Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.23

अभिवाद्य तु कौसल्यां रामः सम्प्रस्थितो वनम् । कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः

abhivādya tu kausalyāṃ rāmaḥ samprasthito vanam / kṛtasvastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विराजयन् राजसुतो राजमार्गं नरैर् वृतम् । हृदयान्य् आममन्थेव जनस्य गुणवत्तया

virājayan rājasuto rājamārgaṃ narair vṛtam / hṛdayāny āmamantheva janasya guṇavattayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैदेही चापि तत् सर्वं न शुश्राव तपस्विनी । तद् एव हृदि तस्याश् च यौवराज्याभिषेचनम्

vaidehī cāpi tat sarvaṃ na śuśrāva tapasvinī / tad eva hṛdi tasyāś ca yauvarājyābhiṣecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवकार्यं स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना । अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते

devakāryaṃ sma sā kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacetanā / abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविवेशाथ रामस् तु स्ववेश्म सुविभूषितम् । प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किंचिद् अवाङ्मुखः

praviveśātha rāmas tu svaveśma suvibhūṣitam / prahṛṣṭajanasampūrṇaṃ hriyā kiṃcid avāṅmukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् । अपश्यच् छोकसंतप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम्

atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim / apaśyac chokasaṃtaptaṃ cintāvyākulitendriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नम् अमर्षणम् । आह दुःखाभिसंतप्ता किम् इदानीम् इदं प्रभो

vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnam amarṣaṇam / āha duḥkhābhisaṃtaptā kim idānīm idaṃ prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य बार्हस्पतः श्रीमान् युक्तः पुष्यो न राघव । प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वम् असि दुर्मनाः

adya bārhaspataḥ śrīmān yuktaḥ puṣyo na rāghava / procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvam asi durmanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च । आवृतं वदनं वल्गु छत्त्रेणाभिविराजते

na te śataśalākena jalaphenanibhena ca / āvṛtaṃ vadanaṃ valgu chattreṇābhivirājate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्त्रनिभेक्षणम् । चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम्

vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapattranibhekṣaṇam / candrahaṃsaprakāśābhyāṃ vījyate na tavānanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाग्मिनो बन्दिनश् चापि प्रहृष्टास् त्वां नरर्षभ । स्तुवन्तो नाद्य दृश्यन्ते मङ्गलैः सूतमागधाः

vāgmino bandinaś cāpi prahṛṣṭās tvāṃ nararṣabha / stuvanto nādya dṛśyante maṅgalaiḥ sūtamāgadhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः । मूर्ध्नि मूर्धावसिक्तस्य दधति स्म विधानतः

na te kṣaudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vedapāragāḥ / mūrdhni mūrdhāvasiktasya dadhati sma vidhānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न त्वां प्रकृतयः सर्वा श्रेणीमुख्याश् च भूषिताः । अनुव्रजितुम् इच्छन्ति पौरजानपदास् तथा

na tvāṃ prakṛtayaḥ sarvā śreṇīmukhyāś ca bhūṣitāḥ / anuvrajitum icchanti paurajānapadās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्भिर् वेगसम्पन्नैर् हयैः काञ्चनभूषणैः । मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति ते ऽग्रतः

caturbhir vegasampannair hayaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ / mukhyaḥ puṣyaratho yuktaḥ kiṃ na gacchati te 'grataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हस्ती चाग्रतः श्रीमांस् तव लक्षणपूजितः । प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरिप्रभः

na hastī cāgrataḥ śrīmāṃs tava lakṣaṇapūjitaḥ / prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇameghagiriprabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन । भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीरपुरःसरम्

na ca kāñcanacitraṃ te paśyāmi priyadarśana / bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīrapuraḥsaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिषेको यदा सज्जः किम् इदानीम् इदं तव । अपूर्वो मुखवर्णश् च न प्रहर्षश् च लक्ष्यते

abhiṣeko yadā sajjaḥ kim idānīm idaṃ tava / apūrvo mukhavarṇaś ca na praharṣaś ca lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः । सीते तत्रभवांस् तातः प्रव्राजयति मां वनम्

itīva vilapantīṃ tāṃ provāca raghunandanaḥ / sīte tatrabhavāṃs tātaḥ pravrājayati māṃ vanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि । शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम

kule mahati sambhūte dharmajñe dharmacāriṇi / śṛṇu jānaki yenedaṃ krameṇābhyāgataṃ mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन मे । कैकेय्यै प्रीतमनसा पुरा दत्तौ महावरौ

rājñā satyapratijñena pitrā daśarathena me / kaikeyyai prītamanasā purā dattau mahāvarau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयाद्य मम सज्जे ऽस्मिन्न् अभिषेके नृपोद्यते । प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः

tayādya mama sajje 'sminn abhiṣeke nṛpodyate / pracoditaḥ sa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया । पित्रा मे भरतश् चापि यौवराज्ये नियोजितः । सो ऽहं त्वाम् आगतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम्

caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍake mayā / pitrā me bharataś cāpi yauvarājye niyojitaḥ / so 'haṃ tvām āgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतस्य समीपे ते नाहं कथ्यः कदाचन । ऋद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् । तस्मान् न ते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम

bharatasya samīpe te nāhaṃ kathyaḥ kadācana / ṛddhiyuktā hi puruṣā na sahante parastavam / tasmān na te guṇāḥ kathyā bharatasyāgrato mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन । अनुकूलतया शक्यं समीपे तस्य वर्तितुम्

nāpi tvaṃ tena bhartavyā viśeṣeṇa kadācana / anukūlatayā śakyaṃ samīpe tasya vartitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोः समनुपालयन् । वनम् अद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनि

ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ guroḥ samanupālayan / vanam adyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम् । व्रतोपवासरतया भवितव्यं त्वयानघे

yāte ca mayi kalyāṇi vanaṃ muniniṣevitam / vratopavāsaratayā bhavitavyaṃ tvayānaghe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काल्यम् उत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि । वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः

kālyam utthāya devānāṃ kṛtvā pūjāṃ yathāvidhi / vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nareśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माता च मम कौसल्या वृद्धा संतापकर्शिता । धर्मम् एवाग्रतः कृत्वा त्वत्तः सम्मानम् अर्हति

mātā ca mama kausalyā vṛddhā saṃtāpakarśitā / dharmam evāgrataḥ kṛtvā tvattaḥ sammānam arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वन्दितव्याश् च ते नित्यं याः शेषा मम मातरः । स्नेहप्रणयसम्भोगैः समा हि मम मातरः

vanditavyāś ca te nityaṃ yāḥ śeṣā mama mātaraḥ / snehapraṇayasambhogaiḥ samā hi mama mātaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः । त्वया लक्ष्मणशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम

bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśeṣataḥ / tvayā lakṣmaṇaśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन । स हि राजा प्रभुश् चैव देशस्य च कुलस्य च

vipriyaṃ na ca kartavyaṃ bharatasya kadācana / sa hi rājā prabhuś caiva deśasya ca kulasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश् चोपसेविताः । राजानः सम्प्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये

ārādhitā hi śīlena prayatnaiś copasevitāḥ / rājānaḥ samprasīdanti prakupyanti viparyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औरसान् अपि पुत्रान् हि त्यजन्त्य् अहितकारिणः । समर्थान् सम्प्रगृह्णन्ति जनान् अपि नराधिपाः

aurasān api putrān hi tyajanty ahitakāriṇaḥ / samarthān sampragṛhṇanti janān api narādhipāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यम् इहैव भामिनि । यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्यचित् तथा त्वया कार्यम् इदं वचो मम

ahaṃ gamiṣyāmi mahāvanaṃ priye tvayā hi vastavyam ihaiva bhāmini / yathā vyalīkaṃ kuruṣe na kasyacit tathā tvayā kāryam idaṃ vaco mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.