नानाक्षौणीजनानाजलमृगसहितं निर्झरव्रातशीतं शैलाकीर्णं कनीयः कुररमुखखगालङ्कृतं ताम्रभूमि । बिभ्रद् व्रीह्यादिकं यत् स्थलम् अतिविपुलं नीरसं यत् त्व् अनुष्णं पित्तघ्नं श्लेष्मवातप्रदम् उदररुजापामदं स्याद् अनूपम्
nānākṣauṇījanānājalamṛgasahitaṃ nirjharavrātaśītaṃ śailākīrṇaṃ kanīyaḥ kuraramukhakhagālaṅkṛtaṃ tāmrabhūmi / bibhrad vrīhyādikaṃ yat sthalam ativipulaṃ nīrasaṃ yat tv anuṣṇaṃ pittaghnaṃ śleṣmavātapradam udararujāpāmadaṃ syād anūpam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् चोक्तकृत्स्ननिजलक्षणधारिभूरिच्छायावृतान्तरवहद् बहुवारिमुख्यम् । ईषत् प्रकाशसलिलं यदि मध्यमं तत् एतच् च नातिबहलाम्बु भवेत् कनीयः
tac coktakṛtsnanijalakṣaṇadhāribhūricchāyāvṛtāntaravahad bahuvārimukhyam / īṣat prakāśasalilaṃ yadi madhyamaṃ tat etac ca nātibahalāmbu bhavet kanīyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रानूपविपर्ययस् तनुतृणास्तीर्णा धरा धूसरा मुद्गव्रीहियवादिधान्यफलदा तीव्रोष्मवत्य् उत्तमा । प्रायः पित्तविवृद्धिर् उद्धतबलाः स्युर् नीरजः प्राणिनो गावो ऽजाश् च पयः क्षरन्ति बहु तत्कूपे जलं जाङ्गलम्
yatrānūpaviparyayas tanutṛṇāstīrṇā dharā dhūsarā mudgavrīhiyavādidhānyaphaladā tīvroṣmavaty uttamā / prāyaḥ pittavivṛddhir uddhatabalāḥ syur nīrajaḥ prāṇino gāvo 'jāś ca payaḥ kṣaranti bahu tatkūpe jalaṃ jāṅgalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच् च मुख्यम् उदितं स्वगुणैः समग्रम् अल्पाल्पभूरुहयुतं यदि मध्यमं तत् । तच् चापि कूपखनने सुलभाम्बु यत् तज् ज्ञेयं कनीय इति जाङ्गलकं त्रिरूपम्
etac ca mukhyam uditaṃ svaguṇaiḥ samagram alpālpabhūruhayutaṃ yadi madhyamaṃ tat / tac cāpi kūpakhanane sulabhāmbu yat taj jñeyaṃ kanīya iti jāṅgalakaṃ trirūpam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्ष्मोन्मीलति यत्र किंचिद् उभयोस् तज् जाङ्गलानूपयोर् गोधूमोल्वणयावनालविलसन्माषादिधान्योद्भवः । नानावर्णम् अशेषजन्तुसुखदं देशं बुधा मध्यमं दोषोद्भूतिविकोपशान्तिसहितं साधारणं तं विदुः
lakṣmonmīlati yatra kiṃcid ubhayos taj jāṅgalānūpayor godhūmolvaṇayāvanālavilasanmāṣādidhānyodbhavaḥ / nānāvarṇam aśeṣajantusukhadaṃ deśaṃ budhā madhyamaṃ doṣodbhūtivikopaśāntisahitaṃ sādhāraṇaṃ taṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् च साधारणं द्वेधानूपजाङ्गलयोः परम् । यत्र यत्र गुणाधिक्यं तत्र तस्य गुणं भजेत्
tac ca sādhāraṇaṃ dvedhānūpajāṅgalayoḥ param / yatra yatra guṇādhikyaṃ tatra tasya guṇaṃ bhajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुख्यं तद्देशवैषम्यान् नास्ति साधारणं क्वचित् । सूक्ष्मत्वाल् लक्ष्म तत्त्वस्य तद्विधैर् वेदम् इष्यते
mukhyaṃ taddeśavaiṣamyān nāsti sādhāraṇaṃ kvacit / sūkṣmatvāl lakṣma tattvasya tadvidhair vedam iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षेत्रभेदं प्रवक्ष्यामि शिवेनाख्यातम् अञ्जसा । ब्राह्मं क्षात्रं च वैश्यीयं शौद्रं चेति यथाक्रमात्
kṣetrabhedaṃ pravakṣyāmi śivenākhyātam añjasā / brāhmaṃ kṣātraṃ ca vaiśyīyaṃ śaudraṃ ceti yathākramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र क्षेत्रे ब्रह्मभूमीरुहाढ्यं वारिस्फारं यत् कुशाङ्कूरकीर्णम् । रम्यं यच् च श्वेतमृत्स्नासमेतं तद् व्याचष्टे ब्राह्मम् इत्य् अष्टमूर्तिः
tatra kṣetre brahmabhūmīruhāḍhyaṃ vārisphāraṃ yat kuśāṅkūrakīrṇam / ramyaṃ yac ca śvetamṛtsnāsametaṃ tad vyācaṣṭe brāhmam ity aṣṭamūrtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम्रभूमिवलयं विभूधरं यन् मृगेन्द्रमुखसंकुलं कुलम् । घोरघोषि खदिरादिदुर्गमं क्षात्रम् एतद् उदितं पिनाकिना
tāmrabhūmivalayaṃ vibhūdharaṃ yan mṛgendramukhasaṃkulaṃ kulam / ghoraghoṣi khadirādidurgamaṃ kṣātram etad uditaṃ pinākinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शातकुम्भनिभभूमिभास्वरं स्वर्णरेणुनिचितं विधानवत् । सिद्धकिंनरसुपर्वसेवितं वैश्यम् आख्यद् इदम् इन्दुशेखरः
śātakumbhanibhabhūmibhāsvaraṃ svarṇareṇunicitaṃ vidhānavat / siddhakiṃnarasuparvasevitaṃ vaiśyam ākhyad idam induśekharaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यामस्थलाढ्यं बहुशस्यभूतिदं लसत्तृणैर् बब्बुलवृक्षवृद्धिदम् । धान्योद्भवैः कर्षकलोकहर्षदं जगाद शौद्रं जगतौ वृषध्वजः
śyāmasthalāḍhyaṃ bahuśasyabhūtidaṃ lasattṛṇair babbulavṛkṣavṛddhidam / dhānyodbhavaiḥ karṣakalokaharṣadaṃ jagāda śaudraṃ jagatau vṛṣadhvajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यं क्षेत्राद् उदितम् अनघं ब्राह्म तत् सिद्धिदायि क्षत्राद् उत्थं वलिपलितजिद् विश्वरोगापहारि । वैश्याज् जातं प्रभवतितरां धातुलोहादिसिद्धौ शौद्राद् एतज् जनितम् अखिलव्याधिविद्रावकं द्राक्
dravyaṃ kṣetrād uditam anaghaṃ brāhma tat siddhidāyi kṣatrād utthaṃ valipalitajid viśvarogāpahāri / vaiśyāj jātaṃ prabhavatitarāṃ dhātulohādisiddhau śaudrād etaj janitam akhilavyādhividrāvakaṃ drāk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मा शक्रः किंनरेशस् तथा भूर् इत्य् एतेषां देवताः स्युः क्रमेण । प्रोक्तास् तत्र प्राग् उमावल्लभेन प्रत्येकं ते पञ्च भूतानि वक्ष्ये
brahmā śakraḥ kiṃnareśas tathā bhūr ity eteṣāṃ devatāḥ syuḥ krameṇa / proktās tatra prāg umāvallabhena pratyekaṃ te pañca bhūtāni vakṣye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीतस्फुरद्वलयशर्करिलाश्मरम्यं पीतं यद् उत्तममृगं चतुरस्रभूतम् । प्रायश् च पीतकुसुमान्वितवीरुदादि तत् पार्थिवं कठिनम् उद्यद् अशेषतस् तु
pītasphuradvalayaśarkarilāśmaramyaṃ pītaṃ yad uttamamṛgaṃ caturasrabhūtam / prāyaś ca pītakusumānvitavīrudādi tat pārthivaṃ kaṭhinam udyad aśeṣatas tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्धचन्द्राकृतिश्वेतं कमलाभं दृषच्चितम् । नदीनदजलाकीर्णम् आप्यं तत् क्षेत्रम् उच्यते
ardhacandrākṛtiśvetaṃ kamalābhaṃ dṛṣaccitam / nadīnadajalākīrṇam āpyaṃ tat kṣetram ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खदिरादिद्रुमाकीर्णं भूरिचित्रकवेणुकम् । त्रिकोणं रक्तपाषाणं क्षेत्रं तैजसम् उत्तमम्
khadirādidrumākīrṇaṃ bhūricitrakaveṇukam / trikoṇaṃ raktapāṣāṇaṃ kṣetraṃ taijasam uttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूम्रस्थलं धूम्रदृषत्परीतं षट्कोणकं तूर्णमृगावकीर्णम् । शाकैस् तृणैर् अञ्चितरूक्षवृक्षकं प्रकारम् एतत् खलु वायवीयम्
dhūmrasthalaṃ dhūmradṛṣatparītaṃ ṣaṭkoṇakaṃ tūrṇamṛgāvakīrṇam / śākais tṛṇair añcitarūkṣavṛkṣakaṃ prakāram etat khalu vāyavīyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानावर्णं वर्तुलं तत् प्रशस्तं प्रायः शुभ्रं पर्वताकीर्णम् उच्चैः । यच् च स्थानं पावनं देवतानां प्राह क्षेत्रं त्रीक्षणस् त्व् आन्तरिक्षम्
nānāvarṇaṃ vartulaṃ tat praśastaṃ prāyaḥ śubhraṃ parvatākīrṇam uccaiḥ / yac ca sthānaṃ pāvanaṃ devatānāṃ prāha kṣetraṃ trīkṣaṇas tv āntarikṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यं व्याधिहरं बलातिशयकृत् स्वादु स्थिरं पार्थिवं स्याद् आप्यं कटुकं कषायम् अखिलं शीतं च पित्तापहम् । यत् तिक्तं लवणं च दीप्यमरुजिच् चोष्णं च तत् तैजसं वायव्यं तु हिमोष्णम् अम्लम् अबलं स्यान् नाभसं नीरसम्
dravyaṃ vyādhiharaṃ balātiśayakṛt svādu sthiraṃ pārthivaṃ syād āpyaṃ kaṭukaṃ kaṣāyam akhilaṃ śītaṃ ca pittāpaham / yat tiktaṃ lavaṇaṃ ca dīpyamarujic coṣṇaṃ ca tat taijasaṃ vāyavyaṃ tu himoṣṇam amlam abalaṃ syān nābhasaṃ nīrasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्रो ऽस्माद् ईश्वरो ऽथ सदाशिवः । इत्य् एताः कमतः पञ्च क्षेत्रभूताधिदेवताः
brahmā viṣṇuś ca rudro 'smād īśvaro 'tha sadāśivaḥ / ity etāḥ kamataḥ pañca kṣetrabhūtādhidevatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जित्वा जवाद् अजरसैन्यम् इहाजहार वीरः पुरा युधि सुधाकलशं गरुत्मान् । कीर्णैस् तदा भुवि सुधाशकलैः किलासीद् वृक्षादिकं सकलम् अस्य सुधांशुर् ईशः
jitvā javād ajarasainyam ihājahāra vīraḥ purā yudhi sudhākalaśaṃ garutmān / kīrṇais tadā bhuvi sudhāśakalaiḥ kilāsīd vṛkṣādikaṃ sakalam asya sudhāṃśur īśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रोत्पन्नास् तूत्तमे क्षेत्रभागे विप्रीयादौ विप्रुषो यत्र यत्र । क्षौणीजादिद्रव्यभूयं प्रपन्नास् तास् ताः संज्ञा बिभ्रते तत्र भूयः
tatrotpannās tūttame kṣetrabhāge viprīyādau vipruṣo yatra yatra / kṣauṇījādidravyabhūyaṃ prapannās tās tāḥ saṃjñā bibhrate tatra bhūyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं क्षेत्रानुगुण्येन तज्जा विप्रादिवर्णिनः । यदि वा लक्षणं वक्ष्याम्य् अमोहाय मनीषिणाम्
evaṃ kṣetrānuguṇyena tajjā viprādivarṇinaḥ / yadi vā lakṣaṇaṃ vakṣyāmy amohāya manīṣiṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किसलयकुसुमे प्रकाण्डशाखादिषु विशदेषु वदन्ति विप्रम् एतान् । नरपतिमतिलोहितेषु वैश्यं कनकनिभेषु सितेतरेषु शूद्रम्
kisalayakusume prakāṇḍaśākhādiṣu viśadeṣu vadanti vipram etān / narapatimatilohiteṣu vaiśyaṃ kanakanibheṣu sitetareṣu śūdram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विप्रादिजातिसम्भूतान् विप्रादिष्व् एव योजयेत् । गुणाढ्यान् अपि वृक्षादीन् प्रातिलोम्यं न चाचरेत्
viprādijātisambhūtān viprādiṣv eva yojayet / guṇāḍhyān api vṛkṣādīn prātilomyaṃ na cācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विप्रो विप्राद्येषु वर्णेषु राजा राजन्यादौ वैश्यमुख्येषु वैश्यः । शूद्रः शूद्राद्येषु शस्तं गुणाढ्यं द्रव्यं नैव प्रातिलोम्येन किंचित्
vipro viprādyeṣu varṇeṣu rājā rājanyādau vaiśyamukhyeṣu vaiśyaḥ / śūdraḥ śūdrādyeṣu śastaṃ guṇāḍhyaṃ dravyaṃ naiva prātilomyena kiṃcit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यं यद् अङ्कूरजम् आहुर् आर्यास् तत् ते पुनः पञ्चविधं वदन्ति । वनस्पतिश् चापि स एव वानस्पत्यः क्षुपो वीरुद् अथौषधीश् च
dravyaṃ yad aṅkūrajam āhur āryās tat te punaḥ pañcavidhaṃ vadanti / vanaspatiś cāpi sa eva vānaspatyaḥ kṣupo vīrud athauṣadhīś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञेयः सो ऽत्र वनस्पतिः फलति यः पुष्पैर् विना तैः फलं वानस्पत्य इति स्मृतस् तनुर् असौ ह्रस्वः क्षुपः कथ्यते । या वेल्लत्यगमादिसंश्रयवशाद् एषा तु वल्ली मता शाल्यादिः पुनर् ओषधिः फलपरीपाकावसानान्विता
jñeyaḥ so 'tra vanaspatiḥ phalati yaḥ puṣpair vinā taiḥ phalaṃ vānaspatya iti smṛtas tanur asau hrasvaḥ kṣupaḥ kathyate / yā vellatyagamādisaṃśrayavaśād eṣā tu vallī matā śālyādiḥ punar oṣadhiḥ phalaparīpākāvasānānvitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीपुंनपुंसकत्वेन त्रैविध्यं स्थावरेष्व् अपि । शृणु वक्ष्यामि तल्लक्ष्म व्यक्तम् अत्र यथाक्रमम्
strīpuṃnapuṃsakatvena traividhyaṃ sthāvareṣv api / śṛṇu vakṣyāmi tallakṣma vyaktam atra yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इक्षुवेणुतरुवीरुदादयः स्कन्धकाण्डफलपुष्पपल्लवैः । स्निग्धदीर्घतनुतामनोरमास् ताः स्त्रियः खलु मता विपश्चिताम्
ikṣuveṇutaruvīrudādayaḥ skandhakāṇḍaphalapuṣpapallavaiḥ / snigdhadīrghatanutāmanoramās tāḥ striyaḥ khalu matā vipaścitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र पुष्पप्रवालादि नातिदीर्घं न चाल्पकम् । स्थूलं परुषम् इत्य् एष पुमान् उक्तो मनीषिभिः
yatra puṣpapravālādi nātidīrghaṃ na cālpakam / sthūlaṃ paruṣam ity eṣa pumān ukto manīṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीपुंसयोर् यत्र विभाति लक्ष्म द्वयोर् अपि स्कन्धफलादिकेषु । संदेहदं नैकतरावधारि नपुंसकं तद्विबुधा वदन्ति
strīpuṃsayor yatra vibhāti lakṣma dvayor api skandhaphalādikeṣu / saṃdehadaṃ naikatarāvadhāri napuṃsakaṃ tadvibudhā vadanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यं पुमान् स्याद् अखिलस्य जन्तोर् आरोग्यदं तद्बलवर्धनं च । स्त्री दुर्बला स्वल्पगुणा गुणाढ्या स्त्रीष्व् एव न क्वापि नपुंसकः स्यात्
dravyaṃ pumān syād akhilasya jantor ārogyadaṃ tadbalavardhanaṃ ca / strī durbalā svalpaguṇā guṇāḍhyā strīṣv eva na kvāpi napuṃsakaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि स्त्रियः स्त्रीषु कृता गुणाढ्याः क्लीबानि तु क्लीबशरीरभाजाम् । सदा च सर्वत्र पुमान् प्रयुक्तौ गुणावहश् चेति च केचिद् आहुः
yadi striyaḥ strīṣu kṛtā guṇāḍhyāḥ klībāni tu klībaśarīrabhājām / sadā ca sarvatra pumān prayuktau guṇāvahaś ceti ca kecid āhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षुत्पिपासा च निद्रा च वृक्षादिष्व् अपि लक्ष्यते । मृज्जलादानतस् त्व् आद्ये पर्णसंकोचितान्तिमा
kṣutpipāsā ca nidrā ca vṛkṣādiṣv api lakṣyate / mṛjjalādānatas tv ādye parṇasaṃkocitāntimā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्काठिन्ये सा क्षितिर्योद्भवो ऽम्भस्तेजस्तूष्मा वर्धते यत् स वातः । यद् यच् छिद्रं तन् नभः स्थावराणाम् इत्य् एतेषां पञ्चभूतात्मकत्वम्
yatkāṭhinye sā kṣitiryodbhavo 'mbhastejastūṣmā vardhate yat sa vātaḥ / yad yac chidraṃ tan nabhaḥ sthāvarāṇām ity eteṣāṃ pañcabhūtātmakatvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं देशगुणस्वरूपकथनप्रक्रान्तकान्तारजक्षेत्रद्रव्यगुणान्वयक्रमम् इमं वर्गं पठित्वा नरः । प्राप्नोत्य् आशु भिषक् प्रयोगविषयप्रावीण्यपारीणताहंकुर्वाणसुपर्वसंसदगदङ्कारक्रियाकौशलम्
itthaṃ deśaguṇasvarūpakathanaprakrāntakāntārajakṣetradravyaguṇānvayakramam imaṃ vargaṃ paṭhitvā naraḥ / prāpnoty āśu bhiṣak prayogaviṣayaprāvīṇyapārīṇatāhaṃkurvāṇasuparvasaṃsadagadaṅkārakriyākauśalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असूत सुतम् ईश्वरः श्रुतयशा यम् अष्टादशप्रभेदविधवाङ्मयाम्बुनिधिपारपारीणधीः । अमुष्य नृहरीशितुः कृतिवरस्य वर्गः कृतावसावगमदादिमः सदभिधानचूडामणौ
asūta sutam īśvaraḥ śrutayaśā yam aṣṭādaśaprabhedavidhavāṅmayāmbunidhipārapārīṇadhīḥ / amuṣya nṛharīśituḥ kṛtivarasya vargaḥ kṛtāvasāvagamadādimaḥ sadabhidhānacūḍāmaṇau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.