Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.103

वसिष्ठस् तु तदा रामम् उक्त्वा राजपुरोहितः । अब्रवीद् धर्मसंयुक्तं पुनर् एवापरं वचः

vasiṣṭhas tu tadā rāmam uktvā rājapurohitaḥ / abravīd dharmasaṃyuktaṃ punar evāparaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस् त्रयः । आचार्यश् चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव

puruṣasyeha jātasya bhavanti guravas trayaḥ / ācāryaś caiva kākutstha pitā mātā ca rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिता ह्य् एनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ । प्रज्ञां ददाति चाचार्यस् तस्मात् स गुरुर् उच्यते

pitā hy enaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha / prajñāṃ dadāti cācāryas tasmāt sa gurur ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ते ऽहं पितुर् आचार्यस् तव चैव परंतप । मम त्वं वचनं कुर्वन् नातिवर्तेः सतां गतिम्

sa te 'haṃ pitur ācāryas tava caiva paraṃtapa / mama tvaṃ vacanaṃ kurvan nātivarteḥ satāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमा हि ते परिषदः श्रेणयश् च समागताः । एषु तात चरन् धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम्

imā hi te pariṣadaḥ śreṇayaś ca samāgatāḥ / eṣu tāta caran dharmaṃ nātivarteḥ satāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर् नार्हस्य् अवर्तितुम् । अस्यास् तु वचनं कुर्वन् नातिवर्तेः सतां गतिम्

vṛddhāyā dharmaśīlāyā mātur nārhasy avartitum / asyās tu vacanaṃ kurvan nātivarteḥ satāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतस्य वचः कुर्वन् याचमानस्य राघव । आत्मानं नातिवर्तेस् त्वं सत्यधर्मपराक्रम

bharatasya vacaḥ kurvan yācamānasya rāghava / ātmānaṃ nātivartes tvaṃ satyadharmaparākrama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं मधुरम् उक्तस् तु गुरुणा राघवः स्वयम् । प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः

evaṃ madhuram uktas tu guruṇā rāghavaḥ svayam / pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन् मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा । न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत् कृतम्

yan mātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sadā / na supratikaraṃ tat tu mātrā pitrā ca yat kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनाच् छादनेन च । नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च

yathāśakti pradānena snāpanāc chādanena ca / nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम । आज्ञातं यन् मया तस्य न तन् मिथ्या भविष्यति

sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama / ājñātaṃ yan mayā tasya na tan mithyā bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्तस् तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् । उवाच परमोदारः सूतं परमदुर्मनाः

evam uktas tu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram / uvāca paramodāraḥ sūtaṃ paramadurmanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशान् आस्तर सारथे । आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन् मे न प्रसीदति

iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśān āstara sārathe / āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvan me na prasīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः । शेष्ये पुरस्ताच् छालाया यावन् न प्रतियास्यति

anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ / śeṣye purastāc chālāyā yāvan na pratiyāsyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तु रामम् अवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः । कुशोत्तरम् उपस्थाप्य भूमाव् एवास्तरत् स्वयम्

sa tu rāmam avekṣantaṃ sumantraṃ prekṣya durmanāḥ / kuśottaram upasthāpya bhūmāv evāstarat svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् उवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमाः । किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि

tam uvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamāḥ / kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणो ह्य् एकपार्श्वेन नरान् रोद्धुम् इहार्हति । न तु मूर्धावसिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने

brāhmaṇo hy ekapārśvena narān roddhum ihārhati / na tu mūrdhāvasiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद् दारुणं व्रतम् । पुरवर्याम् इतः क्षिप्रम् अयोध्यां याहि राघव

uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitad dāruṇaṃ vratam / puravaryām itaḥ kṣipram ayodhyāṃ yāhi rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसीनस् त्व् एव भरतः पौरजानपदं जनम् । उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किम् आर्यं नानुशासथ

āsīnas tv eva bharataḥ paurajānapadaṃ janam / uvāca sarvataḥ prekṣya kim āryaṃ nānuśāsatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते तम् ऊचुर् महात्मानं पौरजानपदा जनाः । काकुत्स्थम् अभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः

te tam ūcur mahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ / kākutstham abhijānīmaḥ samyag vadati rāghavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषो ऽपि हि महाभागः पितुर् वचसि तिष्ठति । अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुम् अञ्जसा

eṣo 'pi hi mahābhāgaḥ pitur vacasi tiṣṭhati / ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitum añjasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषाम् आज्ञाय वचनं रामो वचनम् अब्रवीत् । एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्

teṣām ājñāya vacanaṃ rāmo vacanam abravīt / evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच् चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् संपश्य राघव । उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्

etac caivobhayaṃ śrutvā samyak saṃpaśya rāghava / uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यम् अब्रवीत् । शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयस् तथा

athotthāya jalaṃ spṛṣṭvā bharato vākyam abravīt / śṛṇvantu me pariṣado mantriṇaḥ śreṇayas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् । आर्यं परमधर्मज्ञम् अभिजानामि राघवम्

na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram / āryaṃ paramadharmajñam abhijānāmi rāghavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि त्व् अवश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर् वचः । अहम् एव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः

yadi tv avaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca pitur vacaḥ / aham eva nivatsyāmi caturdaśa vane samāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर् वाक्येन विस्मितः । उवाच रामः सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्

dharmātmā tasya tathyena bhrātur vākyena vismitaḥ / uvāca rāmaḥ samprekṣya paurajānapadaṃ janam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विक्रीतम् आहितं क्रीतं यत् पित्रा जीवता मम । न तल् लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा

vikrītam āhitaṃ krītaṃ yat pitrā jīvatā mama / na tal lopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपधिर् न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः । युक्तम् उक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्

upadhir na mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ / yuktam uktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् । सर्वम् एवात्र कल्याणं सत्यसंधे महात्मनि

jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam / sarvam evātra kalyāṇaṃ satyasaṃdhe mahātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन धर्मशीलेन वनात् प्रत्यागतः पुनः । भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिर् उत्तमः

anena dharmaśīlena vanāt pratyāgataḥ punaḥ / bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patir uttamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् । अनृतान् मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्

vṛto rājā hi kaikeyyā mayā tadvacanaṃ kṛtam / anṛtān mocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.