Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.32

ततः सुमन्त्रम् ऐक्ष्वाकः पीडितो ऽत्र प्रतिज्ञया । सबाष्पम् अतिनिःश्वस्य जगादेदं पुनः पुनः

tataḥ sumantram aikṣvākaḥ pīḍito 'tra pratijñayā / sabāṣpam atiniḥśvasya jagādedaṃ punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः । राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम्

sūta ratnasusampūrṇā caturvidhabalā camūḥ / rāghavasyānuyātrārthaṃ kṣipraṃ pratividhīyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपाजीवाश्च शालिन्यो वणिजश् च महाधनाः । शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः

rūpājīvāśca śālinyo vaṇijaś ca mahādhanāḥ / śobhayantu kumārasya vāhinīṃ suprasāritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये चैनम् उपजीवन्ति रमते यैश् च वीर्यतः । तेषां बहुविधं दत्त्वा तान् अप्य् अत्र नियोजय

ye cainam upajīvanti ramate yaiś ca vīryataḥ / teṣāṃ bahuvidhaṃ dattvā tān apy atra niyojaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश् च पिबंश् चारण्यकं मधु । नदीश् च विविधाः पश्यन् न राज्यं संस्मरिष्यति

nighnan mṛgān kuñjarāṃś ca pibaṃś cāraṇyakaṃ madhu / nadīś ca vividhāḥ paśyan na rājyaṃ saṃsmariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्यकोशश् च यः कश्चिद् धनकोशश् च मामकः । तौ रामम् अनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने

dhānyakośaś ca yaḥ kaścid dhanakośaś ca māmakaḥ / tau rāmam anugacchetāṃ vasantaṃ nirjane vane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजंश् चाप्तदक्षिणाः । ऋषिभिश् च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने

yajan puṇyeṣu deśeṣu visṛjaṃś cāptadakṣiṇāḥ / ṛṣibhiś ca samāgamya pravatsyati sukhaṃ vane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतश् च महाबाहुर् अयोध्यां पालयिष्यति । सर्वकामैः पुनः श्रीमान् रामः संसाध्यताम् इति

bharataś ca mahābāhur ayodhyāṃ pālayiṣyati / sarvakāmaiḥ punaḥ śrīmān rāmaḥ saṃsādhyatām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भयम् आगतम् । मुखं चाप्य् अगमच्छोषं स्वरश् चापि न्यरुध्यत

evaṃ bruvati kākutsthe kaikeyyā bhayam āgatam / mukhaṃ cāpy agamacchoṣaṃ svaraś cāpi nyarudhyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा विषण्णा च संत्रस्ता कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् । राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुराम् इव । निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते

sā viṣaṇṇā ca saṃtrastā kaikeyī vākyam abravīt / rājyaṃ gatajanaṃ sādho pītamaṇḍāṃ surām iva / nirāsvādyatamaṃ śūnyaṃ bharato nābhipatsyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्याम् अतिदारुणम् । राजा दशरथो वाक्यम् उवाचायतलोचनाम् । वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माहिते

kaikeyyāṃ muktalajjāyāṃ vadantyām atidāruṇam / rājā daśaratho vākyam uvācāyatalocanām / vahantaṃ kiṃ tudasi māṃ niyujya dhuri māhite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानम् इदम् अब्रवीत् । तवैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रम् उपारुधत् । असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुम् अर्हति

kaikeyī dviguṇaṃ kruddhā rājānam idam abravīt / tavaiva vaṃśe sagaro jyeṣṭhaṃ putram upārudhat / asamañja iti khyātaṃ tathāyaṃ gantum arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्तो धिग् इत्य् एव राजा दशरथो ऽब्रवीत् । व्रीडितश् च जनः सर्वः सा च तन् नावबुध्यत

evam ukto dhig ity eva rājā daśaratho 'bravīt / vrīḍitaś ca janaḥ sarvaḥ sā ca tan nāvabudhyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वृद्धो महामात्रः सिद्धार्थो नाम नामतः । शुचिर् बहुमतो राज्ञः कैकेयीम् इदम् अब्रवीत्

tatra vṛddho mahāmātraḥ siddhārtho nāma nāmataḥ / śucir bahumato rājñaḥ kaikeyīm idam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडितः पथि दारकान् । सरय्वाः प्रक्षिपन्न् अप्सु रमते तेन दुर्मतिः

asamañjo gṛhītvā tu krīḍitaḥ pathi dārakān / sarayvāḥ prakṣipann apsu ramate tena durmatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दृष्ट्वा नागराः सर्वे क्रुद्धा राजानम् अब्रुवन् । असमञ्जं वृणीष्वैकम् अस्मान् वा राष्ट्रवर्धन

taṃ dṛṣṭvā nāgarāḥ sarve kruddhā rājānam abruvan / asamañjaṃ vṛṇīṣvaikam asmān vā rāṣṭravardhana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् उवाच ततो राजा किंनिमित्तम् इदं भयम् । ताश् चापि राज्ञा संपृष्टा वाक्यं प्रकृतयो ऽब्रुवन्

tān uvāca tato rājā kiṃnimittam idaṃ bhayam / tāś cāpi rājñā saṃpṛṣṭā vākyaṃ prakṛtayo 'bruvan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रीडितस् त्व् एष नः पुत्रान् बालान् उद्भ्रान्तचेतनः । सरय्वां प्रक्षिपन् मौर्ख्याद् अतुलां प्रीतिम् अश्नुते

krīḍitas tv eṣa naḥ putrān bālān udbhrāntacetanaḥ / sarayvāṃ prakṣipan maurkhyād atulāṃ prītim aśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिप । तं तत्याजाहितं पुत्रं तासां प्रियचिकीर्षया

sa tāsāṃ vacanaṃ śrutvā prakṛtīnāṃ narādhipa / taṃ tatyājāhitaṃ putraṃ tāsāṃ priyacikīrṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एवम् अत्यजद् राजा सगरो वै सुधार्मिकः । रामः किम् अकरोत् पापं येनैवम् उपरुध्यते

ity evam atyajad rājā sagaro vai sudhārmikaḥ / rāmaḥ kim akarot pāpaṃ yenaivam uparudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः । शोकोपहतया वाचा कैकेयीम् इदम् अब्रवीत्

śrutvā tu siddhārthavaco rājā śrāntatarasvanaḥ / śokopahatayā vācā kaikeyīm idam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुव्रजिष्याम्य् अहम् अद्य रामं राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च । सहैव राज्ञा भरतेन च त्वं यथा सुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम्

anuvrajiṣyāmy aham adya rāmaṃ rājyaṃ parityajya sukhaṃ dhanaṃ ca / sahaiva rājñā bharatena ca tvaṃ yathā sukhaṃ bhuṅkṣva cirāya rājyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.