Naragari: Rajanighantu 21

सत्त्वं रजस्तमश्चेति पुंसाम् उक्तास्त्रयो गुणाः । तेषु क्रमादमी दोषाः कफपित्तानिलाः स्थिताः

sattvaṃ rajastamaśceti puṃsām uktāstrayo guṇāḥ / teṣu kramādamī doṣāḥ kaphapittānilāḥ sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वं श्लेष्मा रजः पित्तं तमश्चापि समीरणः । द्रव्यस्य मानमुद्रिक्तं पुंसि पुंस्यनुवर्तते

sattvaṃ śleṣmā rajaḥ pittaṃ tamaścāpi samīraṇaḥ / dravyasya mānamudriktaṃ puṃsi puṃsyanuvartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वं मनोविकाशः स्यात् सत्त्वायत्ता तथा स्थितिः

sattvaṃ manovikāśaḥ syāt sattvāyattā tathā sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजो रूषणमुद्रेकः कालुष्यं मतिविभ्रमः

rajo rūṣaṇamudrekaḥ kāluṣyaṃ mativibhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमस्तिमिरम् आन्ध्यं च चित्तोन्मादश्च मूढता । हृदयावरणं ध्वान्तमन्धकारो विमोहनम्

tamastimiram āndhyaṃ ca cittonmādaśca mūḍhatā / hṛdayāvaraṇaṃ dhvāntamandhakāro vimohanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातो गन्धवहो वायुः पवमानो महाबलः । स्पर्शनो गन्धवाही च पवनो मरुदाशुगः

vāto gandhavaho vāyuḥ pavamāno mahābalaḥ / sparśano gandhavāhī ca pavano marudāśugaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वसनो मातरिश्वा च नभस्वान्मारुतोऽनिलः । समीरणो जगत्प्राणः समीरश्च सदागतिः

śvasano mātariśvā ca nabhasvānmāruto'nilaḥ / samīraṇo jagatprāṇaḥ samīraśca sadāgatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जवनः पृषदश्वश्च तरस्वी च प्रभञ्जनः । प्रधावनोऽनवस्थानो धूननो मोटनः खगः

javanaḥ pṛṣadaśvaśca tarasvī ca prabhañjanaḥ / pradhāvano'navasthāno dhūnano moṭanaḥ khagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये ऽपि वायवो देहे नाडीचक्रप्रवाहकाः । मया वितत्य नोक्तास्ते ग्रन्थगौरवभीरुणा

anye 'pi vāyavo dehe nāḍīcakrapravāhakāḥ / mayā vitatya noktāste granthagauravabhīruṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वादिगुणसंभिन्नदोषत्रयवशात्मना । आभ्यन्तरं च बाह्यं च स्वरूपं संनिरुच्यते

sattvādiguṇasaṃbhinnadoṣatrayavaśātmanā / ābhyantaraṃ ca bāhyaṃ ca svarūpaṃ saṃnirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वाढ्यः शुचिरास्तिकः स्थिरमतिः पुष्टाङ्गको धार्मिकः कान्तः सो ऽपि बहुप्रजः सुमधुरक्षीरादिभोज्यप्रियः । दाता पात्रगुणादृतो द्रुततमं वाग्मी कृपालुः समो गौरः श्यामतनुर् घनाम्बुतुहिनस्वप्नेक्षणः श्लेष्मलः

sattvāḍhyaḥ śucirāstikaḥ sthiramatiḥ puṣṭāṅgako dhārmikaḥ kāntaḥ so 'pi bahuprajaḥ sumadhurakṣīrādibhojyapriyaḥ / dātā pātraguṇādṛto drutatamaṃ vāgmī kṛpāluḥ samo gauraḥ śyāmatanur ghanāmbutuhinasvapnekṣaṇaḥ śleṣmalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजसो लवणाम्लतिक्तकटुकप्रायोष्णभोजी पटुः प्रौढो नातिकृशो ऽप्यकालपलिती क्रोधप्रपञ्चान्वितः । द्राघीयान् महिलाशयो वितरिता सोपाधिकं याचितो गौराङ्गः कनकादिदीप्तिललितः स्वप्नी च पित्तात्मकः

rājaso lavaṇāmlatiktakaṭukaprāyoṣṇabhojī paṭuḥ prauḍho nātikṛśo 'pyakālapalitī krodhaprapañcānvitaḥ / drāghīyān mahilāśayo vitaritā sopādhikaṃ yācito gaurāṅgaḥ kanakādidīptilalitaḥ svapnī ca pittātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निद्रालुर्बहुभाषकः सुकुटिलः क्रूराशयो नास्तिकः प्रायः पर्युषितातिशीतविरसाहारैकनिष्ठो ऽलसः । कार्येष्वत्यभिमानवान् असमये दाता यथेच्छं कृशः स्वप्ने व्योमगतिः सितेतरतनुर् वातूलकस् तामसः

nidrālurbahubhāṣakaḥ sukuṭilaḥ krūrāśayo nāstikaḥ prāyaḥ paryuṣitātiśītavirasāhāraikaniṣṭho 'lasaḥ / kāryeṣvatyabhimānavān asamaye dātā yathecchaṃ kṛśaḥ svapne vyomagatiḥ sitetaratanur vātūlakas tāmasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वादयो गुणा यत्र मिश्रिताः सन्ति भूयसा । मिश्रप्रकृतिकः सो ऽयं विज्ञातव्यो मनीषिभिः

sattvādayo guṇā yatra miśritāḥ santi bhūyasā / miśraprakṛtikaḥ so 'yaṃ vijñātavyo manīṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वादिरजसा मिश्रे श्रेष्ठं सत्त्वादितामसे । मध्यमं रजसा मिश्रे कनीयो गुणमिश्रणम्

sattvādirajasā miśre śreṣṭhaṃ sattvāditāmase / madhyamaṃ rajasā miśre kanīyo guṇamiśraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वं चित्तविकाशमाशु तनुते दत्ते प्रबोधं परं कालुष्यं कुरुते रजस्तु मनसः प्रस्तौति चाव्याकृतिम् । आन्ध्यं हन्त हृदि प्रयच्छति तिरोधत्ते स्वतत्त्वे धियं संधत्ते जडतां च संततम् उपाधत्ते प्रमीलां तमः

sattvaṃ cittavikāśamāśu tanute datte prabodhaṃ paraṃ kāluṣyaṃ kurute rajastu manasaḥ prastauti cāvyākṛtim / āndhyaṃ hanta hṛdi prayacchati tirodhatte svatattve dhiyaṃ saṃdhatte jaḍatāṃ ca saṃtatam upādhatte pramīlāṃ tamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातः स्वैरः स्याल्लघुः शीतरूक्षः सूक्ष्मस्पर्शज्ञानकस् तोदकारी । माधुर्यान्ने सो ऽभ्रकाले ऽपराह्णे प्रत्यूषे ऽन्ने याति जीर्णे च कोपम्

vātaḥ svairaḥ syāllaghuḥ śītarūkṣaḥ sūkṣmasparśajñānakas todakārī / mādhuryānne so 'bhrakāle 'parāhṇe pratyūṣe 'nne yāti jīrṇe ca kopam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तं च तिक्ताम्लरसं च सारकं चोष्णं द्रवं तीक्ष्णम् इदं मधौ बहु । वर्षान्तकाले भृशम् अर्धरात्रे मध्यंदिने ऽन्नस्य जरे च कुप्यति

pittaṃ ca tiktāmlarasaṃ ca sārakaṃ coṣṇaṃ dravaṃ tīkṣṇam idaṃ madhau bahu / varṣāntakāle bhṛśam ardharātre madhyaṃdine 'nnasya jare ca kupyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मा गुरुः श्लक्ष्णमृदुः स्थिरस्तथा स्निग्धः पटुः शीतजडश् च गौल्यवान् । शीते वसन्ते च भृशं निशामुखे पूर्वे ऽह्नि भुक्तोपरि च प्रकुप्यति

śleṣmā guruḥ ślakṣṇamṛduḥ sthirastathā snigdhaḥ paṭuḥ śītajaḍaś ca gaulyavān / śīte vasante ca bhṛśaṃ niśāmukhe pūrve 'hni bhuktopari ca prakupyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषत्रयस्य ये भेदा वृद्धिक्षयविकल्पतः । तानतः सम्प्रवक्ष्यामि संक्षेपार्थं समञ्जसम्

doṣatrayasya ye bhedā vṛddhikṣayavikalpataḥ / tānataḥ sampravakṣyāmi saṃkṣepārthaṃ samañjasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकैकवृद्धौ स्युर् भेदास् त्रयो ये वृद्धिदास् त्रयः । तत्राप्येकतरा ह्य् अर्थे षडेवं द्वादशैव ते

ekaikavṛddhau syur bhedās trayo ye vṛddhidās trayaḥ / tatrāpyekatarā hy arthe ṣaḍevaṃ dvādaśaiva te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धान्योन्यव्यत्ययाभ्यां षट् त्रिवृद्ध्या तु सप्तमः । वृद्धोऽन्योन्यो वृद्धतरः परो वृद्धतमस्त्विति

vṛddhānyonyavyatyayābhyāṃ ṣaṭ trivṛddhyā tu saptamaḥ / vṛddho'nyonyo vṛddhataraḥ paro vṛddhatamastviti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारतम्येन षड्भेदास्त एवं पञ्चविंशतिः । एवं क्षयेऽपि तावन्तस् ततः पञ्चाशद् ईरिताः

tāratamyena ṣaḍbhedāsta evaṃ pañcaviṃśatiḥ / evaṃ kṣaye'pi tāvantas tataḥ pañcāśad īritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धोऽन्योन्यः समो ऽन्यश्च क्षीणस्त्विति पुनश्च षट् । द्विवृद्ध्यैकक्षयाद् उक्तव्यत्ययाच्च पुनश्च षट्

vṛddho'nyonyaḥ samo 'nyaśca kṣīṇastviti punaśca ṣaṭ / dvivṛddhyaikakṣayād uktavyatyayācca punaśca ṣaṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते द्वादशतः सर्वे द्विषष्टिः समुदाहृताः । त्रिषष्टिस्त्वन्तिमो भेदस् त्रयाणां प्रकृतौ स्थितिः

ete dvādaśataḥ sarve dviṣaṣṭiḥ samudāhṛtāḥ / triṣaṣṭistvantimo bhedas trayāṇāṃ prakṛtau sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं दोषत्रयस्यैतान् भेदान् विज्ञाय तत्त्वतः । ततो भिषक् प्रयुञ्जीत तदवस्थोचिताः क्रियाः

evaṃ doṣatrayasyaitān bhedān vijñāya tattvataḥ / tato bhiṣak prayuñjīta tadavasthocitāḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालस्तु वेला समयोऽप्यनेहा दिष्टश्चलश्चावसरो ऽस्थिरश्च । सो ऽप्येष भूतः किल वर्तमानस्तथा भविष्यन्निति च त्रिधोक्तः

kālastu velā samayo'pyanehā diṣṭaścalaścāvasaro 'sthiraśca / so 'pyeṣa bhūtaḥ kila vartamānastathā bhaviṣyanniti ca tridhoktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूते वृत्तमतीतं च ह्यस्तनं निसृतं गतम् । वर्तमाने भवच्चाद्यतनं स्यादधुनातनम्

bhūte vṛttamatītaṃ ca hyastanaṃ nisṛtaṃ gatam / vartamāne bhavaccādyatanaṃ syādadhunātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनागतं भविष्ये स्यात् श्वस्तनं च प्रगेतनम् । वर्त्स्यद् वर्तिष्यमाणं च स्यादागामि च भावि च

anāgataṃ bhaviṣye syāt śvastanaṃ ca pragetanam / vartsyad vartiṣyamāṇaṃ ca syādāgāmi ca bhāvi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधारणं तु सामान्यं तत् सर्वत्रानुवर्तते । विशेषणं विशेषश्च सकृत्स्थाने च वर्तते । तुर्यं पादं चतुर्थांशम् ईषत् किंचित् तथोच्यते

sādhāraṇaṃ tu sāmānyaṃ tat sarvatrānuvartate / viśeṣaṇaṃ viśeṣaśca sakṛtsthāne ca vartate / turyaṃ pādaṃ caturthāṃśam īṣat kiṃcit tathocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूषापीयुषांशुस्वच्छोद्योतप्रस्यन्दामन्दस्वच्छन्दापूराम्भःस्वर्गङ्गासङ्गोन्मीलनमौलिम् । मेरुश्रीकैलासक्रीडासङ्घाटीशोभनाम्भःश्लाघाजङ्घालश्रीगौरीगूढाङ्गं वन्दे शम्भुम्

bhūṣāpīyuṣāṃśusvacchodyotaprasyandāmandasvacchandāpūrāmbhaḥsvargaṅgāsaṅgonmīlanamaulim / meruśrīkailāsakrīḍāsaṅghāṭīśobhanāmbhaḥślāghājaṅghālaśrīgaurīgūḍhāṅgaṃ vande śambhum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दोच्चारे सकलगुरुके षष्टिवर्णप्रमाणे मानं काले पलमिति दश स्यात् क्षणस्तानि तैस्तु । षड्भिर् नाडी प्रहर इति ताः सप्त सार्धास् तथाहोरात्रो ज्ञेयः सुमतिभिर् असाव् अष्टभिस्तैः प्रदिष्टः

śabdoccāre sakalaguruke ṣaṣṭivarṇapramāṇe mānaṃ kāle palamiti daśa syāt kṣaṇastāni taistu / ṣaḍbhir nāḍī prahara iti tāḥ sapta sārdhās tathāhorātro jñeyaḥ sumatibhir asāv aṣṭabhistaiḥ pradiṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षः स्यात्पञ्चदशभिरहोरात्रैर् उभाव् इमौ । मासो द्वादशभिर्मासैः संवत्सर उदाहृतः

pakṣaḥ syātpañcadaśabhirahorātrair ubhāv imau / māso dvādaśabhirmāsaiḥ saṃvatsara udāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विशश्चैत्रादिभिर्मासैर्विज्ञेया ऋतवश्च षट्

dviśaścaitrādibhirmāsairvijñeyā ṛtavaśca ṣaṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिभिस् त्रिभिः क्रमादेतैः स्यातां च विषुवायने

tribhis tribhiḥ kramādetaiḥ syātāṃ ca viṣuvāyane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलं विघटिका प्रोक्ता नाडी तास्तु त्रिविंशतिः । नाडी तु घटिका प्रोक्ता तद्द्वयं च मुहूर्तकम्

palaṃ vighaṭikā proktā nāḍī tāstu triviṃśatiḥ / nāḍī tu ghaṭikā proktā taddvayaṃ ca muhūrtakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यामः प्रहर इत्युक्तो दिनभागो दिनांशकः

yāmaḥ prahara ityukto dinabhāgo dināṃśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहोरात्रदिवारात्राहर्दिवाहर्निशानि च

ahorātradivārātrāhardivāharniśāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घस्रो दिनोऽपि दिवसो वासरो भास्वरो दिवा

ghasro dino'pi divaso vāsaro bhāsvaro divā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राह्णापराह्णमध्याह्नसायाह्नाः स्युस् तदंशकाः

prāhṇāparāhṇamadhyāhnasāyāhnāḥ syus tadaṃśakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रातर्दिनादिः प्रत्यूषो निशान्तः प्रत्युषो ऽप्युषः । व्युष्टं चाहर्मुखं कल्यं प्रगे प्राह्णं प्रभातकम्

prātardinādiḥ pratyūṣo niśāntaḥ pratyuṣo 'pyuṣaḥ / vyuṣṭaṃ cāharmukhaṃ kalyaṃ prage prāhṇaṃ prabhātakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आतपस्तु दिनज्योतिः सूर्यालोको दिनप्रभा । रविप्रकाशः प्रद्योतस् तमोरिस् तपनद्युतिः

ātapastu dinajyotiḥ sūryāloko dinaprabhā / raviprakāśaḥ pradyotas tamoris tapanadyutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोचिर् दीप्तिर् द्युतिः शोचिस्त्विडोजो भा रुचिः प्रभा । विभा लोकप्रकाशश्च तेज ओजायितं च रुक्

rocir dīptir dyutiḥ śocistviḍojo bhā ruciḥ prabhā / vibhā lokaprakāśaśca teja ojāyitaṃ ca ruk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सायंसंध्या दिनान्तश्च निशादिर् दिवसात्ययः । सायं पितृप्रसूश्चाथ प्रदोषः स्यान्निशामुखम्

sāyaṃsaṃdhyā dināntaśca niśādir divasātyayaḥ / sāyaṃ pitṛprasūścātha pradoṣaḥ syānniśāmukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छाया विभानुगा श्यामा तेजोभीरुरनातपः । अभीतिर् आतपाभावो भावालीना च सा स्मृता

chāyā vibhānugā śyāmā tejobhīruranātapaḥ / abhītir ātapābhāvo bhāvālīnā ca sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्वरी क्षणदा रात्रिर्निशा श्यामा तमस्विनी । तमी त्रियामा शयनी क्षपा यामवती तमा

śarvarī kṣaṇadā rātrirniśā śyāmā tamasvinī / tamī triyāmā śayanī kṣapā yāmavatī tamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नक्तं निशीथिनी दोषा ताराभूषा विभावरी । ज्योतिष्मती तारकिणी काली सापि कलापिनी

naktaṃ niśīthinī doṣā tārābhūṣā vibhāvarī / jyotiṣmatī tārakiṇī kālī sāpi kalāpinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा ज्यौत्स्नी चन्द्रिकायुक्ता तमिस्रा तु तमोऽन्विता

sā jyautsnī candrikāyuktā tamisrā tu tamo'nvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धरात्रो निशीथे स्यान्मध्यरात्रश्च स स्मृतः

ardharātro niśīthe syānmadhyarātraśca sa smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योत्स्ना तु चन्द्रिका चान्द्री कौमुदी कामवल्लभा । चन्द्रातपश्चन्द्रकान्ता शीतामृततरङ्गिणी

jyotsnā tu candrikā cāndrī kaumudī kāmavallabhā / candrātapaścandrakāntā śītāmṛtataraṅgiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कान्तिस्तु सुषमा शोभा छविश्छाया विभा शुभा । श्रीर् लक्ष्मीर् दक्प्रियाभिख्या भानं भातिरुमा रमा

kāntistu suṣamā śobhā chaviśchāyā vibhā śubhā / śrīr lakṣmīr dakpriyābhikhyā bhānaṃ bhātirumā ramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमस्तमिस्रं तिमिरं ध्वान्तं संतमसं तमः । अन्धकारश्च भूछायं तच्चान्धतमसं घनम्

tamastamisraṃ timiraṃ dhvāntaṃ saṃtamasaṃ tamaḥ / andhakāraśca bhūchāyaṃ taccāndhatamasaṃ ghanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आतपः कटुको रूक्षश्छाया मधुरशीतला । त्रिदोषशमनी ज्योत्स्ना सर्वव्याधिकरं तमः

ātapaḥ kaṭuko rūkṣaśchāyā madhuraśītalā / tridoṣaśamanī jyotsnā sarvavyādhikaraṃ tamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षादिः प्रथमाद्या च पक्षतिः प्रतिपच् च सा

pakṣādiḥ prathamādyā ca pakṣatiḥ pratipac ca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षान्तो ऽर्केन्दुविश्लेषः पर्व पञ्चदशी तथा । द्वितीयं तु भवेत्पर्व चन्द्रार्कात्यन्तसंगमः

pakṣānto 'rkenduviśleṣaḥ parva pañcadaśī tathā / dvitīyaṃ tu bhavetparva candrārkātyantasaṃgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिपदमारभ्यैताः क्रमात् द्वितीयादिकाश्च पञ्चदश । पक्षे तिथयो ज्ञेयाः पक्षश्च सितोऽसितो द्विविधः

pratipadamārabhyaitāḥ kramāt dvitīyādikāśca pañcadaśa / pakṣe tithayo jñeyāḥ pakṣaśca sito'sito dvividhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सितस्त्वापूर्यमाणः स्यात् शुक्लश्च विशदः शुदि

sitastvāpūryamāṇaḥ syāt śuklaśca viśadaḥ śudi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असितो मलिनः कृष्णो बहुलो वदि च स्मृतः

asito malinaḥ kṛṣṇo bahulo vadi ca smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवसैर्यत्र तत्रापि वसुसागरसम्मितैः । भिषक्क्रियोपयोगाय मण्डलं भिषजां मतम्

divasairyatra tatrāpi vasusāgarasammitaiḥ / bhiṣakkriyopayogāya maṇḍalaṃ bhiṣajāṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णिमा पौर्णमासी च ज्यौत्स्नी चेन्दुमती सिता । सा पूर्वानुमतिर् ज्ञेया राका स्यादुत्तरा च सा

pūrṇimā paurṇamāsī ca jyautsnī cendumatī sitā / sā pūrvānumatir jñeyā rākā syāduttarā ca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शस्तु स्याद् अमावास्यामावस्यार्केन्दुसंगमः । सा पूर्वा तु सिनीवाली द्वितीया तु कुहूर्मता

darśastu syād amāvāsyāmāvasyārkendusaṃgamaḥ / sā pūrvā tu sinīvālī dvitīyā tu kuhūrmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मासार्धस्तु भवेत्पक्षः स पञ्चदशरात्रकः

māsārdhastu bhavetpakṣaḥ sa pañcadaśarātrakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विपक्षस् तु भवेन्मासश्चैत्राद्या द्वादशाश्च ते

dvipakṣas tu bhavenmāsaścaitrādyā dvādaśāśca te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चैत्रस्तु चैत्रिकश्चैत्री मधुः कालादिकश्च सः

caitrastu caitrikaścaitrī madhuḥ kālādikaśca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशाखो माधवो राधो ज्यैष्ठः शुक्रस्तपस्तथा

vaiśākho mādhavo rādho jyaiṣṭhaḥ śukrastapastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आषाढः शुचिरुक्तः श्रावणिकः श्रावणो नभाश्चापि

āṣāḍhaḥ śuciruktaḥ śrāvaṇikaḥ śrāvaṇo nabhāścāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाद्रो भाद्रपदोऽपि प्रौष्ठपदः स्यान्नभो नभस्यश्च

bhādro bhādrapado'pi prauṣṭhapadaḥ syānnabho nabhasyaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इषस्त्वाश्वयुजश्च स्यादाश्विनः शारदश्च सः

iṣastvāśvayujaśca syādāśvinaḥ śāradaśca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्त्तिको बाहुलोऽपि स्याद् ऊर्जः कार्त्तिकिकश् च सः

kārttiko bāhulo'pi syād ūrjaḥ kārttikikaś ca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्गः सहा मार्गशीर्ष आग्रहायणिकोऽपि सः

mārgaḥ sahā mārgaśīrṣa āgrahāyaṇiko'pi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पौषस्तु पौषिकस् तैषः सहस्यो हैमनोऽपि च

pauṣastu pauṣikas taiṣaḥ sahasyo haimano'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माघस्तपाः तपस्यस्तु फाल्गुनो वत्सरान्तकः

māghastapāḥ tapasyastu phālguno vatsarāntakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चैत्रादिमासौ द्वौ द्वौ स्युर् नाम्ना षडृतवः क्रमात्

caitrādimāsau dvau dvau syur nāmnā ṣaḍṛtavaḥ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेद्वसन्तो मधुमाधवाभ्यां स्यातां तथा शुक्रशुची निदाघः । नभोनभस्यौ जलदागमः स्याद् इषोर्जकाभ्यां शरदं वदन्ति

bhavedvasanto madhumādhavābhyāṃ syātāṃ tathā śukraśucī nidāghaḥ / nabhonabhasyau jaladāgamaḥ syād iṣorjakābhyāṃ śaradaṃ vadanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेमन्तकालस्तु सहःसहस्यौ तपस्तपस्यौ शिशिरः क्रमेण । मासद्विकेनेति वसन्तकाद्या धीमद्भिर् उक्ता ऋतवः षडेते

hemantakālastu sahaḥsahasyau tapastapasyau śiśiraḥ krameṇa / māsadvikeneti vasantakādyā dhīmadbhir uktā ṛtavaḥ ṣaḍete

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतुराजो वसन्तः स्यात् सुरभिर्माधवो मधुः । पुष्पमासः पिकानन्दः कान्तः कामरसश्च सः

ṛturājo vasantaḥ syāt surabhirmādhavo madhuḥ / puṣpamāsaḥ pikānandaḥ kāntaḥ kāmarasaśca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निदाघस्तूष्मको घर्मो ग्रीष्म ऊष्मागमस्तपः । तापनश्चोष्णकालः स्यादुष्णश्चोष्णागमश्च सः

nidāghastūṣmako gharmo grīṣma ūṣmāgamastapaḥ / tāpanaścoṣṇakālaḥ syāduṣṇaścoṣṇāgamaśca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षाः प्रावृड्वर्षकालो घर्मान्तो जलदागमः । मयूरोल्लासकः कान्तश्चातकाह्लादनोऽपि सः

varṣāḥ prāvṛḍvarṣakālo gharmānto jaladāgamaḥ / mayūrollāsakaḥ kāntaścātakāhlādano'pi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरद्वर्षावसायः स्यान्मेघान्तः प्रावृडत्ययः

śaradvarṣāvasāyaḥ syānmeghāntaḥ prāvṛḍatyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊष्मापहस्तु हेमन्तः शरदन्तो हिमागमः

ūṣmāpahastu hemantaḥ śaradanto himāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिशिरः कम्पनः शीतो हिमकूटश्च कोटनः । इत्येतन्नामतः प्रोक्तमृतुषट्कं यथाक्रमम्

śiśiraḥ kampanaḥ śīto himakūṭaśca koṭanaḥ / ityetannāmataḥ proktamṛtuṣaṭkaṃ yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह सुरभिनिदाघमेघकालाः शरद्धिमशिशिरहायनाः क्रमेण । प्रतिदिनमृतवः स्युर् ऊर्ध्वम् अर्कोदयसमयाद् दशकेन नाडिकानाम्

iha surabhinidāghameghakālāḥ śaraddhimaśiśirahāyanāḥ krameṇa / pratidinamṛtavaḥ syur ūrdhvam arkodayasamayād daśakena nāḍikānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मकरक्रान्तिमारभ्य भानोः स्याद् उत्तरायणम्

makarakrāntimārabhya bhānoḥ syād uttarāyaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्कटक्रमणाद् ऊर्ध्वं दक्षिणायनम् उच्यते

karkaṭakramaṇād ūrdhvaṃ dakṣiṇāyanam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा तुलायां मेषे च सूर्यसंक्रमणं क्रमात् । तदा विषुवती स्यातां विषुवे अपि ते स्मृते

yadā tulāyāṃ meṣe ca sūryasaṃkramaṇaṃ kramāt / tadā viṣuvatī syātāṃ viṣuve api te smṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालज्ञैः षष्टिराख्याता वत्सराः प्रभवादयः । शरत्संवत्सरोऽब्दश्च हायनो वत्सरः समाः

kālajñaiḥ ṣaṣṭirākhyātā vatsarāḥ prabhavādayaḥ / śaratsaṃvatsaro'bdaśca hāyano vatsaraḥ samāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसन्ते दक्षिणो वातो भवेद्वर्षासु पश्चिमः । उत्तरः शारदे काले पूर्वो हैमन्तशैशिरे

vasante dakṣiṇo vāto bhavedvarṣāsu paścimaḥ / uttaraḥ śārade kāle pūrvo haimantaśaiśire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वस्तु मधुरो वातः स्निग्धः कटुरसान्वितः । गुरुर्विदाहशमनो वातदः पित्तनाशनः

pūrvastu madhuro vātaḥ snigdhaḥ kaṭurasānvitaḥ / gururvidāhaśamano vātadaḥ pittanāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणः षड्रसो वायुश्चक्षुष्यो बलवर्धनः । रक्तपित्तप्रशमनः सौख्यकान्तिबलप्रदः

dakṣiṇaḥ ṣaḍraso vāyuścakṣuṣyo balavardhanaḥ / raktapittapraśamanaḥ saukhyakāntibalapradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः । सद्यः प्राणापहो दुष्टः शोषकारी शरीरिणाम्

paścimo mārutastīkṣṇaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ / sadyaḥ prāṇāpaho duṣṭaḥ śoṣakārī śarīriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरः पवनः स्निग्धो मृदुर् मधुर एव च । सकषायरसः शीतो दोषाणां च प्रकोपणः

uttaraḥ pavanaḥ snigdho mṛdur madhura eva ca / sakaṣāyarasaḥ śīto doṣāṇāṃ ca prakopaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वैकम् अवधिं तस्माद् इदं पूर्वं च पश्चिमम् । इति देशौ निदिश्येते यया सा दिगिति स्मृता

kṛtvaikam avadhiṃ tasmād idaṃ pūrvaṃ ca paścimam / iti deśau nidiśyete yayā sā digiti smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिगाशा च हरित्काष्ठा ककुप्सा च निदेशिनी । सा च देशविभागेन दशधा परिकल्प्यते

digāśā ca haritkāṣṭhā kakupsā ca nideśinī / sā ca deśavibhāgena daśadhā parikalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योतींषि तपनादीनि ज्योतिश्चक्रभ्रमीक्रमात् । यतो नित्यम् उदीयन्ते सा पूर्वाख्या दिगुच्यते

jyotīṃṣi tapanādīni jyotiścakrabhramīkramāt / yato nityam udīyante sā pūrvākhyā digucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वा च दक्षिणा चैव पश्चिमा चोत्तरापि च । प्रादक्षिण्यक्रमेणैताश् चतस्रः स्युर् महादिशः

pūrvā ca dakṣiṇā caiva paścimā cottarāpi ca / prādakṣiṇyakrameṇaitāś catasraḥ syur mahādiśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वा प्राची पुरो मघोन्यैन्द्री माघवती च सा । शामनी दक्षिणावाची यामी वैवस्वती च सा

pūrvā prācī puro maghonyaindrī māghavatī ca sā / śāmanī dakṣiṇāvācī yāmī vaivasvatī ca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चिमा तु प्रतीची स्याद्वारुणी प्रत्यगित्यपि । उत्तरा दिक् तु कौबेरी दैवी सा स्यादुदीच्यपि

paścimā tu pratīcī syādvāruṇī pratyagityapi / uttarā dik tu kauberī daivī sā syādudīcyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिशोर्द्वयोर्द्वयोर्मध्ये यो भागः कोणसंज्ञकः । विदिशस्ताश्चतस्रश्च प्रोक्ता उपदिशस्तथा

diśordvayordvayormadhye yo bhāgaḥ koṇasaṃjñakaḥ / vidiśastāścatasraśca proktā upadiśastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आग्नेयी स्यात् प्राच्यवाच्योस् तु मध्ये नैरृत्याख्या स्याद् अवाचीप्रतीच्योः । वायव्यापि स्याद् उदीचीप्रतीच्योर् ऐशानी स्यादन्तरा प्राच्युदीच्योः

āgneyī syāt prācyavācyos tu madhye nairṛtyākhyā syād avācīpratīcyoḥ / vāyavyāpi syād udīcīpratīcyor aiśānī syādantarā prācyudīcyoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपरिष्टाद् दिग् ऊर्ध्वं स्याद् अधस्ताद् अधरा स्मृता । अन्तस्त्वभ्यन्तरं प्रोक्तम् अन्तरं चान्तरालकम्

upariṣṭād dig ūrdhvaṃ syād adhastād adharā smṛtā / antastvabhyantaraṃ proktam antaraṃ cāntarālakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टस्त्वष्टयवैर्देशो मितो ज्ञेयोऽङ्गुलाह्वयः । स्याच्चतुर्विंशकैस्तैस्तु हस्तो हस्तचतुष्टयम्

spaṣṭastvaṣṭayavairdeśo mito jñeyo'ṅgulāhvayaḥ / syāccaturviṃśakaistaistu hasto hastacatuṣṭayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डो दण्डैर्द्विसाहस्रैः क्रोशस्तेषां चतुष्टयम् । योजनं स्यादिति ह्य् एष देशस्योक्तो मितिक्रमः

daṇḍo daṇḍairdvisāhasraiḥ krośasteṣāṃ catuṣṭayam / yojanaṃ syāditi hy eṣa deśasyokto mitikramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रस्तावतो वैद्यस्योपयुक्ततया मया । परिमाणं तथोन्मानमिति द्वितयम् ईर्यते

iti prastāvato vaidyasyopayuktatayā mayā / parimāṇaṃ tathonmānamiti dvitayam īryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्ये सा निष्टिका पुंसो यत्तु मुष्टिचतुष्टयम् । तद्द्वयेनाष्टिका ज्ञेया कुडवस्तद्द्वयेन तु

dhānye sā niṣṭikā puṃso yattu muṣṭicatuṣṭayam / taddvayenāṣṭikā jñeyā kuḍavastaddvayena tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्थस्तु तच्चतुष्केण तच्चतुष्केण चाढकी । ताश् चतस्रो भवेद्द्रोणः खारी तेषां तु विंशतिः

prasthastu taccatuṣkeṇa taccatuṣkeṇa cāḍhakī / tāś catasro bhaveddroṇaḥ khārī teṣāṃ tu viṃśatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोधूमद्वितयोन्मितिस्तु कथिता गुञ्जा तया सार्धया वल्लो वल्लचतुष्टयेन भिषजां माषो मतस् तच् चतुः । निष्को निष्कयुगं तु सार्धम् उदितः कर्षः पलं तच् चतुस् तद्वत् तच्छतकेन चाथ च तुला भारस्तुलाविंशतिः

godhūmadvitayonmitistu kathitā guñjā tayā sārdhayā vallo vallacatuṣṭayena bhiṣajāṃ māṣo matas tac catuḥ / niṣko niṣkayugaṃ tu sārdham uditaḥ karṣaḥ palaṃ tac catus tadvat tacchatakena cātha ca tulā bhārastulāviṃśatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं सत्त्वरजस्तमस्त्रिगुणिकानुक्रान्तदोषत्रयप्रक्रान्तोचितकालदेशकलनाभिख्यानसुख्यापितम् । वर्गं स्वर्गसभासु भास्वरभिषग्वर्यातिवीर्यामयध्वंसाश्चर्यकरीं प्रयाति मतिमानेनं पठित्वा प्रथाम्

itthaṃ sattvarajastamastriguṇikānukrāntadoṣatrayaprakrāntocitakāladeśakalanābhikhyānasukhyāpitam / vargaṃ svargasabhāsu bhāsvarabhiṣagvaryātivīryāmayadhvaṃsāścaryakarīṃ prayāti matimānenaṃ paṭhitvā prathām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संग्रामोत्संगरिङ्गत्तुरगसुरपटोद्धूतधात्रीरजोभिः संरम्भं याति सान्द्रे तमसि किल शमं यद्द्विषां याति सत्त्वम् । तस्यैषोऽप्येकविंशः श्रयति खलु कृतौ नामनिर्माणचूडारत्नापीडे प्रशान्तिं नरहरिकृतिनः को ऽपि सत्त्वादिवर्गः

saṃgrāmotsaṃgariṅgatturagasurapaṭoddhūtadhātrīrajobhiḥ saṃrambhaṃ yāti sāndre tamasi kila śamaṃ yaddviṣāṃ yāti sattvam / tasyaiṣo'pyekaviṃśaḥ śrayati khalu kṛtau nāmanirmāṇacūḍāratnāpīḍe praśāntiṃ naraharikṛtinaḥ ko 'pi sattvādivargaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.