Naragari: Rajanighantu 14

मक्षिकास्तीक्ष्णतुण्डा यास्तथा षट्पदसंनिभाः । तदुद्भूतं यदर्घार्हं तदार्घ्यं मधु वर्ण्यते

makṣikāstīkṣṇatuṇḍā yāstathā ṣaṭpadasaṃnibhāḥ / tadudbhūtaṃ yadarghārhaṃ tadārghyaṃ madhu varṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औद्दालाः कपिलाः कीटा भूमेर् उद्दलनाः स्मृताः । वल्मीकान्तस् तदुत्पन्नमौद्दालकम् उदीर्यते

auddālāḥ kapilāḥ kīṭā bhūmer uddalanāḥ smṛtāḥ / valmīkāntas tadutpannamauddālakam udīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रनीलदलाकाराः सूक्ष्माश् चिन्वन्ति मक्षिकाः । यद्वृक्षकोटरान्तस्थं मधु दालमिदं स्मृतम्

indranīladalākārāḥ sūkṣmāś cinvanti makṣikāḥ / yadvṛkṣakoṭarāntasthaṃ madhu dālamidaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येतस्याष्टधा भेदैरुत्पत्तिः कथिता क्रमात् । अथ वक्ष्याम्यहं तेषां वर्णवीर्यादिकं क्रमात्

ityetasyāṣṭadhā bhedairutpattiḥ kathitā kramāt / atha vakṣyāmyahaṃ teṣāṃ varṇavīryādikaṃ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माक्षिकं तैलवर्णं स्यात् श्वेतं भ्रामरमुच्यते । क्षौद्रं तु कपिलाभासं पौत्तिकं घृतसंनिभम्

mākṣikaṃ tailavarṇaṃ syāt śvetaṃ bhrāmaramucyate / kṣaudraṃ tu kapilābhāsaṃ pauttikaṃ ghṛtasaṃnibham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपीतवर्णं छात्त्रं स्यात्पिङ्गं चार्घ्यनामकम् । औद्दालं स्वर्णसदृशम् आपीतं दालमुच्यते

āpītavarṇaṃ chāttraṃ syātpiṅgaṃ cārghyanāmakam / auddālaṃ svarṇasadṛśam āpītaṃ dālamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माक्षिकं मधुरं रूक्षं लघु श्वासादिदोषनुत् । भ्रामरं पिच्छिलं रूक्षं मधुरं मुखजाड्यजित्

mākṣikaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ laghu śvāsādidoṣanut / bhrāmaraṃ picchilaṃ rūkṣaṃ madhuraṃ mukhajāḍyajit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षौद्रं तु शीतं चक्षुष्यं पिच्छिलं पित्तवातहृत् । पौत्तिकं मधु रूक्षोष्णम् अस्रपित्तादिदाहकृत्

kṣaudraṃ tu śītaṃ cakṣuṣyaṃ picchilaṃ pittavātahṛt / pauttikaṃ madhu rūkṣoṣṇam asrapittādidāhakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वित्रमेहक्रिमिघ्नं च विद्याच्छात्त्रं गुणोत्तरम् । आर्घ्यमध्व् अतिचक्षुष्यं कफपित्तादिदोषहृत्

śvitramehakrimighnaṃ ca vidyācchāttraṃ guṇottaram / ārghyamadhv aticakṣuṣyaṃ kaphapittādidoṣahṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औद्दालकं तु कुष्ठादिदोषघ्नं सर्वसिद्धिदम् । दालं कटु कषायाम्लं मधुरं पित्तदायि च

auddālakaṃ tu kuṣṭhādidoṣaghnaṃ sarvasiddhidam / dālaṃ kaṭu kaṣāyāmlaṃ madhuraṃ pittadāyi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवं मधु भवेत् स्थौल्यं नातिश्लेष्मकरं परम् । देहस्थौल्यापहं ग्राहि पुराणं मधु लेखनम्

navaṃ madhu bhavet sthaulyaṃ nātiśleṣmakaraṃ param / dehasthaulyāpahaṃ grāhi purāṇaṃ madhu lekhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वं दोषत्रयघ्नं मधु विविधरुजाजाड्यजिह्वामयादिध्वंसं धत्ते च रुच्यं बलमतिधृतिदं वीर्यवृद्धिं विधत्ते । आमं चेद् आमगुल्मामयपवनरुजापित्तदाहास्रदोषं हन्याद् वातं च शोषं जनयति नियतं ध्वंसयत्य् अन्तवृद्धिम्

pakvaṃ doṣatrayaghnaṃ madhu vividharujājāḍyajihvāmayādidhvaṃsaṃ dhatte ca rucyaṃ balamatidhṛtidaṃ vīryavṛddhiṃ vidhatte / āmaṃ ced āmagulmāmayapavanarujāpittadāhāsradoṣaṃ hanyād vātaṃ ca śoṣaṃ janayati niyataṃ dhvaṃsayaty antavṛddhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रणशोधनसंधाने व्रणसंरोपणादिषु । साधारण्या मधु हितं तत्तुल्या मधुशर्करा

vraṇaśodhanasaṃdhāne vraṇasaṃropaṇādiṣu / sādhāraṇyā madhu hitaṃ tattulyā madhuśarkarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णैः सहोष्णकाले वा स्वयमुष्णमथापि वा । आमं मधु मनुष्याणां विषवत् तापदायकम्

uṣṇaiḥ sahoṣṇakāle vā svayamuṣṇamathāpi vā / āmaṃ madhu manuṣyāṇāṃ viṣavat tāpadāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीटकादियुतमम्लदूषितं यच्च पर्युषितकं मधु स्वतः । कण्टकोटरगतं च मेचकं तच्च गेहजनितं च दोषकृत्

kīṭakādiyutamamladūṣitaṃ yacca paryuṣitakaṃ madhu svataḥ / kaṇṭakoṭaragataṃ ca mecakaṃ tacca gehajanitaṃ ca doṣakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डैर् निहत्य यदुपात्तमपास्तदंशं तादृग्विधं मधु रसायनयोगयोग्यम् । हिक्कागुदाङ्कुरविशोफकफव्रणादिदोषापहं भवति दोषदम् अन्यथा चेत्

daṇḍair nihatya yadupāttamapāstadaṃśaṃ tādṛgvidhaṃ madhu rasāyanayogayogyam / hikkāgudāṅkuraviśophakaphavraṇādidoṣāpahaṃ bhavati doṣadam anyathā cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माध्वी सिता मधूत्पन्ना मधुजा मधुशर्करा । माक्षीकशर्करा चैषा क्षौद्रजा क्षौद्रशर्करा

mādhvī sitā madhūtpannā madhujā madhuśarkarā / mākṣīkaśarkarā caiṣā kṣaudrajā kṣaudraśarkarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्गुणं यन्मधु प्रोक्तं तद्गुणा तस्य शर्करा । विशेषाद् बलवृष्यं च तर्पणं क्षीणदेहिनाम्

yadguṇaṃ yanmadhu proktaṃ tadguṇā tasya śarkarā / viśeṣād balavṛṣyaṃ ca tarpaṇaṃ kṣīṇadehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्यं सुरा प्रसन्ना स्यान्मदिरा वारुणी वरा । मत्ता कादम्बरी शीता चपला कामिनी प्रिया

madyaṃ surā prasannā syānmadirā vāruṇī varā / mattā kādambarī śītā capalā kāminī priyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदगन्धा च माध्वीकं मधु संधानम् आसवः । परिसृतामृता वीरा मेधावी मदनी च सा

madagandhā ca mādhvīkaṃ madhu saṃdhānam āsavaḥ / parisṛtāmṛtā vīrā medhāvī madanī ca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्रतिभा मनोज्ञा च विपाना मोदिनी तथा । हालाहलगुणारिष्टं सरकोऽथ मधूलिका । मदोत्कटा महानन्दा द्वात्रिंशदभिधाः क्रमात्

supratibhā manojñā ca vipānā modinī tathā / hālāhalaguṇāriṣṭaṃ sarako'tha madhūlikā / madotkaṭā mahānandā dvātriṃśadabhidhāḥ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्यं सुमधुराम्लं च कफमारुतनाशनम् । बलदीप्तिकरं हृद्यं सरम् एतन्मदावहम्

madyaṃ sumadhurāmlaṃ ca kaphamārutanāśanam / baladīptikaraṃ hṛdyaṃ saram etanmadāvaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याद्धातकीरसगुडादिकृता तु गौडी पुष्पद्रवादिमधुसारमयी तु माध्वी । पैष्टी पुनर्विविधधान्यविकारजाता ख्याता मदाधिकतयात्र च पूर्वपूर्वा

syāddhātakīrasaguḍādikṛtā tu gauḍī puṣpadravādimadhusāramayī tu mādhvī / paiṣṭī punarvividhadhānyavikārajātā khyātā madādhikatayātra ca pūrvapūrvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तालादिरसनिर्यासैः सैन्धीं हालां सुरां जगुः । नानाद्रव्यकदम्बेन मद्यं कादम्बरं स्मृतम् । सैन्धी कादम्बरी चैव द्विविधं मद्यलक्षणम्

tālādirasaniryāsaiḥ saindhīṃ hālāṃ surāṃ jaguḥ / nānādravyakadambena madyaṃ kādambaraṃ smṛtam / saindhī kādambarī caiva dvividhaṃ madyalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौडी तीक्ष्णोष्णमधुरा वातहृत् पित्तकारिणी । बलकृद्दीपनी पथ्या कान्तिकृत् तर्पणी परा

gauḍī tīkṣṇoṣṇamadhurā vātahṛt pittakāriṇī / balakṛddīpanī pathyā kāntikṛt tarpaṇī parā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माध्वी तु मधुरा हृद्या नात्युष्णा पित्तवातहृत् । पाण्डुकामलगुल्मार्शःप्रमेहशमनी परा

mādhvī tu madhurā hṛdyā nātyuṣṇā pittavātahṛt / pāṇḍukāmalagulmārśaḥpramehaśamanī parā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पैष्टी कटूष्णा तीक्ष्णा स्यान्मधुरा दीपनी परा

paiṣṭī kaṭūṣṇā tīkṣṇā syānmadhurā dīpanī parā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैन्धी शीता कषायाम्ला पित्तहृद्वातदा च सा

saindhī śītā kaṣāyāmlā pittahṛdvātadā ca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौडी तु शिशिरे पेया पैष्टी हेमन्तवर्षयोः । शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु माध्वी ग्राह्या न चान्यथा

gauḍī tu śiśire peyā paiṣṭī hemantavarṣayoḥ / śaradgrīṣmavasanteṣu mādhvī grāhyā na cānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कादम्बरीशर्करजादि मद्यं सुशीतलं वृष्यकरं मदाढ्यम् । माध्वीसमं स्यात्तृणवृक्षजातं मद्यं सुशीतं गुरु तर्पणं च

kādambarīśarkarajādi madyaṃ suśītalaṃ vṛṣyakaraṃ madāḍhyam / mādhvīsamaṃ syāttṛṇavṛkṣajātaṃ madyaṃ suśītaṃ guru tarpaṇaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषां तृणवृक्षाणां निर्यासं शीतलं गुरु । मोहनं बलकृद्धृद्यं तृष्णासंतापनाशनम्

sarveṣāṃ tṛṇavṛkṣāṇāṃ niryāsaṃ śītalaṃ guru / mohanaṃ balakṛddhṛdyaṃ tṛṣṇāsaṃtāpanāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐक्षवं तु भवेन्मद्यं शिशिरं च मदोत्कटम् । यवधान्यकृतं मद्यं गुरु विष्टम्भदायकम्

aikṣavaṃ tu bhavenmadyaṃ śiśiraṃ ca madotkaṭam / yavadhānyakṛtaṃ madyaṃ guru viṣṭambhadāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्कराधातकीतोये कृतं शीतं मनोहरम् । शार्करं कथ्यते मद्यं वृष्यं दीपनमोहनम्

śarkarādhātakītoye kṛtaṃ śītaṃ manoharam / śārkaraṃ kathyate madyaṃ vṛṣyaṃ dīpanamohanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये द्वादशधा मद्यभेदान् आहुर् मनीषिणः । उक्तेष्वन्तर्भवन्तीति नान्यैस्तु पृथगीरिताः

anye dvādaśadhā madyabhedān āhur manīṣiṇaḥ / ukteṣvantarbhavantīti nānyaistu pṛthagīritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्यं नवं सर्वविकारहेतुः सर्वं तु वातादिकदोषदायि । जीर्णं तु सर्वं सकलामयघ्नं बलप्रदं वृष्यकरं च दीपनम्

madyaṃ navaṃ sarvavikārahetuḥ sarvaṃ tu vātādikadoṣadāyi / jīrṇaṃ tu sarvaṃ sakalāmayaghnaṃ balapradaṃ vṛṣyakaraṃ ca dīpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्यप्रयोगं कुर्वन्ति शूद्रादिषु महार्तिषु । द्विजैस् त्रिभिस् तु न ग्राह्यं यद्यप्य् उज्जीवयेन्मृतम्

madyaprayogaṃ kurvanti śūdrādiṣu mahārtiṣu / dvijais tribhis tu na grāhyaṃ yadyapy ujjīvayenmṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं वार्धिनदीनदह्रदसरःकुल्यादितीरान्तरप्रक्रान्तेक्षुगुडादिमाक्षिकभिदामद्यप्रभेदान् अपि । प्रागस्मात्प्रतिबुध्य नामगुणतो निर्णीतयोगौचिती याथातथ्यवशाद् विनिश्चितमनाः कुर्वीत वैद्यः क्रियाम्

itthaṃ vārdhinadīnadahradasaraḥkulyāditīrāntaraprakrāntekṣuguḍādimākṣikabhidāmadyaprabhedān api / prāgasmātpratibudhya nāmaguṇato nirṇītayogaucitī yāthātathyavaśād viniścitamanāḥ kurvīta vaidyaḥ kriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यै रस्यमाना हि नृणां यथास्वं दोषान्निरस्यन्त्यपि दुर्निरासान् । तेषां रसानां वसतिः किलायं वर्गः प्रसिद्धो रसवर्गनाम्ना

yai rasyamānā hi nṛṇāṃ yathāsvaṃ doṣānnirasyantyapi durnirāsān / teṣāṃ rasānāṃ vasatiḥ kilāyaṃ vargaḥ prasiddho rasavarganāmnā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निस्यन्दं दुग्धसिन्धाव् अमृतमथ समस्तौषधीनां न दोहं तापाहं नो चिकित्सामभिलषति रसं नापि दोषाकरस्य । लब्ध्वा यत् सौहृदय्यं जगति बुधजनस्तेन वर्गः कृतोऽस्मिन् पानीयादिः प्रसिद्धिं व्रजति मनुमितो नामगीर्मौलिरत्ने

nisyandaṃ dugdhasindhāv amṛtamatha samastauṣadhīnāṃ na dohaṃ tāpāhaṃ no cikitsāmabhilaṣati rasaṃ nāpi doṣākarasya / labdhvā yat sauhṛdayyaṃ jagati budhajanastena vargaḥ kṛto'smin pānīyādiḥ prasiddhiṃ vrajati manumito nāmagīrmauliratne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.