Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.3

तेषाम् अञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः । प्रतिगृह्याब्रवीद् राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः

teṣām añjalipadmāni pragṛhītāni sarvaśaḥ / pratigṛhyābravīd rājā tebhyaḥ priyahitaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो ऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश् चातुलो मम । यन् मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थम् इच्छथ

aho 'smi paramaprītaḥ prabhāvaś cātulo mama / yan me jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyastham icchatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रत्यर्च्य तान् राजा ब्राह्मणान् इदम् अब्रवीत् । वसिष्ठं वामदेवं च तेषाम् एवोपशृण्वताम्

iti pratyarcya tān rājā brāhmaṇān idam abravīt / vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca teṣām evopaśṛṇvatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चैत्रः श्रीमान् अयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः । यौवराज्याय रामस्य सर्वम् एवोपकल्प्यताम्

caitraḥ śrīmān ayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ / yauvarājyāya rāmasya sarvam evopakalpyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतम् इत्य् एव चाब्रूताम् अभिगम्य जगत्पतिम् । यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ

kṛtam ity eva cābrūtām abhigamya jagatpatim / yathoktavacanaṃ prītau harṣayuktau dvijarṣabhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनम् अब्रवीत् । रामः कृतात्मा भवता शीघ्रम् आनीयताम् इति

tataḥ sumantraṃ dyutimān rājā vacanam abravīt / rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghram ānīyatām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात् । रामं तत्रानयांचक्रे रथेन रथिनां वरम्

sa tatheti pratijñāya sumantro rājaśāsanāt / rāmaṃ tatrānayāṃcakre rathena rathināṃ varam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तत्र समासीनास् तदा दशरथं नृपम् । प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश् च दाक्षिणात्याश् च भूमिपाः

atha tatra samāsīnās tadā daśarathaṃ nṛpam / prācyodīcyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyāś ca bhūmipāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

म्लेच्छाश् चार्याश् च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः । उपासांचक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम्

mlecchāś cāryāś ca ye cānye vanaśailāntavāsinaḥ / upāsāṃcakrire sarve taṃ devā iva vāsavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां मध्ये स राजर्षिर् मरुताम् इव वासवः । प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तम् आत्मजम्

teṣāṃ madhye sa rājarṣir marutām iva vāsavaḥ / prāsādastho rathagataṃ dadarśāyāntam ātmajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम् । दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातंगगामिनम्

gandharvarājapratimaṃ loke vikhyātapauruṣam / dīrghabāhuṃ mahāsattvaṃ mattamātaṃgagāminam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रकान्ताननं रामम् अतीव प्रियदर्शनम् । रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्

candrakāntānanaṃ rāmam atīva priyadarśanam / rūpaudāryaguṇaiḥ puṃsāṃ dṛṣṭicittāpahāriṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तम् इव प्रजाः । न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः

gharmābhitaptāḥ parjanyaṃ hlādayantam iva prajāḥ / na tatarpa samāyāntaṃ paśyamāno narādhipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवतार्य सुमन्त्रस् तं राघवं स्यन्दनोत्तमात् । पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतो ऽन्वगात्

avatārya sumantras taṃ rāghavaṃ syandanottamāt / pituḥ samīpaṃ gacchantaṃ prāñjaliḥ pṛṣṭhato 'nvagāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुंगवः । आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः

sa taṃ kailāsaśṛṅgābhaṃ prāsādaṃ narapuṃgavaḥ / āruroha nṛpaṃ draṣṭuṃ saha sūtena rāghavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स प्राञ्जलिर् अभिप्रेत्य प्रणतः पितुर् अन्तिके । नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्दे चरणौ पितुः

sa prāñjalir abhipretya praṇataḥ pitur antike / nāma svaṃ śrāvayan rāmo vavande caraṇau pituḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः । गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियम् आत्मजम्

taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pārśve kṛtāñjalipuṭaṃ nṛpaḥ / gṛhyāñjalau samākṛṣya sasvaje priyam ātmajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मै चाभ्युद्यतं श्रीमान् मणिकाञ्चनभूषितम् । दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम्

tasmai cābhyudyataṃ śrīmān maṇikāñcanabhūṣitam / dideśa rājā ruciraṃ rāmāya paramāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् आसनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः । स्वयेव प्रभया मेरुम् उदये विमलो रविः

tad āsanavaraṃ prāpya vyadīpayata rāghavaḥ / svayeva prabhayā merum udaye vimalo raviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन विभ्राजिता तत्र सा सभाभिव्यरोचत । विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौर् इवेन्दुना

tena vibhrājitā tatra sā sabhābhivyarocata / vimalagrahanakṣatrā śāradī dyaur ivendunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं पश्यमानो नृपतिस् तुतोष प्रियम् आत्मजम् । अलंकृतम् इवात्मानम् आदर्शतलसंस्थितम्

taṃ paśyamāno nṛpatis tutoṣa priyam ātmajam / alaṃkṛtam ivātmānam ādarśatalasaṃsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तं सस्मितम् आभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः । उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रम् इव कश्यपः

sa taṃ sasmitam ābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ / uvācedaṃ vaco rājā devendram iva kaśyapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्येष्ठायाम् असि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः । उत्पन्नस् त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः

jyeṣṭhāyām asi me patnyāṃ sadṛśyāṃ sadṛśaḥ sutaḥ / utpannas tvaṃ guṇaśreṣṭho mama rāmātmajaḥ priyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया यतः प्रजाश् चेमाः स्वगुणैर् अनुरञ्जिताः । तस्मात् त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यम् अवाप्नुहि

tvayā yataḥ prajāś cemāḥ svaguṇair anurañjitāḥ / tasmāt tvaṃ puṣyayogena yauvarājyam avāpnuhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामतस् त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवान् असि । गुणवत्य् अपि तु स्नेहात् पुत्र वक्ष्यामि ते हितम्

kāmatas tvaṃ prakṛtyaiva vinīto guṇavān asi / guṇavaty api tu snehāt putra vakṣyāmi te hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयो विनयम् आस्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः । कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च

bhūyo vinayam āsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ / kāmakrodhasamutthāni tyajethā vyasanāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा । अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रकृतीश् चानुरञ्जय

parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā / amātyaprabhṛtīḥ sarvāḥ prakṛtīś cānurañjaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुष्टानुरक्तप्रकृतिर् यः पालयति मेदिनीम् । तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृतम् इवामराः । तस्मात् पुत्र त्वम् आत्मानं नियम्यैव समाचर

tuṣṭānuraktaprakṛtir yaḥ pālayati medinīm / tasya nandanti mitrāṇi labdhvāmṛtam ivāmarāḥ / tasmāt putra tvam ātmānaṃ niyamyaiva samācara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा सुहृदस् तस्य रामस्य प्रियकारिणः । त्वरिताः शीघ्रम् अभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन्

tac chrutvā suhṛdas tasya rāmasya priyakāriṇaḥ / tvaritāḥ śīghram abhyetya kausalyāyai nyavedayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा हिरण्यं च गाश् चैव रत्नानि विविधानि च । व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा

sā hiraṇyaṃ ca gāś caiva ratnāni vividhāni ca / vyādideśa priyākhyebhyaḥ kausalyā pramadottamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाभिवाद्य राजानं रथम् आरुह्य राघवः । ययौ स्वं द्युतिमद् वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः

athābhivādya rājānaṃ ratham āruhya rāghavaḥ / yayau svaṃ dyutimad veśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते चापि पौरा नृपतेर् वचस् तच् छ्रुत्वा तदा लाभम् इवेष्टम् आप्य । नरेन्द्रम् आमन्त्र्य गृहाणि गत्वा देवान् समानर्चुर् अतीव हृष्टाः

te cāpi paurā nṛpater vacas tac chrutvā tadā lābham iveṣṭam āpya / narendram āmantrya gṛhāṇi gatvā devān samānarcur atīva hṛṣṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.