्यम् उज्झता श्रुतम् आविष्कृतम् आत्मवत्तया । मनसस् तद् उपस्थिते ज्वरे पुनर् अक्लीबतया प्रकाश्यतां

udaye madavācyam ujjhatā śrutam āviṣkṛtam ātmavattayā / manasas tad upasthite jvare punar aklībatayā prakāśyatāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुदता कुत एव सा पुनर् भवता नानुमृतापि लभ्यते । परलोकजुषां स्वकर्मभिर् गतयो भिन्नपथा हि देहिनाम् रुदितेन न सा निवर्तते नृप तत् तावद् अन्र्थकं तव । न भवान् अनुसंस्थितो ऽपि तां लभते कर्मवशा हि देहिनः

rudatā kuta eva sā punar bhavatā nānumṛtāpi labhyate / paralokajuṣāṃ svakarmabhir gatayo bhinnapathā hi dehinām ruditena na sā nivartate nṛpa tat tāvad anrthakaṃ tava / na bhavān anusaṃsthito 'pi tāṃ labhate karmavaśā hi dehinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपशोकमनाः कुटुम्बिनीम् अनुगृह्णीष्व निवापदत्तिभिः । स्वजनाश्रु किलात्रिसंततं दहति प्रेतम् इति प्रचक्षते

apaśokamanāḥ kuṭumbinīm anugṛhṇīṣva nivāpadattibhiḥ / svajanāśru kilātrisaṃtataṃ dahati pretam iti pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर् जीवितम् उच्यते बुधैः । क्षणम् अप्य् अवतिष्ठते श्वसन् यदि जन्तुर् ननु लाभवान् असौ

maraṇaṃ prakṛtiḥ śarīriṇāṃ vikṛtir jīvitam ucyate budhaiḥ / kṣaṇam apy avatiṣṭhate śvasan yadi jantur nanu lābhavān asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हृदि शल्यम् अर्पितम् । स्थिरधीस् तु तद् एव मन्यते कुशलद्वारतया समुद्धृतम्

avagacchati mūḍhacetanaḥ priyanāśaṃ hṛdi śalyam arpitam / sthiradhīs tu tad eva manyate kuśaladvāratayā samuddhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवगच्छति मूढचेतनः श्रुत धृतसंयोगविपर्ययौ यदा । विरहः किम् इवानुतापयेद् वद बाह्यैर् विषयैर् विपश्चितम्

avagacchati mūḍhacetanaḥ śruta dhṛtasaṃyogaviparyayau yadā / virahaḥ kim ivānutāpayed vada bāhyair viṣayair vipaścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पृथग्जनवच् छुचो वशं वशिनाम् उत्तम गन्तुम् अर्हसि । द्रुमसानुमतां किम् अन्तरं यदि वायौ द्वितये ऽपि ते चलाः

na pṛthagjanavac chuco vaśaṃ vaśinām uttama gantum arhasi / drumasānumatāṃ kim antaraṃ yadi vāyau dvitaye 'pi te calāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तथेति विनेतुर् उदारमतेः प्रतिगृह्य वचो विससर्ज मुनिम् । तद् अलब्धपदं हृदि शोकघने प्रतियातम् इवान्तिकम् अस्य गुरोः

sa tatheti vinetur udāramateḥ pratigṛhya vaco visasarja munim / tad alabdhapadaṃ hṛdi śokaghane pratiyātam ivāntikam asya guroḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनाष्टौ परिगमिताः समाः कथंचिद् बालत्वाद् अवितथसूनृतेन सूनोः । सादृश्यप्रतिकृतिदर्शनैः प्रियायाः स्वप्नेषु क्षणिकसमागम्तोसवैश् च

tenāṣṭau parigamitāḥ samāḥ kathaṃcid bālatvād avitathasūnṛtena sūnoḥ / sādṛśyapratikṛtidarśanaiḥ priyāyāḥ svapneṣu kṣaṇikasamāgamtosavaiś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य प्रसह्य हृदयं किल शोकशङ्कुः प्लक्षप्ररोह इव सौधतलं बिभेद । प्राणान्तहेतुम् अपि तं भिषजाम् असाध्यं लाभं प्रियानुगमने त्वरया स मेने

tasya prasahya hṛdayaṃ kila śokaśaṅkuḥ plakṣapraroha iva saudhatalaṃ bibheda / prāṇāntahetum api taṃ bhiṣajām asādhyaṃ lābhaṃ priyānugamane tvarayā sa mene

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्विनीतम् अथ वर्महरं कुमारम् आदिश्य रक्षणविधौ विधिवत् प्रजानाम् । रोगोपसृष्टतनुदुर्वसतिं मुमुक्षुः प्रायोपवेशनमतिर् नृपतिर् बभूव

samyagvinītam atha varmaharaṃ kumāram ādiśya rakṣaṇavidhau vidhivat prajānām / rogopasṛṣṭatanudurvasatiṃ mumukṣuḥ prāyopaveśanamatir nṛpatir babhūva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्नुकन्यासर्य्वोर् देहत्यागाद् अमरगणनालेख्यम् आसाद्य सद्यः । पूर्वाकाराधिकतररुचा संगतः कान्तयासौ लीलागारेष्व् अरमत पुनर् नन्दनाभ्यन्तरेषु

tīrthe toyavyatikarabhave jahnukanyāsaryvor dehatyāgād amaragaṇanālekhyam āsādya sadyaḥ / pūrvākārādhikatararucā saṃgataḥ kāntayāsau līlāgāreṣv aramata punar nandanābhyantareṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.