Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.41

ततस् तु तमसा तीरं रम्यम् आश्रित्य राघवः । सीताम् उद्वीक्ष्य सौमित्रिम् इदं वचनम् अब्रवीत्

tatas tu tamasā tīraṃ ramyam āśritya rāghavaḥ / sītām udvīkṣya saumitrim idaṃ vacanam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयम् अद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रस्थिता वनम् । वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुम् अर्हसि

iyam adya niśā pūrvā saumitre prasthitā vanam / vanavāsasya bhadraṃ te sa notkaṇṭhitum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्य शून्यान्य् अरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः । यथानिलयम् आयद्भिर् निलीनानि मृगद्विजैः

paśya śūnyāny araṇyāni rudantīva samantataḥ / yathānilayam āyadbhir nilīnāni mṛgadvijaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर् मम । सस्त्रीपुंसा गतान् अस्माञ् शोचिष्यति न संशयः

adyāyodhyā tu nagarī rājadhānī pitur mama / sastrīpuṃsā gatān asmāñ śociṣyati na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे । धर्मार्थकामसहितैर् वाक्यैर् आश्वासयिष्यति

bharataḥ khalu dharmātmā pitaraṃ mātaraṃ ca me / dharmārthakāmasahitair vākyair āśvāsayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतस्यानृशंसत्वं संचिन्त्याहं पुनः पुनः । नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण

bharatasyānṛśaṃsatvaṃ saṃcintyāhaṃ punaḥ punaḥ / nānuśocāmi pitaraṃ mātaraṃ cāpi lakṣmaṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया कार्यं नरव्याघ्र माम् अनुव्रजता कृतम् । अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सहायता

tvayā kāryaṃ naravyāghra mām anuvrajatā kṛtam / anveṣṭavyā hi vaidehyā rakṣaṇārthe sahāyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्भिर् एव तु सौमित्रे वत्स्याम्य् अद्य निशाम् इमाम् । एतद्धि रोचते मह्यं वन्ये ऽपि विविधे सति

adbhir eva tu saumitre vatsyāmy adya niśām imām / etaddhi rocate mahyaṃ vanye 'pi vividhe sati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा तु सौमित्रं सुमन्त्रम् अपि राघवः । अप्रमत्तस् त्वम् अश्वेषु भव सौम्येत्य् उवाच ह

evam uktvā tu saumitraṃ sumantram api rāghavaḥ / apramattas tvam aśveṣu bhava saumyety uvāca ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽश्वान् सुमन्त्रः संयम्य सूर्ये ऽस्तं समुपागते । प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः

so 'śvān sumantraḥ saṃyamya sūrye 'staṃ samupāgate / prabhūtayavasān kṛtvā babhūva pratyanantaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपास्यतु शिवां संध्यां दृष्ट्वा रात्रिम् उपस्थिताम् । रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह

upāsyatu śivāṃ saṃdhyāṃ dṛṣṭvā rātrim upasthitām / rāmasya śayanaṃ cakre sūtaḥ saumitriṇā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम् । रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यः संविवेश ह

tāṃ śayyāṃ tamasātīre vīkṣya vṛkṣadalaiḥ kṛtām / rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sabhāryaḥ saṃviveśa ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सभार्यं संप्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः । कथयामास सूताय रामस्य विविधान् गुणान्

sabhāryaṃ saṃprasuptaṃ taṃ bhrātaraṃ vīkṣya lakṣmaṇaḥ / kathayāmāsa sūtāya rāmasya vividhān guṇān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाग्रतो ह्य् एव तां रात्रिं सौमित्रेर् उदितो रविः । सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान्

jāgrato hy eva tāṃ rātriṃ saumitrer udito raviḥ / sūtasya tamasātīre rāmasya bruvato guṇān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोकुलाकुलतीरायास् तमसाया विदूरतः । अवसत् तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिः सह

gokulākulatīrāyās tamasāyā vidūrataḥ / avasat tatra tāṃ rātriṃ rāmaḥ prakṛtibhiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्थाय तु महातेजाः प्रकृतीस् ता निशाम्य च । अब्रवीद् भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्

utthāya tu mahātejāḥ prakṛtīs tā niśāmya ca / abravīd bhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ puṇyalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्व् अपि । वृक्षमूलेषु संसुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम्

asmadvyapekṣān saumitre nirapekṣān gṛheṣv api / vṛkṣamūleṣu saṃsuptān paśya lakṣmaṇa sāmpratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्य् अस्मन्निवर्तने । अपि प्राणान् असिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम्

yathaite niyamaṃ paurāḥ kurvanty asmannivartane / api prāṇān asiṣyanti na tu tyakṣyanti niścayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद् एव तु संसुप्तास् तावद् एव वयं लघु । रथम् आरुह्य गच्छामः पन्थानम् अकुतोभयम्

yāvad eva tu saṃsuptās tāvad eva vayaṃ laghu / ratham āruhya gacchāmaḥ panthānam akutobhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो भूयो ऽपि नेदानीम् इक्ष्वाकुपुरवासिनः । स्वपेयुर् अनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः

ato bhūyo 'pi nedānīm ikṣvākupuravāsinaḥ / svapeyur anuraktā māṃ vṛkṣamūlāni saṃśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पौरा ह्य् आत्मकृताद् दुःखाद् विप्रमोच्या नृपात्मजैः । न तु खल्व् आत्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः

paurā hy ātmakṛtād duḥkhād vipramocyā nṛpātmajaiḥ / na tu khalv ātmanā yojyā duḥkhena puravāsinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अब्रवील् लक्ष्मणो रामं साक्षाद् धर्मम् इव स्थितम् । रोचते मे महाप्राज्ञ क्षिप्रम् आरुह्यताम् इति

abravīl lakṣmaṇo rāmaṃ sākṣād dharmam iva sthitam / rocate me mahāprājña kṣipram āruhyatām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूतस् ततः संत्वरितः स्यन्दनं तैर् हयोत्तमैः । योजयित्वाथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत्

sūtas tataḥ saṃtvaritaḥ syandanaṃ tair hayottamaiḥ / yojayitvātha rāmāya prāñjaliḥ pratyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामो ऽब्रवीद् वचः । उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथम् आस्थाय सारथे

mohanārthaṃ tu paurāṇāṃ sūtaṃ rāmo 'bravīd vacaḥ / udaṅmukhaḥ prayāhi tvaṃ ratham āsthāya sārathe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निर्वर्तय रथं पुनः । यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः

muhūrtaṃ tvaritaṃ gatvā nirvartaya rathaṃ punaḥ / yathā na vidyuḥ paurā māṃ tathā kuru samāhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः । प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत्

rāmasya vacanaṃ śrutvā tathā cakre sa sārathiḥ / pratyāgamya ca rāmasya syandanaṃ pratyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं स्यन्दनम् अधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः । शीघ्रगाम् आकुलावर्तां तमसाम् अतरन् नदीम्

taṃ syandanam adhiṣṭhāya rāghavaḥ saparicchadaḥ / śīghragām ākulāvartāṃ tamasām ataran nadīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स संतीर्य महाबाहुः श्रीमाञ् शिवम् अकण्टकम् । प्रापद्यत महामार्गम् अभयं भयदर्शिनाम्

sa saṃtīrya mahābāhuḥ śrīmāñ śivam akaṇṭakam / prāpadyata mahāmārgam abhayaṃ bhayadarśinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास् ते राघवं विना । शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर् हतचेतसः

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ paurās te rāghavaṃ vinā / śokopahataniśceṣṭā babhūvur hatacetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास् ततस् ततः । आलोकम् अपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः

śokajāśruparidyūnā vīkṣamāṇās tatas tataḥ / ālokam api rāmasya na paśyanti sma duḥkhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मार्गानुसारेण गत्वा किंचित् क्षणं पुनः । मार्गनाशाद् विषादेन महता समभिप्लुतः

tato mārgānusāreṇa gatvā kiṃcit kṣaṇaṃ punaḥ / mārganāśād viṣādena mahatā samabhiplutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः । किम् इदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति

rathasya mārganāśena nyavartanta manasvinaḥ / kim idaṃ kiṃ kariṣyāmo daivenopahatā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः । अयोध्याम् अगमन् सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम्

tato yathāgatenaiva mārgeṇa klāntacetasaḥ / ayodhyām agaman sarve purīṃ vyathitasajjanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.