Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.47

स तं वृक्षं समासाद्य संध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् । रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम्

sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya saṃdhyām anvāsya paścimām / rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्येयं प्रथमा रात्रिर् याता जनपदाद् बहिः । या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुम् अर्हसि

adyeyaṃ prathamā rātrir yātā janapadād bahiḥ / yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जागर्तव्यम् अतन्द्रिभ्याम् अद्य प्रभृति रात्रिषु । योगक्षेमो हि सीताया वर्तते लक्ष्मणावयोः

jāgartavyam atandribhyām adya prabhṛti rātriṣu / yogakṣemo hi sītāyā vartate lakṣmaṇāvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रात्रिं कथंचिद् एवेमां सौमित्रे वर्तयामहे । उपावर्तामहे भूमाव् आस्तीर्य स्वयम् आर्जितैः

rātriṃ kathaṃcid evemāṃ saumitre vartayāmahe / upāvartāmahe bhūmāv āstīrya svayam ārjitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः । इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः

sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ / imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवम् अद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण । कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुम् अर्हति

dhruvam adya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa / kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitum arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात् । अपि न च्यावयेत् प्राणान् दृष्ट्वा भरतम् आगतम्

sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt / api na cyāvayet prāṇān dṛṣṭvā bharatam āgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाथश् चैव वृद्धश् च मया चैव विनाकृतः । किं करिष्यति कामात्मा कैकेय्या वशम् आगतः

anāthaś caiva vṛddhaś ca mayā caiva vinākṛtaḥ / kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyyā vaśam āgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं व्यसनम् आलोक्य राज्ञश् च मतिविभ्रमम् । काम एवार्धधर्माभ्यां गरीयान् इति मे मतिः

idaṃ vyasanam ālokya rājñaś ca mativibhramam / kāma evārdhadharmābhyāṃ garīyān iti me matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को ह्य् अविद्वान् अपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत् । छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो माम् इव लक्ष्मण

ko hy avidvān api pumān pramadāyāḥ kṛte tyajet / chandānuvartinaṃ putraṃ tāto mām iva lakṣmaṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखी बत सभार्यश् च भरतः केकयीसुतः । मुदितान् कोसलान् एको यो भोक्ष्यत्य् अधिराजवत्

sukhī bata sabhāryaś ca bharataḥ kekayīsutaḥ / muditān kosalān eko yo bhokṣyaty adhirājavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखम् एकं भविष्यति । ताते च वयसातीते मयि चारण्यम् आश्रिते

sa hi sarvasya rājyasya mukham ekaṃ bhaviṣyati / tāte ca vayasātīte mayi cāraṇyam āśrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थधर्मौ परित्यज्य यः कामम् अनुवर्तते । एवम् आपद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा

arthadharmau parityajya yaḥ kāmam anuvartate / evam āpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च । कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च

manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca / kaikeyī saumya samprāptā rājyāya bharatasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपीदानीं न कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता । कौसल्यां च सुमित्रां च सम्प्रबाधेत मत्कृते

apīdānīṃ na kaikeyī saubhāgyamadamohitā / kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca samprabādheta matkṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा स्म मत्कारणाद् देवी सुमित्रा दुःखम् आवसेत् । अयोध्याम् इत एव त्वं काले प्रविश लक्ष्मण

mā sma matkāraṇād devī sumitrā duḥkham āvaset / ayodhyām ita eva tvaṃ kāle praviśa lakṣmaṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहम् एको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान् । अनाथाया हि नाथस् त्वं कौसल्याया भविष्यसि

aham eko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān / anāthāyā hi nāthas tvaṃ kausalyāyā bhaviṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेषाद् अन्याय्यम् आचरेत् । परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम्

kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣād anyāyyam ācaret / paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूनं जात्यन्तरे कस्मिन् स्त्रियः पुत्रैर् वियोजिताः । जनन्या मम सौमित्रे तद् अप्य् एतद् उपस्थितम्

nūnaṃ jātyantare kasmin striyaḥ putrair viyojitāḥ / jananyā mama saumitre tad apy etad upasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया हि चिरपुष्टेन दुःखसंवर्धितेन च । विप्रायुज्यत कौसल्या फलकाले धिग् अस्तु माम्

mayā hi cirapuṣṭena duḥkhasaṃvardhitena ca / viprāyujyata kausalyā phalakāle dhig astu mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा स्म सीमन्तिनी काचिज् जनयेत् पुत्रम् ईदृशम् । सौमित्रे यो ऽहम् अम्बाया दद्मि शोकम् अनन्तकम्

mā sma sīmantinī kācij janayet putram īdṛśam / saumitre yo 'ham ambāyā dadmi śokam anantakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण शारिका । यस्यास् तच् छ्रूयते वाक्यं शुक पादम् अरेर् दश

manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇa śārikā / yasyās tac chrūyate vākyaṃ śuka pādam arer daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोचन्त्याश् चाल्पभाग्याया न किंचिद् उपकुर्वता । पुत्रेण किम् अपुत्राया मया कार्यम् अरिंदम

śocantyāś cālpabhāgyāyā na kiṃcid upakurvatā / putreṇa kim aputrāyā mayā kāryam ariṃdama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पभाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया । शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे

alpabhāgyā hi me mātā kausalyā rahitā mayā / śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको ह्य् अहम् अयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण । तरेयम् इषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यम् अकारणम्

eko hy aham ayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa / tareyam iṣubhiḥ kruddho nanu vīryam akāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधर्मभयभीतश् च परलोकस्य चानघ । तेन लक्ष्मण नाद्याहम् आत्मानम् अभिषेचये

adharmabhayabhītaś ca paralokasya cānagha / tena lakṣmaṇa nādyāham ātmānam abhiṣecaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् अन्यच् च करुणं विलप्य विजने बहु । अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीम् उपाविशत्

etad anyac ca karuṇaṃ vilapya vijane bahu / aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīm upāviśat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलप्योपरतं रामं गतार्चिषम् इवानलम् । समुद्रम् इव निर्वेगम् आश्वासयत लक्ष्मणः

vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣam ivānalam / samudram iva nirvegam āśvāsayata lakṣmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्रुवम् अद्य पुरी राम अयोध्यायुधिनां वर । निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी

dhruvam adya purī rāma ayodhyāyudhināṃ vara / niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैतद् औपयिकं राम यद् इदं परितप्यसे । विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ

naitad aupayikaṃ rāma yad idaṃ paritapyase / viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च सीता त्वया हीना न चाहम् अपि राघव । मुहूर्तम् अपि जीवावो जलान् मत्स्याव् इवोद्धृतौ

na ca sītā tvayā hīnā na cāham api rāghava / muhūrtam api jīvāvo jalān matsyāv ivoddhṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परंतप । द्रष्टुम् इच्छेयम् अद्याहं स्वर्गं वापि त्वया विना

na hi tātaṃ na śatrughnaṃ na sumitrāṃ paraṃtapa / draṣṭum iccheyam adyāhaṃ svargaṃ vāpi tvayā vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचो निशम्य चैवं वनवासम् आदरात् । समाः समस्ता विदधे परंतपः प्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः

sa lakṣmaṇasyottamapuṣkalaṃ vaco niśamya caivaṃ vanavāsam ādarāt / samāḥ samastā vidadhe paraṃtapaḥ prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.