Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.18

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् । उवाच लक्ष्मणो दीनस् तत् कालसदृशं वचः

tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram / uvāca lakṣmaṇo dīnas tat kālasadṛśaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न रोचते ममाप्य् एतद् आर्ये यद् राघवो वनम् । त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः

na rocate mamāpy etad ārye yad rāghavo vanam / tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरीतश् च वृद्धश् च विषयैश् च प्रधर्षितः । नृपः किम् इव न ब्रूयाच् चोद्यमानः समन्मथः

viparītaś ca vṛddhaś ca viṣayaiś ca pradharṣitaḥ / nṛpaḥ kim iva na brūyāc codyamānaḥ samanmathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम् । येन निर्वास्यते राष्ट्राद् वनवासाय राघवः

nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham / yena nirvāsyate rāṣṭrād vanavāsāya rāghavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तं पश्याम्य् अहं लोके परोक्षम् अपि यो नरः । अमित्रो ऽपि निरस्तो ऽपि यो ऽस्य दोषम् उदाहरेत्

na taṃ paśyāmy ahaṃ loke parokṣam api yo naraḥ / amitro 'pi nirasto 'pi yo 'sya doṣam udāharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवकल्पम् ऋजुं दान्तं रिपूणाम् अपि वत्सलम् । अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत् पुत्रम् अकारणात्

devakalpam ṛjuṃ dāntaṃ ripūṇām api vatsalam / avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajet putram akāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इदं वचनं राज्ञः पुनर् बाल्यम् उपेयुषः । पुत्रः को हृदये कुर्याद् राजवृत्तम् अनुस्मरन्

tad idaṃ vacanaṃ rājñaḥ punar bālyam upeyuṣaḥ / putraḥ ko hṛdaye kuryād rājavṛttam anusmaran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद् एव न जानाति कश्चिद् अर्थम् इमं नरः । तावद् एव मया सार्धम् आत्मस्थं कुरु शासनम्

yāvad eva na jānāti kaścid artham imaṃ naraḥ / tāvad eva mayā sārdham ātmasthaṃ kuru śāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव । कः समर्थो ऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः

mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava / kaḥ samartho 'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मनुष्याम् इमां सर्वाम् अयोध्यां मनुजर्षभ । करिष्यामि शरैस् तीक्ष्णैर् यदि स्थास्यति विप्रिये

nirmanuṣyām imāṃ sarvām ayodhyāṃ manujarṣabha / kariṣyāmi śarais tīkṣṇair yadi sthāsyati vipriye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितम् इच्छति । सर्वान् एतान् वधिष्यामि मृदुर् हि परिभूयते

bharatasyātha pakṣyo vā yo vāsya hitam icchati / sarvān etān vadhiṣyāmi mṛdur hi paribhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरम् अनुत्तमम् । कस्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन

tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairam anuttamam / kasya śaktiḥ śriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुरक्तो ऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः । सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे

anurakto 'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ / satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीप्तम् अग्निम् अरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यते । प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वम् अवधारय

dīptam agnim araṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyate / praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvam avadhāraya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरामि वीर्याद् दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः । देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश् चैव पश्यतु

harāmi vīryād duḥkhaṃ te tamaḥ sūrya ivoditaḥ / devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaś caiva paśyatu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः । उवाच रामं कौसल्या रुदन्ती शोकलालसा

etat tu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ / uvāca rāmaṃ kausalyā rudantī śokalālasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रातुस् ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया । यद् अत्रानन्तरं तत् त्वं कुरुष्व यदि रोचते

bhrātus te vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā / yad atrānantaraṃ tat tvaṃ kuruṣva yadi rocate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् । विहाय शोकसंतप्तां गन्तुम् अर्हसि माम् इतः

na cādharmyaṃ vacaḥ śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam / vihāya śokasaṃtaptāṃ gantum arhasi mām itaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुम् इच्छसि । शुश्रूष माम् इहस्थस् त्वं चर धर्मम् अनुत्तमम्

dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritum icchasi / śuśrūṣa mām ihasthas tvaṃ cara dharmam anuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुश्रूषुर् जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् । परेण तपसा युक्तः काश्यपस् त्रिदिवं गतः

śuśrūṣur jananīṃ putra svagṛhe niyato vasan / pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapas tridivaṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैव राजा पूज्यस् ते गौरवेण तथा ह्य् अहम् । त्वां नाहम् अनुजानामि न गन्तव्यम् इतो वनम्

yathaiva rājā pūjyas te gauraveṇa tathā hy aham / tvāṃ nāham anujānāmi na gantavyam ito vanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वद्वियोगान् न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा । त्वया सह मम श्रेयस् तृणानाम् अपि भक्षणम्

tvadviyogān na me kāryaṃ jīvitena sukhena vā / tvayā saha mama śreyas tṛṇānām api bhakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम् । अहं प्रायम् इहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्

yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām / ahaṃ prāyam ihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम् । ब्रह्महत्याम् इवाधर्मात् समुद्रः सरितां पतिः

tatas tvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam / brahmahatyām ivādharmāt samudraḥ saritāṃ patiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः । उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्

vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ / uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नास्ति शक्तिः पितुर् वाक्यं समतिक्रमितुं मम । प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुम् इच्छाम्य् अहं वनम्

nāsti śaktiḥ pitur vākyaṃ samatikramituṃ mama / prasādaye tvāṃ śirasā gantum icchāmy ahaṃ vanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषिणा च पितुर् वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा । गौर् हता जानता धर्मं कण्डुनापि विपश्चिता

ṛṣiṇā ca pitur vākyaṃ kurvatā vratacāriṇā / gaur hatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunāpi vipaścitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः । खनद्भिः सागरैर् भूतिम् अवाप्तः सुमहान् वधः

asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ / khanadbhiḥ sāgarair bhūtim avāptaḥ sumahān vadhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् । कृत्ता परशुनारण्ये पितुर् वचनकारिणा

jāmadagnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam / kṛttā paraśunāraṇye pitur vacanakāriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न खल्व् एतन् मयैकेन क्रियते पितृशासनम् । पूर्वैर् अयम् अभिप्रेतो गतो मार्गो ऽनुगम्यते

na khalv etan mayaikena kriyate pitṛśāsanam / pūrvair ayam abhipreto gato mārgo 'nugamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एतत् तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा । पितुर् हि वचनं कुर्वन् न कश्चिन् नाम हीयते

tad etat tu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā / pitur hi vacanaṃ kurvan na kaścin nāma hīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् एवम् उक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनर् अब्रवीत् । तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहम् अनुत्तमम् । अभिप्रायम् अविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च

tām evam uktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punar abravīt / tava lakṣmaṇa jānāmi mayi sneham anuttamam / abhiprāyam avijñāya satyasya ca śamasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् । धर्मसंश्रितम् एतच् च पितुर् वचनम् उत्तमम्

dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam / dharmasaṃśritam etac ca pitur vacanam uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संश्रुत्य च पितुर् वाक्यं मातुर् वा ब्राह्मणस्य वा । न कर्तव्यं वृथा वीर धर्मम् आश्रित्य तिष्ठता

saṃśrutya ca pitur vākyaṃ mātur vā brāhmaṇasya vā / na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmam āśritya tiṣṭhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽहं न शक्ष्यामि पितुर् नियोगम् अतिवर्तितुम् । पितुर् हि वचनाद् वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः

so 'haṃ na śakṣyāmi pitur niyogam ativartitum / pitur hi vacanād vīra kaikeyyāhaṃ pracoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एनां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् । धर्मम् आश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिर् अनुगम्यताम्

tad enāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim / dharmam āśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhir anugamyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् एवम् उक्त्वा सौहार्दाद् भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः । उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसानतः

tam evam uktvā sauhārdād bhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ / uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliḥ śirasānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तम् इतो वनम् । शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे । तीर्णप्रतिज्ञश् च वनात् पुनर् एष्याम्य् अहं पुरीम्

anumanyasva māṃ devi gamiṣyantam ito vanam / śāpitāsi mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me / tīrṇapratijñaś ca vanāt punar eṣyāmy ahaṃ purīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यशो ह्य् अहं केवलराज्यकारणान् न पृष्ठतः कर्तुम् अलं महोदयम् । अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणे ऽवराम् अद्य महीम् अधर्मतः

yaśo hy ahaṃ kevalarājyakāraṇān na pṛṣṭhataḥ kartum alaṃ mahodayam / adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe 'varām adya mahīm adharmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसादयन् नरवृषभः स मातरं पराक्रमाज् जिगमिषुर् एव दण्डकान् । अथानुजं भृशम् अनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम्

prasādayan naravṛṣabhaḥ sa mātaraṃ parākramāj jigamiṣur eva daṇḍakān / athānujaṃ bhṛśam anuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.