Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.40

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः

anuraktā mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam / anujagmuḥ prayāntaṃ taṃ vanavāsāya mānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवर्तिते ऽपि च बलात् सुहृद्वर्गे च राजनि । नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम्

nivartite 'pi ca balāt suhṛdvarge ca rājani / naiva te saṃnyavartanta rāmasyānugatā ratham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः । बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः

ayodhyānilayānāṃ hi puruṣāṇāṃ mahāyaśāḥ / babhūva guṇasampannaḥ pūrṇacandra iva priyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस् तदा । कुर्वाणः पितरं सत्यं वनम् एवान्वपद्यत

sa yācyamānaḥ kākutsthaḥ svābhiḥ prakṛtibhis tadā / kurvāṇaḥ pitaraṃ satyaṃ vanam evānvapadyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्न् इव । उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव

avekṣamāṇaḥ sasnehaṃ cakṣuṣā prapibann iva / uvāca rāmaḥ snehena tāḥ prajāḥ svāḥ prajā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या प्रीतिर् बहुमानश् च मय्य् अयोध्यानिवासिनाम् । मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम्

yā prītir bahumānaś ca mayy ayodhyānivāsinām / matpriyārthaṃ viśeṣeṇa bharate sā niveśyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः । करिष्यति यथावद् वः प्रियाणि च हितानि च

sa hi kalyāṇacāritraḥ kaikeyyānandavardhanaḥ / kariṣyati yathāvad vaḥ priyāṇi ca hitāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर् वीर्यगुणान्वितः । अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः

jñānavṛddho vayobālo mṛdur vīryaguṇānvitaḥ / anurūpaḥ sa vo bhartā bhaviṣyati bhayāpahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हि राजगुणैर् युक्तो युवराजः समीक्षितः । अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम्

sa hi rājaguṇair yukto yuvarājaḥ samīkṣitaḥ / api cāpi mayā śiṣṭaiḥ kāryaṃ vo bhartṛśāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च तप्येद् यथा चासौ वनवासं गते मयि । महाराजस् तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया

na ca tapyed yathā cāsau vanavāsaṃ gate mayi / mahārājas tathā kāryo mama priyacikīrṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा यथा दाशरथिर् धर्मम् एवास्थितो ऽभवत् । तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिम् अकामयन्

yathā yathā dāśarathir dharmam evāsthito 'bhavat / tathā tathā prakṛtayo rāmaṃ patim akāmayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह । चकर्षेव गुणैर् बद्ध्वा जनं पुनर् इवासनम्

bāṣpeṇa pihitaṃ dīnaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha / cakarṣeva guṇair baddhvā janaṃ punar ivāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते द्विजास् त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा । वयःप्रकम्पशिरसो दूराद् ऊचुर् इदं वचः

te dvijās trividhaṃ vṛddhā jñānena vayasaujasā / vayaḥprakampaśiraso dūrād ūcur idaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास् तुरंगमाः । निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि । उपवाह्यस् तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद् वनम्

vahanto javanā rāmaṃ bho bho jātyās turaṃgamāḥ / nivartadhvaṃ na gantavyaṃ hitā bhavata bhartari / upavāhyas tu vo bhartā nāpavāhyaḥ purād vanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आर्तप्रलापांस् तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान् । अवेक्ष्य सहसा रामो रथाद् अवततार ह

evam ārtapralāpāṃs tān vṛddhān pralapato dvijān / avekṣya sahasā rāmo rathād avatatāra ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्भ्याम् एव जगामाथ ससीतः सहलक्ष्मणः । संनिकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः

padbhyām eva jagāmātha sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ / saṃnikṛṣṭapadanyāso rāmo vanaparāyaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विजातींस् तु पदातींस् तान् रामश् चारित्रवत्सलः । न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः

dvijātīṃs tu padātīṃs tān rāmaś cāritravatsalaḥ / na śaśāka ghṛṇācakṣuḥ parimoktuṃ rathena saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गच्छन्तम् एव तं दृष्ट्वा रामं संभ्रान्तमानसाः । ऊचुः परमसंतप्ता रामं वाक्यम् इदं द्विजाः

gacchantam eva taṃ dṛṣṭvā rāmaṃ saṃbhrāntamānasāḥ / ūcuḥ paramasaṃtaptā rāmaṃ vākyam idaṃ dvijāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मण्यं कृत्स्नम् एतत् त्वां ब्रह्मण्यम् अनुगच्छति । द्विजस्कन्धाधिरूढास् त्वाम् अग्नयो ऽप्य् अनुयान्त्य् अमी

brāhmaṇyaṃ kṛtsnam etat tvāṃ brahmaṇyam anugacchati / dvijaskandhādhirūḍhās tvām agnayo 'py anuyānty amī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाजपेयसमुत्थानि छत्त्राण्य् एतानि पश्य नः । पृष्ठतो ऽनुप्रयातानि हंसान् इव जलात्यये

vājapeyasamutthāni chattrāṇy etāni paśya naḥ / pṛṣṭhato 'nuprayātāni haṃsān iva jalātyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसंतापितस्य ते । एभिश् छायां करिष्यामः स्वैश् छत्त्रैर् वाजपेयिकैः

anavāptātapatrasya raśmisaṃtāpitasya te / ebhiś chāyāṃ kariṣyāmaḥ svaiś chattrair vājapeyikaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या हि नः सततं बुद्धिर् वेदमन्त्रानुसारिणी । त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी

yā hi naḥ satataṃ buddhir vedamantrānusāriṇī / tvatkṛte sā kṛtā vatsa vanavāsānusāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदयेष्व् अवतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम् । वत्स्यन्त्य् अपि गृहेष्व् एव दाराश् चारित्ररक्षिताः

hṛdayeṣv avatiṣṭhante vedā ye naḥ paraṃ dhanam / vatsyanty api gṛheṣv eva dārāś cāritrarakṣitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पुनर् निश्चयः कार्यस् त्वद्गतौ सुकृता मतिः । त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद् धर्मम् अवेक्षितुम्

na punar niścayaḥ kāryas tvadgatau sukṛtā matiḥ / tvayi dharmavyapekṣe tu kiṃ syād dharmam avekṣitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः । शिरोभिर् निभृताचार महीपतनपांसुलैः

yācito no nivartasva haṃsaśuklaśiroruhaiḥ / śirobhir nibhṛtācāra mahīpatanapāṃsulaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः । तेषां समाप्तिर् आयत्ता तव वत्स निवर्तने

bahūnāṃ vitatā yajñā dvijānāṃ ya ihāgatāḥ / teṣāṃ samāptir āyattā tava vatsa nivartane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्तिमन्ति हि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च । याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय

bhaktimanti hi bhūtāni jaṅgamājaṅgamāni ca / yācamāneṣu teṣu tvaṃ bhaktiṃ bhakteṣu darśaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुगन्तुम् अशक्तास् त्वां मूलैर् उद्धृतवेगिनः । उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः

anugantum aśaktās tvāṃ mūlair uddhṛtaveginaḥ / unnatā vāyuvegena vikrośantīva pādapāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चेष्टाहारसंचारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः । पक्षिणो ऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम्

niśceṣṭāhārasaṃcārā vṛkṣaikasthānaviṣṭhitāḥ / pakṣiṇo 'pi prayācante sarvabhūtānukampinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने । ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम्

evaṃ vikrośatāṃ teṣāṃ dvijātīnāṃ nivartane / dadṛśe tamasā tatra vārayantīva rāghavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.