Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.2

ततः परिषदं सर्वाम् आमन्त्र्य वसुधाधिपः । हितम् उद्धर्षणं चेदम् उवाचाप्रतिमं वचः

tataḥ pariṣadaṃ sarvām āmantrya vasudhādhipaḥ / hitam uddharṣaṇaṃ cedam uvācāpratimaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना । स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्

dundubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā / svareṇa mahatā rājā jīmūta iva nādayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽहम् इक्ष्वाकुभिः पूर्वैर् नरेन्द्रैः परिपालितम् । श्रेयसा योक्तुकामो ऽस्मि सुखार्हम् अखिलं जगत्

so 'ham ikṣvākubhiḥ pūrvair narendraiḥ paripālitam / śreyasā yoktukāmo 'smi sukhārham akhilaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयाप्य् आचरितं पूर्वैः पन्थानम् अनुगच्छता । प्रजा नित्यम् अतन्द्रेण यथाशक्त्य् अभिरक्षता

mayāpy ācaritaṃ pūrvaiḥ panthānam anugacchatā / prajā nityam atandreṇa yathāśakty abhirakṣatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् । पाण्डुर् अस्यातपत्रस्य छायायां जरितं मया

idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam / pāṇḍur asyātapatrasya chāyāyāṃ jaritaṃ mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्य् आयूंषि जीवितः । जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिम् अभिरोचये

prāpya varṣasahasrāṇi bahūny āyūṃṣi jīvitaḥ / jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntim abhirocaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहाम् अजितेन्द्रियैः । परिश्रान्तो ऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन्

rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahām ajitendriyaiḥ / pariśrānto 'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽहं विश्रमम् इच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते । संनिकृष्टान् इमान् सर्वान् अनुमान्य द्विजर्षभान्

so 'haṃ viśramam icchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite / saṃnikṛṣṭān imān sarvān anumānya dvijarṣabhān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुजातो हि मे सर्वैर् गुणैर् ज्येष्ठो ममात्मजः । पुरंदरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः

anujāto hi me sarvair guṇair jyeṣṭho mamātmajaḥ / puraṃdarasamo vīrye rāmaḥ parapuraṃjayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं चन्द्रम् इव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् । यौवराज्येन योक्तास्मि प्रीतः पुरुषपुंगवम्

taṃ candram iva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam / yauvarājyena yoktāsmi prītaḥ puruṣapuṃgavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुरूपः स वो नाथो लक्ष्मीवांल् लक्ष्मणाग्रजः । त्रैलोक्यम् अपि नाथेन येन स्यान् नाथवत्तरम्

anurūpaḥ sa vo nātho lakṣmīvāṃl lakṣmaṇāgrajaḥ / trailokyam api nāthena yena syān nāthavattaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन श्रेयसा सद्यः संयोज्याहम् इमां महीम् । गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन् निवेश्य वै

anena śreyasā sadyaḥ saṃyojyāham imāṃ mahīm / gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasmin niveśya vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन् नृपा नृपम् । वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्तम् इव बर्हिणः

iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandan nṛpā nṛpam / vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardantam iva barhiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य धर्मार्थविदुषो भावम् आज्ञाय सर्वशः । ऊचुश् च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम्

tasya dharmārthaviduṣo bhāvam ājñāya sarvaśaḥ / ūcuś ca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस् त्वम् असि पार्थिव । स रामं युवराजानम् अभिषिञ्चस्व पार्थिवम्

anekavarṣasāhasro vṛddhas tvam asi pārthiva / sa rāmaṃ yuvarājānam abhiṣiñcasva pārthivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम् । अजानन्न् इव जिज्ञासुर् इदं वचनम् अब्रवीत्

iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam / ajānann iva jijñāsur idaṃ vacanam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीम् अनुशासति । भवन्तो द्रष्टुम् इच्छन्ति युवराजं ममात्मजम्

kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīm anuśāsati / bhavanto draṣṭum icchanti yuvarājaṃ mamātmajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते तम् ऊचुर् महात्मानं पौरजानपदैः सह । बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते

te tam ūcur mahātmānaṃ paurajānapadaiḥ saha / bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यैर् गुणैः शक्रसमो रामः सत्यपराक्रमः । इक्ष्वाकुभ्यो हि सर्वेभ्यो ऽप्य् अतिरक्तो विशाम्पते

divyair guṇaiḥ śakrasamo rāmaḥ satyaparākramaḥ / ikṣvākubhyo hi sarvebhyo 'py atirakto viśāmpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामः सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः । धर्मज्ञः सत्यसंधश् च शीलवान् अनसूयकः

rāmaḥ satpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ / dharmajñaḥ satyasaṃdhaś ca śīlavān anasūyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः । मृदुश् च स्थिरचित्तश् च सदा भव्यो ऽनसूयकः

kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ / mṛduś ca sthiracittaś ca sadā bhavyo 'nasūyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः । बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानाम् उपासिता

priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ / bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānām upāsitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनास्येहातुला कीर्तिर् यशस् तेजश् च वर्धते । देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः

tenāsyehātulā kīrtir yaśas tejaś ca vardhate / devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा व्रजति संग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा । गत्वा सौमित्रिसहितो नाविजित्य निवर्तते

yadā vrajati saṃgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā / gatvā saumitrisahito nāvijitya nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संग्रामात् पुनर् आगम्य कुञ्जरेण रथेन वा । पौरान् स्वजनवन् नित्यं कुशलं परिपृच्छति

saṃgrāmāt punar āgamya kuñjareṇa rathena vā / paurān svajanavan nityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रेष्व् अग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च । निखिलेनानुपूर्व्या च पिता पुत्रान् इवौरसान्

putreṣv agniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca / nikhilenānupūrvyā ca pitā putrān ivaurasān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चित् कर्मसु दंशिताः । इति नः पुरुषव्याघ्रः सदा रामो ऽभिभाषते

śuśrūṣante ca vaḥ śiṣyāḥ kaccit karmasu daṃśitāḥ / iti naḥ puruṣavyāghraḥ sadā rāmo 'bhibhāṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः । उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति

vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ / utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः । वत्सः श्रेयसि जातस् ते दिष्ट्यासौ तव राघवः । दिष्ट्या पुत्रगुणैर् युक्तो मारीच इव कश्यपः

satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ / vatsaḥ śreyasi jātas te diṣṭyāsau tava rāghavaḥ / diṣṭyā putraguṇair yukto mārīca iva kaśyapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलम् आरोग्यम् आयुश् च रामस्य विदितात्मनः । आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा

balam ārogyam āyuś ca rāmasya viditātmanaḥ / āśaṃsate janaḥ sarvo rāṣṭre puravare tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यन्तरश् च बाह्यश् च पौरजानपदो जनः । स्त्रियो वृद्धास् तरुण्यश् च सायम्प्रातः समाहिताः

abhyantaraś ca bāhyaś ca paurajānapado janaḥ / striyo vṛddhās taruṇyaś ca sāyamprātaḥ samāhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः । तेषाम् आयाचितं देव त्वत्प्रसादात् समृध्यताम्

sarvān devān namasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ / teṣām āyācitaṃ deva tvatprasādāt samṛdhyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामम् इन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम् । पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम्

rāmam indīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam / paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं देवदेवोपमम् आत्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् । हिताय नः क्षिप्रम् उदारजुष्टं मुदाभिषेक्तुं वरद त्वम् अर्हसि

taṃ devadevopamam ātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam / hitāya naḥ kṣipram udārajuṣṭaṃ mudābhiṣektuṃ varada tvam arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.