Naragari: Rajanighantu 16

राजक्षवकः कृष्णस्तीक्ष्णफला राजराजिका राज्ञी । सा कृष्णसर्षपाख्या विज्ञेया राजसर्षपाख्या च

rājakṣavakaḥ kṛṣṇastīkṣṇaphalā rājarājikā rājñī / sā kṛṣṇasarṣapākhyā vijñeyā rājasarṣapākhyā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजसर्षपकस् तिक्तः कटूष्णो वातशूलनुत् । पित्तदाहप्रदो गुल्मकण्डूकुष्ठव्रणापहः

rājasarṣapakas tiktaḥ kaṭūṣṇo vātaśūlanut / pittadāhaprado gulmakaṇḍūkuṣṭhavraṇāpahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीक्ष्णकश्च दुराधर्षो रक्षोघ्नः कुष्ठनाशनः । सिद्धप्रयोजनः सिद्धसाधनः सितसर्षपः

tīkṣṇakaśca durādharṣo rakṣoghnaḥ kuṣṭhanāśanaḥ / siddhaprayojanaḥ siddhasādhanaḥ sitasarṣapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धार्थः कटुतिक्तोष्णो वातरक्तग्रहापहः । त्वग्दोषशमनो रुच्यो विषभूतव्रणापहः

siddhārthaḥ kaṭutiktoṣṇo vātaraktagrahāpahaḥ / tvagdoṣaśamano rucyo viṣabhūtavraṇāpahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्यानां कञ्चुके शिम्बी बीजगुप्तिश् च शाम्भवी । तद्गुप्तानि च धान्यानि शिम्बीधान्यानि चक्षते

dhānyānāṃ kañcuke śimbī bījaguptiś ca śāmbhavī / tadguptāni ca dhānyāni śimbīdhānyāni cakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यामाकः श्यामकः श्यामस् त्रिबीजः स्यादविप्रियः । सुकुमारी राजधान्यं तृणबीजोत्तमश् च सः

śyāmākaḥ śyāmakaḥ śyāmas tribījaḥ syādavipriyaḥ / sukumārī rājadhānyaṃ tṛṇabījottamaś ca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यामाको मधुरः स्निग्धः कषायो लघुशीतलः । वातकृत् कफपित्तघ्नः संग्राही विषदोषनुत्

śyāmāko madhuraḥ snigdhaḥ kaṣāyo laghuśītalaḥ / vātakṛt kaphapittaghnaḥ saṃgrāhī viṣadoṣanut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोद्रवः कोरदूषश् च कुद्दालो मदनाग्रजः । स च देशविशेषेण नानाभेदः प्रकीर्तितः

kodravaḥ koradūṣaś ca kuddālo madanāgrajaḥ / sa ca deśaviśeṣeṇa nānābhedaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोद्रवो मधुरस् तिक्तो व्रणिनां पथ्यकारकः । कफपित्तहरो रूक्षो मोहकृद्वातलो गुरुः

kodravo madhuras tikto vraṇināṃ pathyakārakaḥ / kaphapittaharo rūkṣo mohakṛdvātalo guruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरकः स्थूलकङ्गुश् च रूक्षः स्थूलप्रियङ्गुकः

varakaḥ sthūlakaṅguś ca rūkṣaḥ sthūlapriyaṅgukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरको मधुरो रूक्षः कषायो वातपित्तकृत्

varako madhuro rūkṣaḥ kaṣāyo vātapittakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कङ्गुणी कङ्गुनी प्रोक्ता चीनकः पीततण्डुलः । वातलः सुकुमारश्च स च नानाविधाभिधः

kaṅguṇī kaṅgunī proktā cīnakaḥ pītataṇḍulaḥ / vātalaḥ sukumāraśca sa ca nānāvidhābhidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियङ्गुर्मधुरो रुच्यः कषायः स्वादुशीतलः । वातकृत् पित्तदाहघ्नो रूक्षो भग्नास्थिबन्धकृत्

priyaṅgurmadhuro rucyaḥ kaṣāyaḥ svāduśītalaḥ / vātakṛt pittadāhaghno rūkṣo bhagnāsthibandhakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीवारोऽरण्यधान्यं स्यान्मुनिधान्यं तृणोद्भवम्

nīvāro'raṇyadhānyaṃ syānmunidhānyaṃ tṛṇodbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीवारो मधुरः स्निग्धः पवित्रः पथ्यदो लघुः

nīvāro madhuraḥ snigdhaḥ pavitraḥ pathyado laghuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागी तु लाञ्छनः स्याद् बहुदलकणिशश् च गुच्छकणिशश् च

rāgī tu lāñchanaḥ syād bahudalakaṇiśaś ca gucchakaṇiśaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिक्तो मधुरकषायः शीतः पित्तास्रनाशनो बलदः

tikto madhurakaṣāyaḥ śītaḥ pittāsranāśano baladaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुरी तु तृणधान्यं स्यान्मधुरं तद्बलप्रदम् । हरितं वार्द्धकं पक्वं वाजिनां पुष्टिदायकम्

kurī tu tṛṇadhānyaṃ syānmadhuraṃ tadbalapradam / haritaṃ vārddhakaṃ pakvaṃ vājināṃ puṣṭidāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये के च व्रीहयो भृष्टास्ते लाजा इति कीर्तिताः

ye ke ca vrīhayo bhṛṣṭāste lājā iti kīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवादयश्च ये भृष्टा धानास्ते परिकीर्तिताः

yavādayaśca ye bhṛṣṭā dhānāste parikīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाजा च यवधाना च तर्पणी पित्तनाशिनी । गोधूमयावनालोत्थाः किंचिद् उष्णाश्च दीपनाः

lājā ca yavadhānā ca tarpaṇī pittanāśinī / godhūmayāvanālotthāḥ kiṃcid uṣṇāśca dīpanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तप्तैर् अपक्वगोधूमैर् आकुलाः परिकीर्तिताः । आकुला गुरवो वृष्या मधुराः बलकारिणः

taptair apakvagodhūmair ākulāḥ parikīrtitāḥ / ākulā guravo vṛṣyā madhurāḥ balakāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रीहयो ऽप्यर्धपक्वाश् च तप्तास् ते पृथुकाः स्मृताः । पृथुकाः स्वादवः स्निग्धा हृद्या मदनवर्धनाः

vrīhayo 'pyardhapakvāś ca taptās te pṛthukāḥ smṛtāḥ / pṛthukāḥ svādavaḥ snigdhā hṛdyā madanavardhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूपला मधुराः प्रोक्ता वृष्यास्ते बलदाः स्मृताः । पित्तहृत्तर्पणा हृद्याः स्निग्धास्ते बलवर्धनाः

pūpalā madhurāḥ proktā vṛṣyāste baladāḥ smṛtāḥ / pittahṛttarpaṇā hṛdyāḥ snigdhāste balavardhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये चान्ये यावनालाद्याश् चिपिटास् तप्ततण्डुलाः

ye cānye yāvanālādyāś cipiṭās taptataṇḍulāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालेययावनालीयचिपिटाः पुष्टिवर्धनाः

śāleyayāvanālīyacipiṭāḥ puṣṭivardhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतप्ततण्डुलास्ते तु दुग्धबीजाः प्रकीर्तिताः

ataptataṇḍulāste tu dugdhabījāḥ prakīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुग्धबीजा सुमधुरा दुर्जरा वीर्यपुष्टिदा

dugdhabījā sumadhurā durjarā vīryapuṣṭidā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तप्तास्तु मुद्गचणकाः सुमनादिलङ्का सद्यस् तृषार्तिरुचिपित्तकृतश् च जग्धाः । वाताल्पदाः सुखकरा ह्य् अबलाश्च रूक्षा हृद्या भवन्ति युवजर्जरबालकानाम्

taptāstu mudgacaṇakāḥ sumanādilaṅkā sadyas tṛṣārtirucipittakṛtaś ca jagdhāḥ / vātālpadāḥ sukhakarā hy abalāśca rūkṣā hṛdyā bhavanti yuvajarjarabālakānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुद्गगोधूमचणका यावनालादयः स्मृताः । यद् अर्धपक्वं तद्धान्यं विष्टम्भाध्मानदोषकृत्

mudgagodhūmacaṇakā yāvanālādayaḥ smṛtāḥ / yad ardhapakvaṃ taddhānyaṃ viṣṭambhādhmānadoṣakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुष्कगोधूमचूर्णं तु कर्णिका समुदाहृता

śuṣkagodhūmacūrṇaṃ tu karṇikā samudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फोटस् तु चणकादीनां दाल् इति परिकीर्तिताः

sphoṭas tu caṇakādīnāṃ dāl iti parikīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वं हरितलूनं च धान्यं सर्वगुणावहम्

pakvaṃ haritalūnaṃ ca dhānyaṃ sarvaguṇāvaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुष्कलूनं तु निःसारं रूक्षं तत्सत्त्वनाशनम्

śuṣkalūnaṃ tu niḥsāraṃ rūkṣaṃ tatsattvanāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोषधान्यं नवं बल्यं मधुरं वत्सरोषितम्

koṣadhānyaṃ navaṃ balyaṃ madhuraṃ vatsaroṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवं धान्यम् अभिष्यन्दि लघु संवत्सरोषितम् । द्व्यब्दोषितं लघु पथ्यं त्रिवर्षादबलं भवेत्

navaṃ dhānyam abhiṣyandi laghu saṃvatsaroṣitam / dvyabdoṣitaṃ laghu pathyaṃ trivarṣādabalaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चणास् तु यवगोधूमतिलमाषा नवा हिताः । पुराणा विरसा रूक्षास्त्वहिता दुर्जराबलाः

caṇās tu yavagodhūmatilamāṣā navā hitāḥ / purāṇā virasā rūkṣāstvahitā durjarābalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्यं वापितमुत्तमं तदखिलं छिन्नोद्भवं मध्यमं ज्ञेयं यद्यदवापितं तदधमं निःसारदोषप्रदम् । दग्धायां भुवि यत्नतोऽपि विपिने ये वापिताः शालयो ये च छिन्नभवा भवन्ति खलु ते विण्मूत्रबन्धप्रदाः

dhānyaṃ vāpitamuttamaṃ tadakhilaṃ chinnodbhavaṃ madhyamaṃ jñeyaṃ yadyadavāpitaṃ tadadhamaṃ niḥsāradoṣapradam / dagdhāyāṃ bhuvi yatnato'pi vipine ye vāpitāḥ śālayo ye ca chinnabhavā bhavanti khalu te viṇmūtrabandhapradāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षारोदकसमुत्पन्नं धान्यं श्लेष्मरुजापहम्

kṣārodakasamutpannaṃ dhānyaṃ śleṣmarujāpaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुस्निग्धमृत्तिकोद्भूतं धान्यम् ओजोबलावहम्

susnigdhamṛttikodbhūtaṃ dhānyam ojobalāvaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलपुष्टिप्रभावघ्नं वालुकामृत्तिकोद्भवम्

balapuṣṭiprabhāvaghnaṃ vālukāmṛttikodbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्यं श्रेष्ठं षष्टिकं राजभोग्यं मांसं त्व् आजं तैत्तिरं लावकीयम् । पानीयं स्यात् कृष्णमृत्स्नासमुत्थं क्षीराज्यादौ गव्यमाजं प्रशस्तम्

dhānyaṃ śreṣṭhaṃ ṣaṣṭikaṃ rājabhogyaṃ māṃsaṃ tv ājaṃ taittiraṃ lāvakīyam / pānīyaṃ syāt kṛṣṇamṛtsnāsamutthaṃ kṣīrājyādau gavyamājaṃ praśastam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं प्रसिद्धतरधान्यगुणाभिधानवीर्याभिवर्णनविशृङ्खलवाग्विलासम् । आम्नाय वर्गम् इमम् आशु लभेत वैद्यो विद्यां विषण्णजनजीवनदानधन्याम्

itthaṃ prasiddhataradhānyaguṇābhidhānavīryābhivarṇanaviśṛṅkhalavāgvilāsam / āmnāya vargam imam āśu labheta vaidyo vidyāṃ viṣaṇṇajanajīvanadānadhanyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यानि सदा भुज्यन्ते भुञ्जानजनाश्च यानि भुञ्जन्ते । तेषां खलु धान्यानां वर्गो ऽयं भोज्यवर्ग इति कथितः

yāni sadā bhujyante bhuñjānajanāśca yāni bhuñjante / teṣāṃ khalu dhānyānāṃ vargo 'yaṃ bhojyavarga iti kathitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येनाचारचणेन मुग्धमधुरश्रीशालिना सन्महामानार्हा बहुधान्यसम्पदुचिता संनीयते संततम् । तेन श्रीनृहरीश्वरेण रचिते नामोक्तिचूडामणौ वर्गो ऽयं स्थितम् एति नूतनरचनो धान्याह्वयः षोडशः

yenācāracaṇena mugdhamadhuraśrīśālinā sanmahāmānārhā bahudhānyasampaducitā saṃnīyate saṃtatam / tena śrīnṛharīśvareṇa racite nāmokticūḍāmaṇau vargo 'yaṃ sthitam eti nūtanaracano dhānyāhvayaḥ ṣoḍaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.