Kalidasa: Raghuvamsa 9

पितुर् अनन्तरम् उत्तर्कोसलान् समधिगम्य समाधिजितेन्द्रियः । दशरथः प्रशशास महारथो यमवताम् अवतां च धुरि स्थितः

pitur anantaram uttarkosalān samadhigamya samādhijitendriyaḥ / daśarathaḥ praśaśāsa mahāratho yamavatām avatāṃ ca dhuri sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिगतं विधिवद् यद् अपालयत् प्रकृतिमण्डलम् आत्मकुलोचितम् । अभवद् अस्य ततो गुणवत्तरं सनगरं नगरन्ध्रकरौजसः

adhigataṃ vidhivad yad apālayat prakṛtimaṇḍalam ātmakulocitam / abhavad asya tato guṇavattaraṃ sanagaraṃ nagarandhrakaraujasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयम् एव वदन्ति मनीषिणः समयवर्षितया कृतकर्मणाम् । वलनिषूदनम् अर्थ्पतिं च तं श्रमनुदं मनुदण्डहरान्वयम्

ubhayam eva vadanti manīṣiṇaḥ samayavarṣitayā kṛtakarmaṇām / valaniṣūdanam arthpatiṃ ca taṃ śramanudaṃ manudaṇḍaharānvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनपदे न गदः पदम् आदधाव् अभिभवः कुत एव सपत्नजः । क्षितिर् अभूत् फलवत्य् अजनन्दने शमरते ऽमरतेजसि पार्थिवे

janapade na gadaḥ padam ādadhāv abhibhavaḥ kuta eva sapatnajaḥ / kṣitir abhūt phalavaty ajanandane śamarate 'maratejasi pārthive

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशदिगन्तजिता रघुणा यथा श्रियम् अपुष्यद् अजेन ततः परम् । तम् अधिगम्य तथैव पुनर् बभौ न न मही ऽनम् अहीनपराक्रमम्

daśadigantajitā raghuṇā yathā śriyam apuṣyad ajena tataḥ param / tam adhigamya tathaiva punar babhau na na mahī 'nam ahīnaparākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समतया वसुवृटिविसर्जनैर् नियमनाद् असतां च नराधिपः । अनुययौ यमपुण्यजनेश्वरौ सवरुणाव् अरुणाग्रसरं रुचा

samatayā vasuvṛṭivisarjanair niyamanād asatāṃ ca narādhipaḥ / anuyayau yamapuṇyajaneśvarau savaruṇāv aruṇāgrasaraṃ rucā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मृगयाभिरतिर् न दुरोदरं न च शशिप्रतिमाभरणं मधु । तम् उदयाय न वा नवयौवना प्रियतमा यतमानम् अपाहरा

na mṛgayābhiratir na durodaraṃ na ca śaśipratimābharaṇaṃ madhu / tam udayāya na vā navayauvanā priyatamā yatamānam apāharā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कृपणा प्रभवत्य् अपि वासवे न वितथा परिहासकथास्व् अपि । न च सपत्नजनेष्व् अपि तेन वाग् अपरुषा परुषाक्षरम् ईरिता

na kṛpaṇā prabhavaty api vāsave na vitathā parihāsakathāsv api / na ca sapatnajaneṣv api tena vāg aparuṣā paruṣākṣaram īritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदयम् अस्तमयं च रघूद्वहाद् उभयम् आनशिरे वसुधाधिपाः । स हि निदेशम् अलङ्घयताम् अभूत् सुहृद् अयोहृदयः प्रतिगर्जताम्

udayam astamayaṃ ca raghūdvahād ubhayam ānaśire vasudhādhipāḥ / sa hi nideśam alaṅghayatām abhūt suhṛd ayohṛdayaḥ pratigarjatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजयद् एकरथेन स मेदिनीम् उदधिनेमिम् अधिज्यशरासनः । जयम् अघोषयद् अस्य तु केवलं गजवती जवतीरहया चमूः जघननिर्विषयीकृतमेखलान् अनुचिताश्रुविलुप्तविशेषकान् । स रिपुदारगणान् अकरोद् बलाद् अनलकान् अलकाधिपविक्रमः

ajayad ekarathena sa medinīm udadhinemim adhijyaśarāsanaḥ / jayam aghoṣayad asya tu kevalaṃ gajavatī javatīrahayā camūḥ jaghananirviṣayīkṛtamekhalān anucitāśruviluptaviśeṣakān / sa ripudāragaṇān akarod balād analakān alakādhipavikramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवनिम् एकरथेन वरूथिना जितवतः किल तस्य धनुर्भृतः । विजयदुन्दुभितां ययुर् अर्णवा घनरवा नरवाहनसंपदः

avanim ekarathena varūthinā jitavataḥ kila tasya dhanurbhṛtaḥ / vijayadundubhitāṃ yayur arṇavā ghanaravā naravāhanasaṃpadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमितपक्षबलः शितकोटिना शिखरिणां कुलिशेन पुरंदरः । स सारवृष्टिमुचा धनुषा द्विषां स्वनवता नवतामरसाननः स्फुरितकोटिसहस्रमरीचिना समचिनोत् कुलिशेन हरिर् यशः । स धनुषा युधि सायकवर्षिणा स्वनवता नवतामरसाननः

śamitapakṣabalaḥ śitakoṭinā śikhariṇāṃ kuliśena puraṃdaraḥ / sa sāravṛṣṭimucā dhanuṣā dviṣāṃ svanavatā navatāmarasānanaḥ sphuritakoṭisahasramarīcinā samacinot kuliśena harir yaśaḥ / sa dhanuṣā yudhi sāyakavarṣiṇā svanavatā navatāmarasānanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चरणयोर् नखरागसमृद्धिभिर् मुकुटरत्नमरीचिभिर् अस्पृशन् । स धनुषा युधि सायकवर्षिणा शतमखं तम् अखण्डितपौरुषम्

caraṇayor nakharāgasamṛddhibhir mukuṭaratnamarīcibhir aspṛśan / sa dhanuṣā yudhi sāyakavarṣiṇā śatamakhaṃ tam akhaṇḍitapauruṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निववृते स महार्णवरोधसः सचिवकारितबालसुताञ्जलीन् । समनुकम्प्य सपत्नपरिग्रहान् अनलकान् अलकानवमां पुरीम्

nivavṛte sa mahārṇavarodhasaḥ sacivakāritabālasutāñjalīn / samanukampya sapatnaparigrahān analakān alakānavamāṃ purīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपगतो ऽपि च मण्डलनाभिताम् अनुदितान्यसितातपवारणः । अजितम् अस्ति नृपास्पदम् इत्य् अभूद् अनलसो ऽनलसोमसमद्युतिः

upagato 'pi ca maṇḍalanābhitām anuditānyasitātapavāraṇaḥ / ajitam asti nṛpāspadam ity abhūd analaso 'nalasomasamadyutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रतुषु तेन विसर्जितमौलिना भुजसमाहृतदिग्वसुना कृताः । कनकयूपसमुच्छ्रयशोभिनो वितमसा तमसारस्यूतटाः

kratuṣu tena visarjitamaulinā bhujasamāhṛtadigvasunā kṛtāḥ / kanakayūpasamucchrayaśobhino vitamasā tamasārasyūtaṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजिनदण्डभृतं कुशमेखलां यतगिरं मृगशृङ्गपरिग्रहाम् । अधिवसंस् तनुम् अध्वरदीक्षिताम् असम्भासम् अभासयद् ईश्वरः

ajinadaṇḍabhṛtaṃ kuśamekhalāṃ yatagiraṃ mṛgaśṛṅgaparigrahām / adhivasaṃs tanum adhvaradīkṣitām asambhāsam abhāsayad īśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवभृतप्रयतो नियतेन्द्रियः सुरसमाजसमाक्रमणोचितः । नमयति स्म स केवलम् उन्नतं वनमुचे नमुचेर् अरये शिरः

avabhṛtaprayato niyatendriyaḥ surasamājasamākramaṇocitaḥ / namayati sma sa kevalam unnataṃ vanamuce namucer araye śiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अपहाय ककुत्स्थकुलोद्भवं पुरुषम् आत्मभुवं च पतिव्रता । नृपतिम् अन्यम् असेवत देवता सकमला कम् अलाघवम् अर्थिषु

tam apahāya kakutsthakulodbhavaṃ puruṣam ātmabhuvaṃ ca pativratā / nṛpatim anyam asevata devatā sakamalā kam alāghavam arthiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स किल संयुगमूर्ध्नि सहायतां मघवतः प्रतिपद्य महारथः । स्वभुजवीर्यम् अगापयद् उच्छ्रितं सुरवधूर् अवधूतभयाः शरैः

sa kila saṃyugamūrdhni sahāyatāṃ maghavataḥ pratipadya mahārathaḥ / svabhujavīryam agāpayad ucchritaṃ suravadhūr avadhūtabhayāḥ śaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असकृद् एकरथेन तरस्विना हरिहयाग्रसरेण धनुर्भृता । दिनकराभिमुखा रणरेणवो रुरुधिरे रुधिरेण सुरद्विषाम्

asakṛd ekarathena tarasvinā harihayāgrasareṇa dhanurbhṛtā / dinakarābhimukhā raṇareṇavo rurudhire rudhireṇa suradviṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अलभन्त पतिं पतिदेवताः शिखरिणां इव सागरम् आपगाः । मगधकोसलकेकयशसिनां दुहितरो ऽहितरोपितमार्गणम्

tam alabhanta patiṃ patidevatāḥ śikhariṇāṃ iva sāgaram āpagāḥ / magadhakosalakekayaśasināṃ duhitaro 'hitaropitamārgaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियतमाभिर् असौ तिऋभिर् बभौ तिसृभिर् एव भुवं सह शक्तिभिः । उपगतो विनिनीषुर् इव प्रजा हरिहयो ऽरिहयोगविचक्षणः

priyatamābhir asau tiṛbhir babhau tisṛbhir eva bhuvaṃ saha śaktibhiḥ / upagato vininīṣur iva prajā harihayo 'rihayogavicakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ समाववृते कुसुमैर् नवैस् तम् इव सेवितुम् एकनराधिपम् । यमकुबेर्जलेश्वरवज्रिणां समधुरं मधुर् अञ्चितविक्रमम्

atha samāvavṛte kusumair navais tam iva sevitum ekanarādhipam / yamakuberjaleśvaravajriṇāṃ samadhuraṃ madhur añcitavikramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिगमिषुर् धनदाध्युषितां दिशं रथयुजा परिवर्तितवाहनः । दिनमुखानि रविर् हिमनिर्ग्रहैर् विमलयन् मलयं नगम् अत्यजत् हिमविवर्णितचन्दनपल्लवं विरहयन् मलयाद्रिम् उदङ्मुखः । विहगयोः कृपयेव शनैर् ययौ रविर् अहर्विरहध्रुवभेदयोः

jigamiṣur dhanadādhyuṣitāṃ diśaṃ rathayujā parivartitavāhanaḥ / dinamukhāni ravir himanirgrahair vimalayan malayaṃ nagam atyajat himavivarṇitacandanapallavaṃ virahayan malayādrim udaṅmukhaḥ / vihagayoḥ kṛpayeva śanair yayau ravir aharvirahadhruvabhedayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसुमजन्म ततो नवपल्लवास् तदनु षट्पदकोकिलकूजितम् । इति यथाक्रमम् आविरभून् मधुर् द्रुमवतीम् अवतीर्य वनस्थलीम् सुरभिसंगमजं वनमालया नवपलाशम् अधार्यत भङ्गुरम् । रमणदत्तम् इवार्द्रनखक्षतं प्रमदया मदयापितलज्जया

kusumajanma tato navapallavās tadanu ṣaṭpadakokilakūjitam / iti yathākramam āvirabhūn madhur drumavatīm avatīrya vanasthalīm surabhisaṃgamajaṃ vanamālayā navapalāśam adhāryata bhaṅguram / ramaṇadattam ivārdranakhakṣataṃ pramadayā madayāpitalajjayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपहितं शिशिरापगमश्रिया मुकुलजालम् अशोभत किंशुके । प्रणयिनीव नखक्षतमण्डनं प्रमदया मदयापितलज्जया परभृता मदनक्षतचेतसां प्रियसखी लघुवाग् इव योषिताम् । प्रियतमान् अकरोत् कलहान्तरे मृदुरवा दुरवापसमागमान्

upahitaṃ śiśirāpagamaśriyā mukulajālam aśobhata kiṃśuke / praṇayinīva nakhakṣatamaṇḍanaṃ pramadayā madayāpitalajjayā parabhṛtā madanakṣatacetasāṃ priyasakhī laghuvāg iva yoṣitām / priyatamān akarot kalahāntare mṛduravā duravāpasamāgamān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रणगुरुप्रमदाधरदुःसहं जघननिर्विषयीकृतमेखलम् । न खलु तावद् अशेषम् अपोहितुं रविर् अलं विरलं कृतवान् हिमम् विशदचन्द्रकरं सुखमारुतं कुसुमितद्रुमम् उन्मदकोकिलम् । तद् उपभोगरसं हिमवर्षिणः परम् ऋतोर् विरलं कृतवान् हिमम्

vraṇagurupramadādharaduḥsahaṃ jaghananirviṣayīkṛtamekhalam / na khalu tāvad aśeṣam apohituṃ ravir alaṃ viralaṃ kṛtavān himam viśadacandrakaraṃ sukhamārutaṃ kusumitadrumam unmadakokilam / tad upabhogarasaṃ himavarṣiṇaḥ param ṛtor viralaṃ kṛtavān himam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिनयान् परिचेतुम् इवोद्यता मलयमारुतकम्पितपल्लवा । अमदयत् सहकारलता मनः सकलिका कलिकामजिताम् अपि

abhinayān paricetum ivodyatā malayamārutakampitapallavā / amadayat sahakāralatā manaḥ sakalikā kalikāmajitām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नयगुणोपचिताम् इव भूपतेः सदुपकारफलां श्रियम् अर्थिनः । अभिययुः सरसो मधुसंभृतां कमलिनीम् अलिनीरपत्रिणः दशनचन्द्रिकया व्यभासितं हसितम् आसवगन्धि मधोर् इव । बकुलपुष्पम् असेव्यत षट्पदैः शुचिरसं चिरसंचितम् ईप्सुभिः

nayaguṇopacitām iva bhūpateḥ sadupakāraphalāṃ śriyam arthinaḥ / abhiyayuḥ saraso madhusaṃbhṛtāṃ kamalinīm alinīrapatriṇaḥ daśanacandrikayā vyabhāsitaṃ hasitam āsavagandhi madhor iva / bakulapuṣpam asevyata ṣaṭpadaiḥ śucirasaṃ cirasaṃcitam īpsubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसुमम् एव न केवलम् आर्तवं नवम् अशोकतरोः स्मरदीपनम् । किसलयप्रसवो ऽपि विलासिनां मदयिता दयिताश्रवणार्पितः

kusumam eva na kevalam ārtavaṃ navam aśokataroḥ smaradīpanam / kisalayaprasavo 'pi vilāsināṃ madayitā dayitāśravaṇārpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरचिता मधुनोपवन्श्रियाम् अभिनवा इव पत्त्रविशेषकाः । मधुलिहां मधुदानविशारदाः कुरबका रवकारणतां ययुः

viracitā madhunopavanśriyām abhinavā iva pattraviśeṣakāḥ / madhulihāṃ madhudānaviśāradāḥ kurabakā ravakāraṇatāṃ yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवदनावदनासवसंभृतस् तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः । मधुकरैर् अकरोन् मधुलोलुपैर् बकुलम् आकुलम् आयतपङ्क्तिभिः सुवदनावदनासवसंभृतस् तदनुवादिगुणः कुसुमोद्गमः । इति दयात इवाभवद् आयता न रजनी रजनीशवती मधौ

suvadanāvadanāsavasaṃbhṛtas tadanuvādiguṇaḥ kusumodgamaḥ / madhukarair akaron madhulolupair bakulam ākulam āyatapaṅktibhiḥ suvadanāvadanāsavasaṃbhṛtas tadanuvādiguṇaḥ kusumodgamaḥ / iti dayāta ivābhavad āyatā na rajanī rajanīśavatī madhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमम् अन्यभृताभिर् उदीरिताः प्रविरला इव मुग्धवधूकथाः । सुरभिगन्धिषु शुश्रुविरे गिरः कुसुमितासु मिता वनराजिषु

prathamam anyabhṛtābhir udīritāḥ praviralā iva mugdhavadhūkathāḥ / surabhigandhiṣu śuśruvire giraḥ kusumitāsu mitā vanarājiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतयः कुसुमकोमलदन्तरुचो बभुः । उपवनान्तलताः पवनाहतैः किसलयैः सलयैर् इव पाणिभिः

śrutisukhabhramarasvanagītayaḥ kusumakomaladantaruco babhuḥ / upavanāntalatāḥ pavanāhataiḥ kisalayaiḥ salayair iva pāṇibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ललितविभ्रमबन्धविचक्षणं सुरभिगन्धपराजितकेसरम् । पतिषु निर्विविशुर् मधुम् अङ्गनाः स्मरसखं रसखण्डनवर्जितम् तिलकमस्तकहर्म्यकृतास्पदैः कुसुममध्वनुषङ्गसुगन्धिभिः । कलम् अगीयत भृङ्गविलासिनां स्मरयुतैर् अयुतैर् अबलासखैः

lalitavibhramabandhavicakṣaṇaṃ surabhigandhaparājitakesaram / patiṣu nirviviśur madhum aṅganāḥ smarasakhaṃ rasakhaṇḍanavarjitam tilakamastakaharmyakṛtāspadaiḥ kusumamadhvanuṣaṅgasugandhibhiḥ / kalam agīyata bhṛṅgavilāsināṃ smarayutair ayutair abalāsakhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुशुभिरे स्मितचारुतराननाः स्त्रिय इव श्लथशिञ्जितमेखलाः । विकचतामरसा गृहदीर्घिका मदकलोदकलोलविहंगमाः लघयति स्म न पत्यपराधजं न सहकारतरुस् तरुणीधृतम् । कुसुमितो नमितो ऽलिभिर् उन्मदैः स्मरसमाधिसमाधिकरोषितम्

śuśubhire smitacārutarānanāḥ striya iva ślathaśiñjitamekhalāḥ / vikacatāmarasā gṛhadīrghikā madakalodakalolavihaṃgamāḥ laghayati sma na patyaparādhajaṃ na sahakāratarus taruṇīdhṛtam / kusumito namito 'libhir unmadaiḥ smarasamādhisamādhikaroṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपययौ तनुतां मधुखण्डिता हिमकरोदयपाण्डुमुखच्छविः । सदृशम् इष्टसमागमनिर्वृतिं वनितया ऽनितया रजनीवधूः

upayayau tanutāṃ madhukhaṇḍitā himakarodayapāṇḍumukhacchaviḥ / sadṛśam iṣṭasamāgamanirvṛtiṃ vanitayā 'nitayā rajanīvadhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपतुषारतया विशदप्रभैः सुरतराग परिश्रमनोदिभिः । कुसुमचापम् अतेजयद् अंशुभिर् हिमकरो मकरोजितकेतनम्

apatuṣāratayā viśadaprabhaiḥ suratarāga pariśramanodibhiḥ / kusumacāpam atejayad aṃśubhir himakaro makarojitaketanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हुतहुताशनदीप्ति वन्श्रियः प्रतिनिधिः कनकाभरणस्य यत् । युवतयः कुसुमं दधुर् आहितं तद् (?) अलके दलकेसरपेशलम्

hutahutāśanadīpti vanśriyaḥ pratinidhiḥ kanakābharaṇasya yat / yuvatayaḥ kusumaṃ dadhur āhitaṃ tad (?) alake dalakesarapeśalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलिभिर् अञ्जनबिन्दुमओहरैः कुसुमपङ्क्तिनिपातिभिर् अङ्कितः । न खलु शोबहयित् स्म वनस्थलीं न तिलकस् तिलकः प्रमदाम् इव

alibhir añjanabindumaoharaiḥ kusumapaṅktinipātibhir aṅkitaḥ / na khalu śobahayit sma vanasthalīṃ na tilakas tilakaḥ pramadām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमदयन् मद्घुगन्धसनाथया किसलयाधरसंगतया मनः । कुसुमसंभ्ट्तया नवमल्लिका स्मितरुचा तरुचारुविलासिनी अनलसान्यभृता ऽनलसान् मनः कमलधूलिभृता मरुतेरिता । कुसुमभारनताध्वगयोषिताम् असमशोकम् अशोकलता ऽकरोत्

amadayan madghugandhasanāthayā kisalayādharasaṃgatayā manaḥ / kusumasaṃbhṭtayā navamallikā smitarucā tarucāruvilāsinī analasānyabhṛtā 'nalasān manaḥ kamaladhūlibhṛtā maruteritā / kusumabhāranatādhvagayoṣitām asamaśokam aśokalatā 'karot

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरुणरागनिषेधिभिर् अंशुकैः श्रवणलब्धपदैश् च यवाङ्कुरैः । परभृताविरुतैश् च विलासिनः स्मरबलैर् अबलैकरसाः कृताः

aruṇarāganiṣedhibhir aṃśukaiḥ śravaṇalabdhapadaiś ca yavāṅkuraiḥ / parabhṛtāvirutaiś ca vilāsinaḥ smarabalair abalaikarasāḥ kṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपचितावयवा शुचिभिः कणैर् अलिकदम्बकयोगम् उपेयुषी । सदृशकान्तिर् अलक्ष्यत मञ्जरी तिलकजा ऽलकजालकमौक्तिकैः

upacitāvayavā śucibhiḥ kaṇair alikadambakayogam upeyuṣī / sadṛśakāntir alakṣyata mañjarī tilakajā 'lakajālakamauktikaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्वजपटं मदनस्य धनुर्भृतश् छविकरं मुखचूर्णम् ऋतुश्रियः । कुसुमकेसररेणुम् अलिव्रजाः सपवनोपवनोत्थितम् अन्वयुः

dhvajapaṭaṃ madanasya dhanurbhṛtaś chavikaraṃ mukhacūrṇam ṛtuśriyaḥ / kusumakesarareṇum alivrajāḥ sapavanopavanotthitam anvayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुभवन् नवदोलम् ऋतूत्सवं पटुर् पै प्रियकण्ठजिगृक्षया । अनयद् आसनरज्जुपरिग्रहे भुजलतां जडताम् अबलाजनः

anubhavan navadolam ṛtūtsavaṃ paṭur pai priyakaṇṭhajigṛkṣayā / anayad āsanarajjuparigrahe bhujalatāṃ jaḍatām abalājanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यजत मानम् अलं बत बिग्रहैर् न पुनर् एति गतं चतुरं वयः । परभृताभिर् इतीव निवेदिते स्मरमते रमते स्म वधूजनः

tyajata mānam alaṃ bata bigrahair na punar eti gataṃ caturaṃ vayaḥ / parabhṛtābhir itīva nivedite smaramate ramate sma vadhūjanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यथासुखम् आर्तवम् उत्सवं समनुभूय विलासवतीसखः । नरपतिश् चकमे मृगयारतिं स मधुमन्मधुमन्मथसंनिभः

atha yathāsukham ārtavam utsavaṃ samanubhūya vilāsavatīsakhaḥ / narapatiś cakame mṛgayāratiṃ sa madhumanmadhumanmathasaṃnibhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिचयं चलक्ष्यनिपातने भयरुषोश् च तदिङ्गितबोधनम् । श्रमजयात् प्रगुणां च करोत्य् असौ तनुम् अतो ऽनुमतः सचिवैर् ययौ

paricayaṃ calakṣyanipātane bhayaruṣoś ca tadiṅgitabodhanam / śramajayāt praguṇāṃ ca karoty asau tanum ato 'numataḥ sacivair yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृगवनोपगमक्षमवेषभृद् विपुलकण्ठनिषक्तशरासनः । गगनम् अश्वखुरोद्धुत रेणुभिर् नृसविता सवितानम् इवाकरोत्

mṛgavanopagamakṣamaveṣabhṛd vipulakaṇṭhaniṣaktaśarāsanaḥ / gaganam aśvakhuroddhuta reṇubhir nṛsavitā savitānam ivākarot

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रथितमौलिर् असौ वनमालया तरु पलाशसवर्णतनुच्छदः । तुरगवल्गनचण्चलकुण्डलो विरुरुचे रुरुचेष्टितभूमिषु

grathitamaulir asau vanamālayā taru palāśasavarṇatanucchadaḥ / turagavalganacaṇcalakuṇḍalo viruruce ruruceṣṭitabhūmiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तनुलताविनिवेशितविग्रहा भ्रमरसंक्रमितेक्षणवृत्तयः । ददृषुर् अध्वनि तं वनदेवताः सुनयनं नयनन्दितकोसलम्

tanulatāviniveśitavigrahā bhramarasaṃkramitekṣaṇavṛttayaḥ / dadṛṣur adhvani taṃ vanadevatāḥ sunayanaṃ nayananditakosalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वगण्वागुरिकैः प्रथमास्थितं व्यपगतानलदस्यु विवेश सः । स्थिरतुरंगमभूमि निपानवन् मृगवयोगवयोपचितं वनम्

śvagaṇvāgurikaiḥ prathamāsthitaṃ vyapagatānaladasyu viveśa saḥ / sthiraturaṃgamabhūmi nipānavan mṛgavayogavayopacitaṃ vanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नभस्य इव त्रिदशायुधं कनकपिङ्गतडिद्गुणसंयुतम् । धनुर् रधिज्यम् अनाधिर् उपाददे नरवरो रवरोषितकेसरी

atha nabhasya iva tridaśāyudhaṃ kanakapiṅgataḍidguṇasaṃyutam / dhanur radhijyam anādhir upādade naravaro ravaroṣitakesarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य स्तनप्रणयिभिर् मुहुर् एणशावैर् व्याहन्यमानहरिणीगमनं पुरस्तात् । आविर्बभूव कुशगर्भमुखं मृगाणां यूथं तदग्रसरगर्वितकृष्नसारम्

tasya stanapraṇayibhir muhur eṇaśāvair vyāhanyamānahariṇīgamanaṃ purastāt / āvirbabhūva kuśagarbhamukhaṃ mṛgāṇāṃ yūthaṃ tadagrasaragarvitakṛṣnasāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् प्रार्थितं जवन्वाजिगतेन राज्ञा तूणीमुखोद्धृतशरेण विशीर्णपङ्क्ति । श्यामीचकार वनम् आकुलदृश्टिपातैर् वतेरितोत्पलदलप्रकरैर् इवाम्भः

tat prārthitaṃ javanvājigatena rājñā tūṇīmukhoddhṛtaśareṇa viśīrṇapaṅkti / śyāmīcakāra vanam ākuladṛśṭipātair vateritotpaladalaprakarair ivāmbhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्यीकृतस्य हरिणस्य हरिप्रभावः प्रेक्ष्य स्थितां सहचरीं व्यवधाय देहम् । आकर्णकृष्टम् अपि कामितया स धन्वी बाणं कृपामृधुमनाः प्रतिसंजहार

lakṣyīkṛtasya hariṇasya hariprabhāvaḥ prekṣya sthitāṃ sahacarīṃ vyavadhāya deham / ākarṇakṛṣṭam api kāmitayā sa dhanvī bāṇaṃ kṛpāmṛdhumanāḥ pratisaṃjahāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यापरेष्व् अपि मृगेषु शरान् मुमुक्षोः कर्णान्तम् एत्य बिभिदे निबिडो ऽपि मुष्टिः । त्रासातिमात्रचटुलैः स्मरयत्सु नेत्रैः प्रौढप्रियानयनविभ्रमचेष्टितानि

tasyāpareṣv api mṛgeṣu śarān mumukṣoḥ karṇāntam etya bibhide nibiḍo 'pi muṣṭiḥ / trāsātimātracaṭulaiḥ smarayatsu netraiḥ prauḍhapriyānayanavibhramaceṣṭitāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तस्थुषः शिशिरपल्वलपङ्कमध्यान् मुस्ताप्ररोहकवलावयवानुकीर्णम् । जग्राह स द्रुतवराहकुलस्य मार्गं सुव्यक्तम् आर्द्रपदपङ्क्तिभिर् आयताभिः

uttasthuṣaḥ śiśirapalvalapaṅkamadhyān mustāprarohakavalāvayavānukīrṇam / jagrāha sa drutavarāhakulasya mārgaṃ suvyaktam ārdrapadapaṅktibhir āyatābhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं वाहनाद् अवनतोत्तरकायम् ईषद् विध्यन्तम् उद्धतसटाः प्रतिहन्तुम् ईषुः । नात्मानम् अस्य विविदुः सहसा वराहा वृकेषु विद्धम् इषुभिर् जघनाश्रयेषु

taṃ vāhanād avanatottarakāyam īṣad vidhyantam uddhatasaṭāḥ pratihantum īṣuḥ / nātmānam asya vividuḥ sahasā varāhā vṛkeṣu viddham iṣubhir jaghanāśrayeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनाभिघातरभसस्य विकृष्य पत्त्री वन्यस्य नेत्रविवरे महिषस्य मुक्तः । निर्भिद्य विग्रहम् अशोणितलिप्तपुङ्खस् तं पातयां प्रथमम् आस पपात पश्चात्

tenābhighātarabhasasya vikṛṣya pattrī vanyasya netravivare mahiṣasya muktaḥ / nirbhidya vigraham aśoṇitaliptapuṅkhas taṃ pātayāṃ prathamam āsa papāta paścāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायो विषाणपरिमोषलघूत्तमाङ्गान् खड्गांश् चकार नृपतिर् निशितैः क्षुरप्रैः । शृण्गं स दृप्तविनयाधिकृतः परेषाम् अभ्युच्छ्रितं न ममृषे न तु दीर्घम् आयुः

prāyo viṣāṇaparimoṣalaghūttamāṅgān khaḍgāṃś cakāra nṛpatir niśitaiḥ kṣurapraiḥ / śṛṇgaṃ sa dṛptavinayādhikṛtaḥ pareṣām abhyucchritaṃ na mamṛṣe na tu dīrgham āyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याघ्रान् अभीर् अभिमुखोपतितान् गुहाभ्यः फुल्लासनाग्रविटपान् इव वायुरुग्णान् । शिक्षाविशेषलघुहस्ततया निमेषात् तूणीचकार शरपूरितवक्त्ररन्ध्रान्

vyāghrān abhīr abhimukhopatitān guhābhyaḥ phullāsanāgraviṭapān iva vāyurugṇān / śikṣāviśeṣalaghuhastatayā nimeṣāt tūṇīcakāra śarapūritavaktrarandhrān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्घातोग्रैः कुञ्जलीनाञ् जिघांसुर् ज्यानिर्घोषैः क्षोभयाम् आस सिंहान् । नूनं तेषाम् अभ्यसूयापरो ऽभूद् वीर्योदग्रे राजशब्दे मृगेषु

nirghātograiḥ kuñjalīnāñ jighāṃsur jyānirghoṣaiḥ kṣobhayām āsa siṃhān / nūnaṃ teṣām abhyasūyāparo 'bhūd vīryodagre rājaśabde mṛgeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् हत्वा गजकुलबद्धतीव्रवैरान् काकुत्स्थः कुटिलनखाग्रलग्नमुक्तान् । आत्मानं रणकृतकर्मणां गजानाम् आनृण्यं गतम् इव मार्गणैर् अमंस्त तान् हत्वा गजकुलबद्धतीव्रवैरान् काकुत्स्थः कुटिलनखाग्रलग्नमुक्तान् । आत्मानं रणकृतकर्मणां गजानाम् आनृण्यं गतम् इव मार्गणैर् अमंस्त

tān hatvā gajakulabaddhatīvravairān kākutsthaḥ kuṭilanakhāgralagnamuktān / ātmānaṃ raṇakṛtakarmaṇāṃ gajānām ānṛṇyaṃ gatam iva mārgaṇair amaṃsta tān hatvā gajakulabaddhatīvravairān kākutsthaḥ kuṭilanakhāgralagnamuktān / ātmānaṃ raṇakṛtakarmaṇāṃ gajānām ānṛṇyaṃ gatam iva mārgaṇair amaṃsta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चमरान् परितः प्रवर्तिताश्वः क्वचिद् आकर्णविकृष्टभल्लवर्षी । नृपतीन् इव तान् वियोज्य सद्यः सितवालव्यजनैर् जगाम शान्तिम्

camarān paritaḥ pravartitāśvaḥ kvacid ākarṇavikṛṣṭabhallavarṣī / nṛpatīn iva tān viyojya sadyaḥ sitavālavyajanair jagāma śāntim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि तुरगसमीपाद् उत्पतन्तं मयूरं न स रुचिरकलापं बाणलक्ष्यी चकार । सपदि गतमनस्कश् चित्रमाल्यानुकीर्णे रतिविगलितबन्धे केशपाशे प्रियायाः

api turagasamīpād utpatantaṃ mayūraṃ na sa rucirakalāpaṃ bāṇalakṣyī cakāra / sapadi gatamanaskaś citramālyānukīrṇe rativigalitabandhe keśapāśe priyāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य कर्कशविहार्संभवं स्वेदम् आननविलग्नजालकम् । आचचाम सतुषारशीकरो भिन्नपल्लवपुटो वनानिलः

tasya karkaśavihārsaṃbhavaṃ svedam ānanavilagnajālakam / ācacāma satuṣāraśīkaro bhinnapallavapuṭo vanānilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति विस्मृतान्यकरणीयम् आत्मनः सचिवावलम्बितधुरं नराधिपम् । परिवृद्धरागम् अनुभन्धसेवया मृगया जहार चतुरेव कामिनी

iti vismṛtānyakaraṇīyam ātmanaḥ sacivāvalambitadhuraṃ narādhipam / parivṛddharāgam anubhandhasevayā mṛgayā jahāra catureva kāminī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ललितकुसुमप्रवालशय्यां ज्वलितमहौषधिदीपिकासनाथाम् । नरपतिर् अतिवाहयां बभूव क्वचिद् असमेतपरिच्छदस् त्रियामाम्

sa lalitakusumapravālaśayyāṃ jvalitamahauṣadhidīpikāsanāthām / narapatir ativāhayāṃ babhūva kvacid asametaparicchadas triyāmām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उषसि स गजयूथकर्णतालैः पटुपटधवनिभिर् विनीतनिद्रः । अरमत मधुराणि तत्र शृण्वन् विहगविकूजितबन्दिमङ्गलानि

uṣasi sa gajayūthakarṇatālaiḥ paṭupaṭadhavanibhir vinītanidraḥ / aramata madhurāṇi tatra śṛṇvan vihagavikūjitabandimaṅgalāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ जातु रुरोर् गृहीतवर्त्मा विपिने पार्श्वचरैर् अलक्ष्यमाणः । श्रमफेनमुचा तपस्विगाढां तमसां प्राप नदीं तुरंगमेण

atha jātu ruror gṛhītavartmā vipine pārśvacarair alakṣyamāṇaḥ / śramaphenamucā tapasvigāḍhāṃ tamasāṃ prāpa nadīṃ turaṃgameṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुम्भपूरणभवः पटुर् उच्चैर् उच्चचार नन्दो ऽम्भसि तस्याः । तत्र स द्विरदबृंहितशङ्की शब्दपातिनम् इषुं विससर्ज

kumbhapūraṇabhavaḥ paṭur uccair uccacāra nando 'mbhasi tasyāḥ / tatra sa dviradabṛṃhitaśaṅkī śabdapātinam iṣuṃ visasarja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपतेः प्रतिषिद्धम् एव तत् कृतवान् पङ्क्तिरथो विलङ्घ्य यत् । अपथे पदम् अर्पयन्ति हि श्रुतवन्तो ऽपि रजोनिमीलिताः

nṛpateḥ pratiṣiddham eva tat kṛtavān paṅktiratho vilaṅghya yat / apathe padam arpayanti hi śrutavanto 'pi rajonimīlitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हा तातेति क्रन्दितम् आकर्ण्य विषण्णस् तस्यान्विष्यन् वेतसगूढं प्रभवं सः । शल्यप्रोतं प्रेक्ष्य सकुम्भं मुनिपुत्रं तापाद् अन्तःशल्य इवासीत् क्शितिपो ऽपि

hā tāteti kranditam ākarṇya viṣaṇṇas tasyānviṣyan vetasagūḍhaṃ prabhavaṃ saḥ / śalyaprotaṃ prekṣya sakumbhaṃ muniputraṃ tāpād antaḥśalya ivāsīt kśitipo 'pi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनावतीर्य तुरगात् प्रथितान्ग्वयेन पृष्टान्वयः स जलकुम्भनिषण्णदेहः । तस्मै द्विजेतरतपस्विसुतं स्खलद्भिर् आत्मानम् अक्षरपदैः कथयां बभूव

tenāvatīrya turagāt prathitāngvayena pṛṣṭānvayaḥ sa jalakumbhaniṣaṇṇadehaḥ / tasmai dvijetaratapasvisutaṃ skhaladbhir ātmānam akṣarapadaiḥ kathayāṃ babhūva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चोदितः च तम् अनुद्ध्रृतशल्यम् एव पित्रोः सकाशम् अवसन्नदृशोर् निनाय । ताभ्यां तथागतम् उपेत्य तम् एकपुत्रम् अज्ञानतः स्वचरितं नृपतिः शशंस

taccoditaḥ ca tam anuddhrṛtaśalyam eva pitroḥ sakāśam avasannadṛśor nināya / tābhyāṃ tathāgatam upetya tam ekaputram ajñānataḥ svacaritaṃ nṛpatiḥ śaśaṃsa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ दंपती बहु विलप्य शिशोः प्रहर्त्रा शल्यं निखातम् उदहारयताम् उरस्तः । सो ऽभूत् परासुर् अथ भूमिपतिं शशाप हस्तार्पितैर् नयन्वारिभिर् एव वृद्धः

tau daṃpatī bahu vilapya śiśoḥ prahartrā śalyaṃ nikhātam udahārayatām urastaḥ / so 'bhūt parāsur atha bhūmipatiṃ śaśāpa hastārpitair nayanvāribhir eva vṛddhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिष्टान्तम् आप्स्यति भवान् अपि पुत्रशोकाद् अन्ते वयस्य् अहम् इवेति तम् उक्तवन्तम् । आक्रान्तपूर्वम् इव मुक्तविषं भुजंगं प्रोवाच कोसलपतिः प्रथमापराद्धः

diṣṭāntam āpsyati bhavān api putraśokād ante vayasy aham iveti tam uktavantam / ākrāntapūrvam iva muktaviṣaṃ bhujaṃgaṃ provāca kosalapatiḥ prathamāparāddhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शापो ऽप्य् अदृष्टतनयाननपद्मशोभे सानुग्रहो भगवता मयि पातितो ऽयम् । कृष्यां दहन्न् अपि खलु क्षितिम् इन्धनेद्धो बीजप्ररोहजननीं ज्वलनः करोति

śāpo 'py adṛṣṭatanayānanapadmaśobhe sānugraho bhagavatā mayi pātito 'yam / kṛṣyāṃ dahann api khalu kṣitim indhaneddho bījaprarohajananīṃ jvalanaḥ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं गते गतघृणः किम् अयं विधत्तां वध्यस् तवेत्य् अभितिते वसुधाधिपेन । एधान् हुताशनवतः स मुनिर् ययाचे पुत्रं परासुम् अनुगन्तुमनाः सदारः

itthaṃ gate gataghṛṇaḥ kim ayaṃ vidhattāṃ vadhyas tavety abhitite vasudhādhipena / edhān hutāśanavataḥ sa munir yayāce putraṃ parāsum anugantumanāḥ sadāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रातानुगः सपदि शासनम् अस्य राजा संपाद्य पातकविलुप्तधृतिर् निवृत्तः । अन्तर्निविष्टपदम् आत्मविनाशहेतुं शापं दधज् ज्वलनम् और्वम् इवाम्बुराशिः

prātānugaḥ sapadi śāsanam asya rājā saṃpādya pātakaviluptadhṛtir nivṛttaḥ / antarniviṣṭapadam ātmavināśahetuṃ śāpaṃ dadhaj jvalanam aurvam ivāmburāśiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.