Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.4

गतेष्व् अथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः । मन्त्रयित्वा ततश् चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम्

gateṣv atha nṛpo bhūyaḥ paureṣu saha mantribhiḥ / mantrayitvā tataś cakre niścayajñaḥ sa niścayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्व एव पुष्यो भविता श्वो ऽभिषेच्यस् तु मे सुतः । रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः

śva eva puṣyo bhavitā śvo 'bhiṣecyas tu me sutaḥ / rāmo rājīvatāmrākṣo yauvarājya iti prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथान्तर्गृहम् आविश्य राजा दशरथस् तदा । सूतम् आज्ञापयामास रामं पुनर् इहानय

athāntargṛham āviśya rājā daśarathas tadā / sūtam ājñāpayāmāsa rāmaṃ punar ihānaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिगृह्य स तद्वाक्यं सूतः पुनर् उपाययौ । रामस्य भवनं शीघ्रं रामम् आनयितुं पुनः

pratigṛhya sa tadvākyaṃ sūtaḥ punar upāyayau / rāmasya bhavanaṃ śīghraṃ rāmam ānayituṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाःस्थैर् आवेदितं तस्य रामायागमनं पुनः । श्रुत्वैव चापि रामस् तं प्राप्तं शङ्कान्वितो ऽभवत्

dvāḥsthair āveditaṃ tasya rāmāyāgamanaṃ punaḥ / śrutvaiva cāpi rāmas taṃ prāptaṃ śaṅkānvito 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचनम् अब्रवीत् । यद् आगमनकृत्यं ते भूयस् तद् ब्रूह्य् अशेषतः

praveśya cainaṃ tvaritaṃ rāmo vacanam abravīt / yad āgamanakṛtyaṃ te bhūyas tad brūhy aśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् उवाच ततः सूतो राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति । श्रुत्वा प्रमाणम् अत्र त्वं गमनायेतराय वा

tam uvāca tataḥ sūto rājā tvāṃ draṣṭum icchati / śrutvā pramāṇam atra tvaṃ gamanāyetarāya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सूतवचः श्रुत्वा रामो ऽथ त्वरयान्वितः । प्रययौ राजभवनं पुनर् द्रष्टुं नरेश्वरम्

iti sūtavacaḥ śrutvā rāmo 'tha tvarayānvitaḥ / prayayau rājabhavanaṃ punar draṣṭuṃ nareśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः । प्रवेशयामास गृहं विविक्षुः प्रियम् उत्तमम्

taṃ śrutvā samanuprāptaṃ rāmaṃ daśaratho nṛpaḥ / praveśayāmāsa gṛhaṃ vivikṣuḥ priyam uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविशन्न् एव च श्रीमान् राघवो भवनं पितुः । ददर्श पितरं दूरात् प्रणिपत्य कृताञ्जलिः

praviśann eva ca śrīmān rāghavo bhavanaṃ pituḥ / dadarśa pitaraṃ dūrāt praṇipatya kṛtāñjaliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रणमन्तं समुत्थाप्य तं परिष्वज्य भूमिपः । प्रदिश्य चास्मै रुचिरम् आसनं पुनर् अब्रवीत्

praṇamantaṃ samutthāpya taṃ pariṣvajya bhūmipaḥ / pradiśya cāsmai ruciram āsanaṃ punar abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राम वृद्धो ऽस्मि दीर्घायुर् भुक्ता भोगा मयेप्सिताः । अन्नवद्भिः क्रतुशतैस् तथेष्टं भूरिदक्षिणैः

rāma vṛddho 'smi dīrghāyur bhuktā bhogā mayepsitāḥ / annavadbhiḥ kratuśatais tatheṣṭaṃ bhūridakṣiṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातम् इष्टम् अपत्यं मे त्वम् अद्यानुपमं भुवि । दत्तम् इष्टम् अधीतं च मया पुरुषसत्तम

jātam iṣṭam apatyaṃ me tvam adyānupamaṃ bhuvi / dattam iṣṭam adhītaṃ ca mayā puruṣasattama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखानि च । देवर्षिपितृविप्राणाम् अनृणो ऽस्मि तथात्मनः

anubhūtāni ceṣṭāni mayā vīra sukhāni ca / devarṣipitṛviprāṇām anṛṇo 'smi tathātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न किंचिन् मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात् । अतो यत् त्वाम् अहं ब्रूयां तन् मे त्वं कर्तुम् अर्हसि

na kiṃcin mama kartavyaṃ tavānyatrābhiṣecanāt / ato yat tvām ahaṃ brūyāṃ tan me tvaṃ kartum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य प्रकृतयः सर्वास् त्वाम् इच्छन्ति नराधिपम् । अतस् त्वां युवराजानम् अभिषेक्ष्यामि पुत्रक

adya prakṛtayaḥ sarvās tvām icchanti narādhipam / atas tvāṃ yuvarājānam abhiṣekṣyāmi putraka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि चाद्याशुभान् राम स्वप्नान् पश्यामि दारुणान् । सनिर्घाता महोल्काश् च पतन्तीह महास्वनाः

api cādyāśubhān rāma svapnān paśyāmi dāruṇān / sanirghātā maholkāś ca patantīha mahāsvanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर् ग्रहैः । आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः

avaṣṭabdhaṃ ca me rāma nakṣatraṃ dāruṇair grahaiḥ / āvedayanti daivajñāḥ sūryāṅgārakarāhubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायेण हि निमित्तानाम् ईदृशानां समुद्भवे । राजा वा मृत्युम् आप्नोति घोरां वापदम् ऋच्छति

prāyeṇa hi nimittānām īdṛśānāṃ samudbhave / rājā vā mṛtyum āpnoti ghorāṃ vāpadam ṛcchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यावद् एव मे चेतो न विमुह्यति राघव । तावद् एवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः

tad yāvad eva me ceto na vimuhyati rāghava / tāvad evābhiṣiñcasva calā hi prāṇināṃ matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य चन्द्रो ऽभ्युपगतः पुष्यात् पूर्वं पुनर् वसुम् । श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः

adya candro 'bhyupagataḥ puṣyāt pūrvaṃ punar vasum / śvaḥ puṣyayogaṃ niyataṃ vakṣyante daivacintakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पुष्ये ऽभिषिञ्चस्व मनस् त्वरयतीव माम् । श्वस् त्वाहम् अभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप

tatra puṣye 'bhiṣiñcasva manas tvarayatīva mām / śvas tvāham abhiṣekṣyāmi yauvarājye paraṃtapa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् त्वयाद्य व्रतिना निशेयं नियतात्मना । सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना

tasmāt tvayādya vratinā niśeyaṃ niyatātmanā / saha vadhvopavastavyā darbhaprastaraśāyinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुहृदश् चाप्रमत्तास् त्वां रक्षन्त्व् अद्य समन्ततः । भवन्ति बहुविघ्नानि कार्याण्य् एवंविधानि हि

suhṛdaś cāpramattās tvāṃ rakṣantv adya samantataḥ / bhavanti bahuvighnāni kāryāṇy evaṃvidhāni hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रोषितश् च भरतो यावद् एव पुराद् इतः । तावद् एवाभिषेकस् ते प्राप्तकालो मतो मम

viproṣitaś ca bharato yāvad eva purād itaḥ / tāvad evābhiṣekas te prāptakālo mato mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः । ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः

kāmaṃ khalu satāṃ vṛtte bhrātā te bharataḥ sthitaḥ / jyeṣṭhānuvartī dharmātmā sānukrośo jitendriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं तु चित्तं मनुष्याणाम् अनित्यम् इति मे मतिः । सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव

kiṃ tu cittaṃ manuṣyāṇām anityam iti me matiḥ / satāṃ ca dharmanityānāṃ kṛtaśobhi ca rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तः सो ऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्य् अभिषेचने । व्रजेति रामः पितरम् अभिवाद्याभ्ययाद् गृहम्

ity uktaḥ so 'bhyanujñātaḥ śvobhāviny abhiṣecane / vrajeti rāmaḥ pitaram abhivādyābhyayād gṛham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञोद्दिष्टे ऽभिषेचने । तस्मिन् क्षणे विनिर्गत्य मातुर् अन्तःपुरं ययौ

praviśya cātmano veśma rājñoddiṣṭe 'bhiṣecane / tasmin kṣaṇe vinirgatya mātur antaḥpuraṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तां प्रवणाम् एव मातरं क्षौमवासिनीम् । वाग्यतां देवतागारे ददर्श याचतीं श्रियम्

tatra tāṃ pravaṇām eva mātaraṃ kṣaumavāsinīm / vāgyatāṃ devatāgāre dadarśa yācatīṃ śriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राग् एव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मणस् तथा । सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम्

prāg eva cāgatā tatra sumitrā lakṣmaṇas tathā / sītā cānāyitā śrutvā priyaṃ rāmābhiṣecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् काले हि कौसल्या तस्थाव् आमीलितेक्षणा । सुमित्रयान्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च

tasmin kāle hi kausalyā tasthāv āmīlitekṣaṇā / sumitrayānvāsyamānā sītayā lakṣmaṇena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याभिषेचनम् । प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम्

śrutvā puṣyeṇa putrasya yauvarājyābhiṣecanam / prāṇāyāmena puruṣaṃ dhyāyamānā janārdanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा सनियमाम् एव सो ऽभिगम्याभिवाद्य च । उवाच वचनं रामो हर्षयंस् ताम् इदं तदा

tathā saniyamām eva so 'bhigamyābhivādya ca / uvāca vacanaṃ rāmo harṣayaṃs tām idaṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्ब पित्रा नियुक्तो ऽस्मि प्रजापालनकर्मणि । भविता श्वो ऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः

amba pitrā niyukto 'smi prajāpālanakarmaṇi / bhavitā śvo 'bhiṣeko me yathā me śāsanaṃ pituḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीतयाप्य् उपवस्तव्या रजनीयं मया सह । एवम् ऋत्विगुपाध्यायैः सह माम् उक्तवान् पिता

sītayāpy upavastavyā rajanīyaṃ mayā saha / evam ṛtvigupādhyāyaiḥ saha mām uktavān pitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यानि यान्य् अत्र योग्यानि श्वोभाविन्य् अभिषेचने । तानि मे मङ्गलान्य् अद्य वैदेह्याश् चैव कारय

yāni yāny atra yogyāni śvobhāviny abhiṣecane / tāni me maṅgalāny adya vaidehyāś caiva kāraya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच् छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम् । हर्षबाष्पकलं वाक्यम् इदं रामम् अभाषत

etac chrutvā tu kausalyā cirakālābhikāṅkṣitam / harṣabāṣpakalaṃ vākyam idaṃ rāmam abhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वत्स राम चिरं जीव हतास् ते परिपन्थिनः । ज्ञातीन् मे त्वं श्रिया युक्तः सुमित्रायाश् च नन्दय

vatsa rāma ciraṃ jīva hatās te paripanthinaḥ / jñātīn me tvaṃ śriyā yuktaḥ sumitrāyāś ca nandaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्याणे बत नक्षत्रे मयि जातो ऽसि पुत्रक । येन त्वया दशरथो गुणैर् आराधितः पिता

kalyāṇe bata nakṣatre mayi jāto 'si putraka / yena tvayā daśaratho guṇair ārādhitaḥ pitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे । येयम् इक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति

amoghaṃ bata me kṣāntaṃ puruṣe puṣkarekṣaṇe / yeyam ikṣvākurājyaśrīḥ putra tvāṃ saṃśrayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एवम् उक्तो मात्रेदं रामो भ्रातरम् अब्रवीत् । प्राञ्जलिं प्रह्वम् आसीनम् अभिवीक्ष्य स्मयन्न् इव

ity evam ukto mātredaṃ rāmo bhrātaram abravīt / prāñjaliṃ prahvam āsīnam abhivīkṣya smayann iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुंधराम् । द्वितीयं मे ऽन्तरात्मानं त्वाम् इयं श्रीर् उपस्थिता

lakṣmaṇemāṃ mayā sārdhaṃ praśādhi tvaṃ vasuṃdharām / dvitīyaṃ me 'ntarātmānaṃ tvām iyaṃ śrīr upasthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांस् त्वम् इष्टान् राज्यफलानि च । जीवितं च हि राज्यं च त्वदर्थम् अभिकामये

saumitre bhuṅkṣva bhogāṃs tvam iṣṭān rājyaphalāni ca / jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca tvadartham abhikāmaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातराव् अभिवाद्य च । अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च जगाम स्वं निवेशनम्

ity uktvā lakṣmaṇaṃ rāmo mātarāv abhivādya ca / abhyanujñāpya sītāṃ ca jagāma svaṃ niveśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.