Naragari: Rajanighantu 20

गदो रुजा व्याधिर् अपाटवामरोगामयातङ्कभयोपघाताः । रुङ्मान्द्यभङ्गार्तितमोविकारग्लानिक्षयानार्जवमृत्युभृत्याः

gado rujā vyādhir apāṭavāmarogāmayātaṅkabhayopaghātāḥ / ruṅmāndyabhaṅgārtitamovikāraglānikṣayānārjavamṛtyubhṛtyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजयक्ष्मा क्षयो यक्ष्मा रोगराजो गदाग्रणीः । उष्मा शोषोऽतिरोगश्च रोगाधीशो नृपामयः

rājayakṣmā kṣayo yakṣmā rogarājo gadāgraṇīḥ / uṣmā śoṣo'tirogaśca rogādhīśo nṛpāmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाण्डुरोगस्तु पाण्डुः स्यात् विसर्पः सचिवामयः । शोफः शोथस्तु श्वयथुः कासः क्षवथुरुच्यते

pāṇḍurogastu pāṇḍuḥ syāt visarpaḥ sacivāmayaḥ / śophaḥ śothastu śvayathuḥ kāsaḥ kṣavathurucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुतं तु क्षवथुः क्षुच्च प्रतिश्यायस्तु पीनसः । नेत्रामयो नेत्ररोगो मुखरोगो मुखामयः

kṣutaṃ tu kṣavathuḥ kṣucca pratiśyāyastu pīnasaḥ / netrāmayo netrarogo mukharogo mukhāmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुश्चर्मा मण्डलं कोठस्त्वग्दोषश्चर्मदूषिका । कुष्ठं तु पुण्डरीकः स्यात् श्वित्रं तु चर्मचित्रकम्

duścarmā maṇḍalaṃ koṭhastvagdoṣaścarmadūṣikā / kuṣṭhaṃ tu puṇḍarīkaḥ syāt śvitraṃ tu carmacitrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किलाससिध्मे च शिखी श्वासः पामा विचर्चिका । कण्डूः कण्डूतिकण्डूयाखर्जूकण्डूयनानि च

kilāsasidhme ca śikhī śvāsaḥ pāmā vicarcikā / kaṇḍūḥ kaṇḍūtikaṇḍūyākharjūkaṇḍūyanāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संचारी शुण्डिकास्फोटे पामपामे विचर्चिका । पीतस्फोटे तु पामा च क्षुद्रस्फोटे तु कञ्चिका

saṃcārī śuṇḍikāsphoṭe pāmapāme vicarcikā / pītasphoṭe tu pāmā ca kṣudrasphoṭe tu kañcikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिटका पिटिका प्रोक्ता मसूराभा मसूरिका । विस्फोटः स्फोटकः स्फोटः केशघ्नस् त्व् इन्द्रलुप्तकः

piṭakā piṭikā proktā masūrābhā masūrikā / visphoṭaḥ sphoṭakaḥ sphoṭaḥ keśaghnas tv indraluptakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गलशुण्डी तु शुण्डा स्याद् गलगण्डो गलस्तनः । दन्तार्बुदो दन्तमूलं दन्तशोथो द्विजव्रणः

galaśuṇḍī tu śuṇḍā syād galagaṇḍo galastanaḥ / dantārbudo dantamūlaṃ dantaśotho dvijavraṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुल्मस्तु जाठरग्रन्थिः पृष्ठग्रन्थौ गडुर्भवेत् । पक्तिशूलं तु शूलं स्यात् पाकजं परिणामजम्

gulmastu jāṭharagranthiḥ pṛṣṭhagranthau gaḍurbhavet / paktiśūlaṃ tu śūlaṃ syāt pākajaṃ pariṇāmajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लूता चर्मव्रणो वृक्कं नाडी नाडीव्रणो भवेत् । श्लीपदं पादवल्मीकं पादस्फोटो विपादिका

lūtā carmavraṇo vṛkkaṃ nāḍī nāḍīvraṇo bhavet / ślīpadaṃ pādavalmīkaṃ pādasphoṭo vipādikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्टम्भस्तु विबन्धः स्यादानाहो मलरोधनम् । अर्शांसि गुदकीलाः स्युर् दुर्नामानि गुदाङ्कुराः

viṣṭambhastu vibandhaḥ syādānāho malarodhanam / arśāṃsi gudakīlāḥ syur durnāmāni gudāṅkurāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलवेगस्त्वतीसारो ग्रहणीरुक् प्रवाहिका । वमथुर्वान्तिरुद्गारश्छर्दिर्विच्छर्दिका वमिः

malavegastvatīsāro grahaṇīruk pravāhikā / vamathurvāntirudgāraśchardirvicchardikā vamiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृद्रोगो हृद्गदो हृद्रुग् उत्प्राणः श्वास उच्यते । ज्वरस्तु स ज्वरातङ्को रोगश्रेष्ठो महागदः

hṛdrogo hṛdgado hṛdrug utprāṇaḥ śvāsa ucyate / jvarastu sa jvarātaṅko rogaśreṣṭho mahāgadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वंद्वजा द्वंद्वदोषोत्थाः शीताद्या विषमज्वराः । अतीत्यागन्तवस्ते द्व्यैकाहिकत्र्याहिकादयः

dvaṃdvajā dvaṃdvadoṣotthāḥ śītādyā viṣamajvarāḥ / atītyāgantavaste dvyaikāhikatryāhikādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तपित्तं पित्तरक्तं पित्तास्रं पित्तशोणितम् । इत्येवं रक्तवातादिद्वंद्वदोषम् उदाहरेत्

raktapittaṃ pittaraktaṃ pittāsraṃ pittaśoṇitam / ityevaṃ raktavātādidvaṃdvadoṣam udāharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णोदन्या पिपासा तृण्मदातङ्को मदात्ययः । पानात्ययो मदव्याधिर् मदस् तूद्रिक्तचित्तता

tṛṣṇodanyā pipāsā tṛṇmadātaṅko madātyayaḥ / pānātyayo madavyādhir madas tūdriktacittatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्छा तु मोहो मूढिश् च स्वरसादः स्वरक्षयः । अश्रद्धानभिलाषः स्यादरुचिश्चाप्यरोचकः

mūrchā tu moho mūḍhiś ca svarasādaḥ svarakṣayaḥ / aśraddhānabhilāṣaḥ syādaruciścāpyarocakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रदोषस्तु विज्ञेयः प्रमेहो मेह इत्यपि । कृच्छ्रं तु मूत्रकृच्छ्रं स्यात् मूत्ररोधो ऽश्मरी च सा

mūtradoṣastu vijñeyaḥ prameho meha ityapi / kṛcchraṃ tu mūtrakṛcchraṃ syāt mūtrarodho 'śmarī ca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातव्याधिश्चलातङ्को वातरोगोऽनिलामयः । कम्पस्तु वेपनं वेपः कम्पनं वेपथुस्तथा

vātavyādhiścalātaṅko vātarogo'nilāmayaḥ / kampastu vepanaṃ vepaḥ kampanaṃ vepathustathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जृम्भा तु जृम्भिका जम्भा जृम्भणं जम्भिका च सा । आलस्यं मन्दता मान्द्यं कार्यप्रद्वेष इत्यपि

jṛmbhā tu jṛmbhikā jambhā jṛmbhaṇaṃ jambhikā ca sā / ālasyaṃ mandatā māndyaṃ kāryapradveṣa ityapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुन्दः स्थविष्ठ इत्युक्तो जठरघ्नो जलोदरः । आमो मलस्य वैषम्याद्रक्तार्तिः शोणितामयः

tundaḥ sthaviṣṭha ityukto jaṭharaghno jalodaraḥ / āmo malasya vaiṣamyādraktārtiḥ śoṇitāmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जालगर्दभकः प्रोक्तो जालरासभकामयः । जालखरगदो ज्ञेयः स गर्दभगदस्तथा

jālagardabhakaḥ prokto jālarāsabhakāmayaḥ / jālakharagado jñeyaḥ sa gardabhagadastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्रधिः स्याद्विदरणं हृद्ग्रन्थिर् हृद्व्रणश् च सः । व्रणो भगप्रदेशे यः स भगंदरनामकः

vidradhiḥ syādvidaraṇaṃ hṛdgranthir hṛdvraṇaś ca saḥ / vraṇo bhagapradeśe yaḥ sa bhagaṃdaranāmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरःशूलादयो ज्ञेयास् तत्तदङ्गाभिधानकाः । इत्थम् अन्येऽपि बोद्धव्या भिषग्भिर् देहतो गदाः

śiraḥśūlādayo jñeyās tattadaṅgābhidhānakāḥ / ittham anye'pi boddhavyā bhiṣagbhir dehato gadāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संतापः संज्वरस्तापः शोष उष्मा च कथ्यते । यश्चापि कोष्ठसंतापः सो ऽन्तर्दाह इति स्मृतः

saṃtāpaḥ saṃjvarastāpaḥ śoṣa uṣmā ca kathyate / yaścāpi koṣṭhasaṃtāpaḥ so 'ntardāha iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स दाहो मुखताल्वोष्ठे दवथुश्चक्षुरादिषु । पाणिपादांसमूलेषु शाखापित्तं तदुच्यते

sa dāho mukhatālvoṣṭhe davathuścakṣurādiṣu / pāṇipādāṃsamūleṣu śākhāpittaṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्द्रा तु विषयाज्ञानं प्रमीला तन्द्रिका च सा । प्रलयस्त्विन्द्रियस्वापश् चेष्टानाशः प्रलीनता

tandrā tu viṣayājñānaṃ pramīlā tandrikā ca sā / pralayastvindriyasvāpaś ceṣṭānāśaḥ pralīnatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मादो मतिविभ्रान्तिर् उन्मनायितम् इत्यपि । आवेशो भूतसंचारो भूतक्रान्तिर्ग्रहागमः

unmādo mativibhrāntir unmanāyitam ityapi / āveśo bhūtasaṃcāro bhūtakrāntirgrahāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपस्मारो ऽङ्गविकृतिर् लोलाङ्गो भूतविक्रिया । स्तैमित्यं जडता जाड्यं शीतलत्वमपाटवम्

apasmāro 'ṅgavikṛtir lolāṅgo bhūtavikriyā / staimityaṃ jaḍatā jāḍyaṃ śītalatvamapāṭavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातिको वातजो व्याधिः पैत्तिकः पित्तसम्भवः । श्लैष्मिकः श्लेष्मसम्भूतः समूहः सांनिपातिकः

vātiko vātajo vyādhiḥ paittikaḥ pittasambhavaḥ / ślaiṣmikaḥ śleṣmasambhūtaḥ samūhaḥ sāṃnipātikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधितो विकृतो ग्लास्नुर्ग्लानो मन्दस्तथातुरः । अभ्यान्तोऽभ्यमितो रुग्नश् चामयाव्यपटुश् च सः

vyādhito vikṛto glāsnurglāno mandastathāturaḥ / abhyānto'bhyamito rugnaś cāmayāvyapaṭuś ca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विशेषास्तु विज्ञेयास् तन्मत्वर्थीययोगतः । यथा ज्वरितकण्डूलवातकक्षयदद्रुणाः

tadviśeṣāstu vijñeyās tanmatvarthīyayogataḥ / yathā jvaritakaṇḍūlavātakakṣayadadruṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्साही द्विजदेवभेषजभिषग्भक्तोऽपि पथ्ये रतो धीरो धर्मपरायणः प्रियवचा मानी मृदुर्मानदः । विश्वासी ऋजुर् आस्तिकः सुचरितो दाता दयालुः शुचिर् यः स्यात् कामम् अवञ्चकः स विकृतो मुच्येत मृत्योरपि

utsāhī dvijadevabheṣajabhiṣagbhakto'pi pathye rato dhīro dharmaparāyaṇaḥ priyavacā mānī mṛdurmānadaḥ / viśvāsī ṛjur āstikaḥ sucarito dātā dayāluḥ śucir yaḥ syāt kāmam avañcakaḥ sa vikṛto mucyeta mṛtyorapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपचारस्तूपचर्या चिकित्सा रुक्प्रतिक्रिया । निग्रहो वेदनानिष्ठा क्रिया चोपक्रमः समाः

upacārastūpacaryā cikitsā rukpratikriyā / nigraho vedanāniṣṭhā kriyā copakramaḥ samāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भैषज्यं भेषजं जैत्रमगदो जायुरौषधम् । आयुर्योगो गदारातिर् अमृतं च तदुच्यते

bhaiṣajyaṃ bheṣajaṃ jaitramagado jāyurauṣadham / āyuryogo gadārātir amṛtaṃ ca taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्च पञ्चविधं प्रोक्तं स्वस्वयोगविशेषतः । रसश्चूर्णं कषायश्चावलेहः कल्क इत्यपि

tacca pañcavidhaṃ proktaṃ svasvayogaviśeṣataḥ / rasaścūrṇaṃ kaṣāyaścāvalehaḥ kalka ityapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसो दृषदि संभिन्नो दिव्यद्रव्यसमन्वितः । चूर्णं तु वस्तुभिः क्षुण्णैः कषायः क्वथितैस्तु तैः

raso dṛṣadi saṃbhinno divyadravyasamanvitaḥ / cūrṇaṃ tu vastubhiḥ kṣuṇṇaiḥ kaṣāyaḥ kvathitaistu taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैः पक्वैर् अवलेहः स्यात्कल्को मध्वादिमर्दितैः

taiḥ pakvair avalehaḥ syātkalko madhvādimarditaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाचनः शोधनीयश्च क्लेदनश्च शमस्तथा । दीपनस्तर्पणः शोष इति सप्तविधाः स्मृताः

pācanaḥ śodhanīyaśca kledanaśca śamastathā / dīpanastarpaṇaḥ śoṣa iti saptavidhāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाचनो ऽर्धावशेषश्च शोधनो द्वादशांशकः । क्लेदनश्चतुरंशस्तु शमश्चाष्टांशको मतः

pācano 'rdhāvaśeṣaśca śodhano dvādaśāṃśakaḥ / kledanaścaturaṃśastu śamaścāṣṭāṃśako mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपनस्तु षडंशश्च तर्पणः पञ्चमांशकः । शोषणः षोडशांशश्च क्वाथभेदा इतीरिताः

dīpanastu ṣaḍaṃśaśca tarpaṇaḥ pañcamāṃśakaḥ / śoṣaṇaḥ ṣoḍaśāṃśaśca kvāthabhedā itīritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञेयं रसादिकथनादनन्तरं किलानुपानं कथयन्ति सूरयः । विलम्ब्य च क्रामणम् एतद् ईरितं रात्रौ पुनः पाचनम् एतद् ऊचिरे

jñeyaṃ rasādikathanādanantaraṃ kilānupānaṃ kathayanti sūrayaḥ / vilambya ca krāmaṇam etad īritaṃ rātrau punaḥ pācanam etad ūcire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनीनं तु पथ्यं स्यादायुष्यं च हितं च तत्

ātmanīnaṃ tu pathyaṃ syādāyuṣyaṃ ca hitaṃ ca tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किल पाटवम् आरोग्यम् अगदं स्यादनामयम् । कल्पस्तु पटुरुल्लाघो निरातङ्को निरामयः

kila pāṭavam ārogyam agadaṃ syādanāmayam / kalpastu paṭurullāgho nirātaṅko nirāmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अगदो नीरुजो निरुग् अनातङ्कश् च कथ्यते

agado nīrujo nirug anātaṅkaś ca kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैद्यः श्रेष्ठो ऽगदंकारो रोगहारी भिषग्विधिः । रोगज्ञो जीवनो विद्वान् आयुर्वेदी चिकित्सकः

vaidyaḥ śreṣṭho 'gadaṃkāro rogahārī bhiṣagvidhiḥ / rogajño jīvano vidvān āyurvedī cikitsakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रो वैद्यकपारगः शुचिरनूचानः कुलीनः कृती धीरः कालकलाविद् आस्तिकमतिर् दक्षः सुधीर् धार्मिकः । स्वाचारः समदृग्दयालुर् अखलो यः सिद्धमन्त्रक्रमः शान्तः काममलोलुपः कृतयशा वैद्यः स विद्योतते

vipro vaidyakapāragaḥ śuciranūcānaḥ kulīnaḥ kṛtī dhīraḥ kālakalāvid āstikamatir dakṣaḥ sudhīr dhārmikaḥ / svācāraḥ samadṛgdayālur akhalo yaḥ siddhamantrakramaḥ śāntaḥ kāmamalolupaḥ kṛtayaśā vaidyaḥ sa vidyotate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधीरः कर्कशो लुब्धः सरोगो न्यूनशिक्षितः । पञ्च वैद्या न युज्यन्ते धन्वन्तरिसमा अपि

adhīraḥ karkaśo lubdhaḥ sarogo nyūnaśikṣitaḥ / pañca vaidyā na yujyante dhanvantarisamā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुमर्थाश् चत्वारः खलु करणसौख्यैकसुभगास् तद् एतद् भैषज्यानवरतनिषेवैकवशगम् । तदप्येकायत्तं फलदम् अगदंकारकृपया ततो लोके लोके न परम् उपकर्तैवममुतः

pumarthāś catvāraḥ khalu karaṇasaukhyaikasubhagās tad etad bhaiṣajyānavarataniṣevaikavaśagam / tadapyekāyattaṃ phaladam agadaṃkārakṛpayā tato loke loke na param upakartaivamamutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजानो विजिगीषया निजभुजप्रक्रान्तम् ओजोदयात् शौर्यं संगररङ्गसद्मनि यथा संबिभ्रते संगताः । यस्मिन्नौषधयस् तथा समुदिताः सिध्यन्ति वीर्याधिका विप्रो ऽसौ भिषग् उच्यते स्वयमिति श्रुत्यापि सत्यापितम्

rājāno vijigīṣayā nijabhujaprakrāntam ojodayāt śauryaṃ saṃgararaṅgasadmani yathā saṃbibhrate saṃgatāḥ / yasminnauṣadhayas tathā samuditāḥ sidhyanti vīryādhikā vipro 'sau bhiṣag ucyate svayamiti śrutyāpi satyāpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथावद् उत्खाय शुचिप्रदेशजा द्विजेन कालादिकतत्त्ववेदिना । यथायथं चौषधयो गुणोत्तराः प्रत्याहरन्ते यमगोचरान् अपि

yathāvad utkhāya śucipradeśajā dvijena kālādikatattvavedinā / yathāyathaṃ cauṣadhayo guṇottarāḥ pratyāharante yamagocarān api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन त्वां खनते ब्रह्मा येन त्वां खनते भृगुः । येनेन्द्रो येन वरुणः खनते येन केशवः । तेनाहं त्वां खनिष्यामि सिद्धिं कुरु महौषध

yena tvāṃ khanate brahmā yena tvāṃ khanate bhṛguḥ / yenendro yena varuṇaḥ khanate yena keśavaḥ / tenāhaṃ tvāṃ khaniṣyāmi siddhiṃ kuru mahauṣadha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रः पठन्न् इमं मन्त्रं प्रयतात्मा महौषधीम् । खात्वा खादिरकीलेन यथावत्तां प्रयोजयेत्

vipraḥ paṭhann imaṃ mantraṃ prayatātmā mahauṣadhīm / khātvā khādirakīlena yathāvattāṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीर्यं प्रकाश्य निजमोषधयः किलोचुर् अन्योन्यम् उर्व्यपि दिवो भुवमाव्रजन्त्यः । जीवं मुमूर्षम् अपि यं हि वयं महिम्ना स्वेन स्तुवीमहि स जात्वपि नैव नश्येत्

vīryaṃ prakāśya nijamoṣadhayaḥ kilocur anyonyam urvyapi divo bhuvamāvrajantyaḥ / jīvaṃ mumūrṣam api yaṃ hi vayaṃ mahimnā svena stuvīmahi sa jātvapi naiva naśyet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यायिताः प्रमुदिता मुदितेन राज्ञा सोमेन साकमिदमोषधयः समूचुः । यस्मै द्विजो दिशति भेषजमाशु राजन् तं पालयाम इति च श्रुतिराह साक्षात्

pratyāyitāḥ pramuditā muditena rājñā somena sākamidamoṣadhayaḥ samūcuḥ / yasmai dvijo diśati bheṣajamāśu rājan taṃ pālayāma iti ca śrutirāha sākṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसामीशो लिखितपठितः स द्विजानां हि राजा सिद्ध्यै याश्च द्विजम् अवृजिनं स्वाश्रयं कामयन्ते । तास्वेवान्यः प्रसरति मदाद् यस् तु जात्या च गत्या हीनः शून्यो जगति कुपिताः पातयन्त्य् एनम् एताः

āsāmīśo likhitapaṭhitaḥ sa dvijānāṃ hi rājā siddhyai yāśca dvijam avṛjinaṃ svāśrayaṃ kāmayante / tāsvevānyaḥ prasarati madād yas tu jātyā ca gatyā hīnaḥ śūnyo jagati kupitāḥ pātayanty enam etāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्याभिधानगदनिश्चयकायसौख्यं शल्यादिभूतविषग्रहबालवैद्यम् । विद्याद्रसायनवरं दृढदेहहेतुम् आयुःश्रुतेर् द्विचतुरङ्गम् इहाह शम्भुः

dravyābhidhānagadaniścayakāyasaukhyaṃ śalyādibhūtaviṣagrahabālavaidyam / vidyādrasāyanavaraṃ dṛḍhadehahetum āyuḥśruter dvicaturaṅgam ihāha śambhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टाङ्गं शल्यशालाक्यकायभूतविषं तथा । बालो रसायनं वृष्यमिति कैश्चिदुदाहृतम्

aṣṭāṅgaṃ śalyaśālākyakāyabhūtaviṣaṃ tathā / bālo rasāyanaṃ vṛṣyamiti kaiścidudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टाङ्गज्ञः सुवैद्यो हि कियद्धीनो यथाङ्गतः । अङ्गहीनः स विज्ञेयो न श्लाघ्यो राजमन्दिरे

aṣṭāṅgajñaḥ suvaidyo hi kiyaddhīno yathāṅgataḥ / aṅgahīnaḥ sa vijñeyo na ślāghyo rājamandire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राज्ञो विज्ञः पण्डितो दीर्घदर्शी धीरो धीमान् कोविदो लब्धवर्णः । दोषज्ञः सन् दूरदर्शी मनीषी मेधावी ज्ञः सूरिविज्ञौ विपश्चित्

prājño vijñaḥ paṇḍito dīrghadarśī dhīro dhīmān kovido labdhavarṇaḥ / doṣajñaḥ san dūradarśī manīṣī medhāvī jñaḥ sūrivijñau vipaścit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैज्ञानिकः कृतमुखः संख्यावान् मतिमान् कृती । कुशाग्रीयमतिः कृष्टिः कुशलो विदुरो बुधः

vaijñānikaḥ kṛtamukhaḥ saṃkhyāvān matimān kṛtī / kuśāgrīyamatiḥ kṛṣṭiḥ kuśalo viduro budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्णातः शिक्षितो दक्षः सुदीक्षः कृतधीः सुधीः । अभिज्ञो निपुणो विद्वान् कृतकर्मा विचक्षणः

niṣṇātaḥ śikṣito dakṣaḥ sudīkṣaḥ kṛtadhīḥ sudhīḥ / abhijño nipuṇo vidvān kṛtakarmā vicakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदग्धश्चतुरश्चैव प्रौढो बोद्धा विशारदः । सुमेधाः सुमतिस्तीक्ष्णः प्रेक्षावान् विबुधो विदन्

vidagdhaścaturaścaiva prauḍho boddhā viśāradaḥ / sumedhāḥ sumatistīkṣṇaḥ prekṣāvān vibudho vidan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनीषा धिषणा प्रज्ञा धारणा शेमुषी मतिः । धीर् बुद्धिः प्रतिपत् प्रेक्षा प्रतिपत्तिश्च चेतना

manīṣā dhiṣaṇā prajñā dhāraṇā śemuṣī matiḥ / dhīr buddhiḥ pratipat prekṣā pratipattiśca cetanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संविज् ज्ञप्तिश् चोपलब्धिश् चिन्मेधा मननं मनः । भानं बोधश्च हृल्लेखः संख्या च प्रतिभा च सा

saṃvij jñaptiś copalabdhiś cinmedhā mananaṃ manaḥ / bhānaṃ bodhaśca hṛllekhaḥ saṃkhyā ca pratibhā ca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदानं रोगहेतुः स्यान्निदानं रोगलक्षणम् । चिकित्सा तत्प्रतीकारः आरोग्यं रुङ्निवर्तनम्

ādānaṃ rogahetuḥ syānnidānaṃ rogalakṣaṇam / cikitsā tatpratīkāraḥ ārogyaṃ ruṅnivartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मण्डः पेया विलेपी च यवागूः पथ्यभेदकाः । भक्तैर्विना द्रवो मण्डः पेया भक्तसमन्विता । विलेपी बहुभक्ता स्याद्यवागूर् विरलद्रवा

maṇḍaḥ peyā vilepī ca yavāgūḥ pathyabhedakāḥ / bhaktairvinā dravo maṇḍaḥ peyā bhaktasamanvitā / vilepī bahubhaktā syādyavāgūr viraladravā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदलं माषमुद्गादि पक्वं सूपाभिधानकम्

vidalaṃ māṣamudgādi pakvaṃ sūpābhidhānakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादाहारं पथ्यमाहुश्च वैद्या विद्याद् अर्धाहारम् आहारसंज्ञम् । पादोनं स्याद्भोजनं भोगमन्यद्विद्याच्छेषं वातदोषप्रसूत्यै

pādāhāraṃ pathyamāhuśca vaidyā vidyād ardhāhāram āhārasaṃjñam / pādonaṃ syādbhojanaṃ bhogamanyadvidyāccheṣaṃ vātadoṣaprasūtyai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नं जीवनमाहारः कूरं कशिपुरोदनम् । अन्धो भिस्सादनं भोज्यम् अन्नाद्यम् अशनं तथा

annaṃ jīvanamāhāraḥ kūraṃ kaśipurodanam / andho bhissādanaṃ bhojyam annādyam aśanaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोज्यं पेयं तथा चोष्यं लेह्यं खाद्यं च चर्वणम् । निष्पेयं चैव भक्ष्यं स्यादन्नमष्टविधं स्मृतम्

bhojyaṃ peyaṃ tathā coṣyaṃ lehyaṃ khādyaṃ ca carvaṇam / niṣpeyaṃ caiva bhakṣyaṃ syādannamaṣṭavidhaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यञ्जनं सूपशाकादि मिष्टान्नं तेमनं स्मृतम् । उपदंशो विदंशः स्यात् संधानो रोचकश्च सः

vyañjanaṃ sūpaśākādi miṣṭānnaṃ temanaṃ smṛtam / upadaṃśo vidaṃśaḥ syāt saṃdhāno rocakaśca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जेमनमभ्यवहारः प्रत्यवसानं च भोजनं जग्धिः । बल्भनम् अशनं स्वदनं निघसाहारौ च निगरणं न्यादः

jemanamabhyavahāraḥ pratyavasānaṃ ca bhojanaṃ jagdhiḥ / balbhanam aśanaṃ svadanaṃ nighasāhārau ca nigaraṇaṃ nyādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जक्षणं भक्षणं लेहः स्वादनं रसनस्वदौ । चर्वणं पानपीती च धयनं चूषणं भिदाः

jakṣaṇaṃ bhakṣaṇaṃ lehaḥ svādanaṃ rasanasvadau / carvaṇaṃ pānapītī ca dhayanaṃ cūṣaṇaṃ bhidāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा । सन्तीति रसनीयत्वादन्नाद्ये षडमी रसाः

madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathā / santīti rasanīyatvādannādye ṣaḍamī rasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरं लौल्यम् इत्याहुर् इक्ष्वादौ च स लक्ष्यते

madhuraṃ laulyam ityāhur ikṣvādau ca sa lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लवणस्तु पटुः प्रोक्तः सैन्धवादौ स दृश्यते

lavaṇastu paṭuḥ proktaḥ saindhavādau sa dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिक्तश्च पिचुमन्दादौ व्यक्तमास्वाद्यते रसः

tiktaśca picumandādau vyaktamāsvādyate rasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषायस्तुवरः प्रोक्तः स तु पूगीफलादिषु

kaṣāyastuvaraḥ proktaḥ sa tu pūgīphalādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्लस्तु चिञ्चाजम्बीरमातुलुङ्गफलादिषु

amlastu ciñcājambīramātuluṅgaphalādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटुस्तु तीक्ष्णसंज्ञः स्यान्मरीचादौ स चेक्ष्यते

kaṭustu tīkṣṇasaṃjñaḥ syānmarīcādau sa cekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरश्च रसश्चिनोति केशान् वपुषः स्थैर्यबलौजोवीर्यदायी । अतिसेवनतः प्रमेहशैत्यं जडतामान्द्यमुखान्करोति दोषान्

madhuraśca rasaścinoti keśān vapuṣaḥ sthairyabalaujovīryadāyī / atisevanataḥ pramehaśaityaṃ jaḍatāmāndyamukhānkaroti doṣān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लवणो रुचिकृद्रसो ऽग्निदायी पचनः स्वादुकरश्च सारकश्च । अतिसेवनतो जरां च पित्तं सितिमानं च ददाति कुष्ठकारी

lavaṇo rucikṛdraso 'gnidāyī pacanaḥ svādukaraśca sārakaśca / atisevanato jarāṃ ca pittaṃ sitimānaṃ ca dadāti kuṣṭhakārī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिक्तो जन्तून् हन्ति कुष्ठं ज्वरार्तिं कासं दाहं दीपनो रोचनश्च । मर्त्यैर् गाढं प्रत्यहं सेवितश्चेत्तीव्रं दत्ते राजयक्ष्माणमेषः

tikto jantūn hanti kuṣṭhaṃ jvarārtiṃ kāsaṃ dāhaṃ dīpano rocanaśca / martyair gāḍhaṃ pratyahaṃ sevitaścettīvraṃ datte rājayakṣmāṇameṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषायनामा निरुणद्धि शोफं वर्णं तनोर् दीपनपाचनश्च । सत्त्वापहोऽसौ शिथिलत्वकारी निषेवितः पाण्डु करोति गात्रम्

kaṣāyanāmā niruṇaddhi śophaṃ varṇaṃ tanor dīpanapācanaśca / sattvāpaho'sau śithilatvakārī niṣevitaḥ pāṇḍu karoti gātram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्लाभिधः प्रीतिकरो रुचिप्रदः प्रपाचनो ऽग्नेः पटुतां च यच्छति । भ्रान्तिं च कुष्ठं कफपाण्डुतां च कार्ष्ण्यं च कासं कुरुतेऽतिसेवितः

amlābhidhaḥ prītikaro rucipradaḥ prapācano 'gneḥ paṭutāṃ ca yacchati / bhrāntiṃ ca kuṣṭhaṃ kaphapāṇḍutāṃ ca kārṣṇyaṃ ca kāsaṃ kurute'tisevitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटुः कफं कण्ठजदोषशोफमन्दानलश्वित्रगदान् निहन्ति । एषोऽपि दत्ते बहुसेवितश्चेत् क्षयावहो वीर्यबलक्षयं च

kaṭuḥ kaphaṃ kaṇṭhajadoṣaśophamandānalaśvitragadān nihanti / eṣo'pi datte bahusevitaścet kṣayāvaho vīryabalakṣayaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटुः कषायश्च कफापहारिणौ माधुर्यतिक्ताव् अपि पित्तनाशनौ । पट्वम्लसंज्ञौ च रसौ मरुद्धरौ इत्थं द्विशोऽमी सकलामयापहाः

kaṭuḥ kaṣāyaśca kaphāpahāriṇau mādhuryatiktāv api pittanāśanau / paṭvamlasaṃjñau ca rasau maruddharau itthaṃ dviśo'mī sakalāmayāpahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यं मधुराम्लौ लवणाम्लौ कटुतिक्तकौ च रसौ । कटुलवणौ च स्यातां मिश्ररसौ तिक्तलवणौ च

anyonyaṃ madhurāmlau lavaṇāmlau kaṭutiktakau ca rasau / kaṭulavaṇau ca syātāṃ miśrarasau tiktalavaṇau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लवणमधुरौ विरुद्धाव् अथ कटुमधुरौ च तिक्तमधुरौ च । साधारणः कषायः सर्वत्र समानतां धत्ते

lavaṇamadhurau viruddhāv atha kaṭumadhurau ca tiktamadhurau ca / sādhāraṇaḥ kaṣāyaḥ sarvatra samānatāṃ dhatte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संधत्ते मधुरोऽम्लतां च लवणो धत्ते यथावत् स्थितिं तिक्ताख्यः कटुतां तथा मधुरतां धत्ते कषायाह्वयः । अम्लस्तिक्तरुचिं ददाति कटुको यात्य् अन्ततस् तिक्तताम् इत्येषां स्वविपाकतो ऽपि कथिता षण्णां रसानां स्थितिः

saṃdhatte madhuro'mlatāṃ ca lavaṇo dhatte yathāvat sthitiṃ tiktākhyaḥ kaṭutāṃ tathā madhuratāṃ dhatte kaṣāyāhvayaḥ / amlastiktaruciṃ dadāti kaṭuko yāty antatas tiktatām ityeṣāṃ svavipākato 'pi kathitā ṣaṇṇāṃ rasānāṃ sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः पटुस्तुवर इत्यमी । क्रमाद् अन्योन्यसंकीर्णा नानात्वं यान्ति षड्रसाः

madhuro'mlaḥ kaṭustiktaḥ paṭustuvara ityamī / kramād anyonyasaṃkīrṇā nānātvaṃ yānti ṣaḍrasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्याद्यो मधुरादिश्चेदेकैकेनोत्तरेण युक् । द्विकभेदाः पञ्चदश पर्यायैः पञ्चभिस्तथा

ādyādyo madhurādiścedekaikenottareṇa yuk / dvikabhedāḥ pañcadaśa paryāyaiḥ pañcabhistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यः सानन्तरः प्राग्वदुत्तरेण श्रुतो यदा । चतुर्भिरपि पर्यायैर् आद्ये प्रोक्ता भिदा दश

ādyaḥ sānantaraḥ prāgvaduttareṇa śruto yadā / caturbhirapi paryāyair ādye proktā bhidā daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं द्वितीये षड्भेदास् तृतीये च त्रयः स्मृताः । चतुर्थे चैक इत्येते त्रिकभेदास्तु विंशतिः

evaṃ dvitīye ṣaḍbhedās tṛtīye ca trayaḥ smṛtāḥ / caturthe caika ityete trikabhedāstu viṃśatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यौ सानन्तरौ त्रिः षडेकैकाग्रिमयोगतः । त्यक्ते द्वितीये चत्वारः स्वाग्रिमैकैकसंयुते

ādyau sānantarau triḥ ṣaḍekaikāgrimayogataḥ / tyakte dvitīye catvāraḥ svāgrimaikaikasaṃyute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्ये त्यक्ते तु पञ्च स्युः स्वाग्रिमैकैकसंयुते । चतुष्कभेदा इत्येते क्रमात् पञ्चदशेरिताः

ādye tyakte tu pañca syuḥ svāgrimaikaikasaṃyute / catuṣkabhedā ityete kramāt pañcadaśeritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पञ्चकभेदाः षडेकैकत्यागतः स्मृताः । एकः सर्वसमासेन व्यासे षडिति सप्त ते

tataḥ pañcakabhedāḥ ṣaḍekaikatyāgataḥ smṛtāḥ / ekaḥ sarvasamāsena vyāse ṣaḍiti sapta te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं त्रिषष्टिराख्याता रसभेदाः समासतः । तारतम्येष्वसंख्यातांस्तान् वेत्ति यदि शंकरः

evaṃ triṣaṣṭirākhyātā rasabhedāḥ samāsataḥ / tāratamyeṣvasaṃkhyātāṃstān vetti yadi śaṃkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृंहणं पुष्टिदं पोष्यमुत्कं पीनत्वदं च तत् । वीर्यवृद्धिकरं वृष्यं वाजीकरणबीजकृत्

bṛṃhaṇaṃ puṣṭidaṃ poṣyamutkaṃ pīnatvadaṃ ca tat / vīryavṛddhikaraṃ vṛṣyaṃ vājīkaraṇabījakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आप्यायनं तर्पणं च प्रीणनं तोषणं च तत् । निःष्यन्दनम् अभिष्यन्दि नेत्रद्रावं सरं च तत्

āpyāyanaṃ tarpaṇaṃ ca prīṇanaṃ toṣaṇaṃ ca tat / niḥṣyandanam abhiṣyandi netradrāvaṃ saraṃ ca tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति बहुविधरोगव्याधितोपक्रमोऽत्र प्रकृतभिषगनुक्ताहारपथ्यप्रयोगम् । इममखिलमुदित्वा वर्गमुत्सर्गसिद्धान् प्रवदतु स च विद्वान् आमयप्रत्ययांस् तान्

iti bahuvidharogavyādhitopakramo'tra prakṛtabhiṣaganuktāhārapathyaprayogam / imamakhilamuditvā vargamutsargasiddhān pravadatu sa ca vidvān āmayapratyayāṃs tān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन व्याधिशतान्धकारपटलीनिष्कासनाभास्करप्रायेणापि पुनस्तरां प्रविहिता हन्त द्विषां व्याधयः । तस्यायं कृतिवाचि विंशतितमः श्रीमन्नृसिंहेशितुः शान्तिं नामकिरीटमण्डनमणौ वर्गो गदादिर्गतः

yena vyādhiśatāndhakārapaṭalīniṣkāsanābhāskaraprāyeṇāpi punastarāṃ pravihitā hanta dviṣāṃ vyādhayaḥ / tasyāyaṃ kṛtivāci viṃśatitamaḥ śrīmannṛsiṃheśituḥ śāntiṃ nāmakirīṭamaṇḍanamaṇau vargo gadādirgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.