Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.51

कथयित्वा सुदुःखार्तः सुमन्त्रेण चिरं सह । रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः

kathayitvā suduḥkhārtaḥ sumantreṇa ciraṃ saha / rāme dakṣiṇakūlasthe jagāma svagṛhaṃ guhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुज्ञातः सुमन्त्रो ऽथ योजयित्वा हयोत्तमान् । अयोध्याम् एव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः

anujñātaḥ sumantro 'tha yojayitvā hayottamān / ayodhyām eva nagarīṃ prayayau gāḍhadurmanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वनानि सुगन्धीनि सरितश् च सरांसि च । पश्यन्न् अतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च

sa vanāni sugandhīni saritaś ca sarāṃsi ca / paśyann atiyayau śīghraṃ grāmāṇi nagarāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सायाह्नसमये तृतीये ऽहनि सारथिः । अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह

tataḥ sāyāhnasamaye tṛtīye 'hani sārathiḥ / ayodhyāṃ samanuprāpya nirānandāṃ dadarśa ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स शून्याम् इव निःशब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः । सुमन्त्रश् चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः

sa śūnyām iva niḥśabdāṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ / sumantraś cintayāmāsa śokavegasamāhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कच्चिन् न सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा । रामसंतापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी । इति चिन्तापरः सूतस् त्वरितः प्रविवेश ह

kaccin na sagajā sāśvā sajanā sajanādhipā / rāmasaṃtāpaduḥkhena dagdhā śokāgninā purī / iti cintāparaḥ sūtas tvaritaḥ praviveśa ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुमन्त्रम् अभियान्तं तं शतशो ऽथ सहस्रशः । क्व राम इति पृच्छन्तः सूतम् अभ्यद्रवन् नराः

sumantram abhiyāntaṃ taṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ / kva rāma iti pṛcchantaḥ sūtam abhyadravan narāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां शशंस गङ्गायाम् अहम् आपृच्छ्य राघवम् । अनुज्ञातो निवृत्तो ऽस्मि धार्मिकेण महात्मना

teṣāṃ śaśaṃsa gaṅgāyām aham āpṛcchya rāghavam / anujñāto nivṛtto 'smi dhārmikeṇa mahātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः । अहो धिग् इति निःश्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः

te tīrṇā iti vijñāya bāṣpapūrṇamukhā janāḥ / aho dhig iti niḥśvasya hā rāmeti ca cukruśuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुश्राव च वचस् तेषां वृन्दं वृन्दं च तिष्ठताम् । हताः स्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्

śuśrāva ca vacas teṣāṃ vṛndaṃ vṛndaṃ ca tiṣṭhatām / hatāḥ sma khalu ye neha paśyāma iti rāghavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च । न द्रक्ष्यामः पुनर् जातु धार्मिकं रामम् अन्तरा

dānayajñavivāheṣu samājeṣu mahatsu ca / na drakṣyāmaḥ punar jātu dhārmikaṃ rāmam antarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम् । इति रामेण नगरं पितृवत् परिपालितम्

kiṃ samarthaṃ janasyāsya kiṃ priyaṃ kiṃ sukhāvaham / iti rāmeṇa nagaraṃ pitṛvat paripālitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातायनगतानां च स्त्रीणाम् अन्वन्तरापणम् । रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्

vātāyanagatānāṃ ca strīṇām anvantarāpaṇam / rāmaśokābhitaptānāṃ śuśrāva paridevanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः । यत्र राजा दशरथस् तद् एवोपययौ गृहम्

sa rājamārgamadhyena sumantraḥ pihitānanaḥ / yatra rājā daśarathas tad evopayayau gṛham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽवतीर्य रथाच् छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च । कक्ष्याः सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः

so 'vatīrya rathāc chīghraṃ rājaveśma praviśya ca / kakṣyāḥ saptābhicakrāma mahājanasamākulāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्यस् ततस् ततः । रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्

tato daśarathastrīṇāṃ prāsādebhyas tatas tataḥ / rāmaśokābhitaptānāṃ mandaṃ śuśrāva jalpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सह रामेण निर्यातो विना रामम् इहागतः । सूतः किं नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति

saha rāmeṇa niryāto vinā rāmam ihāgataḥ / sūtaḥ kiṃ nāma kausalyāṃ śocantīṃ prativakṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च मन्ये दुर्जीवम् एवं न सुकरं ध्रुवम् । आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति

yathā ca manye durjīvam evaṃ na sukaraṃ dhruvam / ācchidya putre niryāte kausalyā yatra jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञः स्त्रीणां निशामयन् । प्रदीप्तम् इव शोकेन विवेश सहसा गृहम्

satyarūpaṃ tu tadvākyaṃ rājñaḥ strīṇāṃ niśāmayan / pradīptam iva śokena viveśa sahasā gṛham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनम् आतुरम् । पुत्रशोकपरिद्यूनम् अपश्यत् पाण्डुरे गृहे

sa praviśyāṣṭamīṃ kakṣyāṃ rājānaṃ dīnam āturam / putraśokaparidyūnam apaśyat pāṇḍure gṛhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिगम्य तम् आसीनं नरेन्द्रम् अभिवाद्य च । सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्

abhigamya tam āsīnaṃ narendram abhivādya ca / sumantro rāmavacanaṃ yathoktaṃ pratyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तूष्णीम् एव तच् छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः । मूर्छितो न्यपतद् भूमौ रामशोकाभिपीडितः

sa tūṣṇīm eva tac chrutvā rājā vibhrāntacetanaḥ / mūrchito nyapatad bhūmau rāmaśokābhipīḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽन्तःपुरम् आविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ । उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ

tato 'ntaḥpuram āviddhaṃ mūrchite pṛthivīpatau / uddhṛtya bāhū cukrośa nṛpatau patite kṣitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम् । उत्थापयामास तदा वचनं चेदम् अब्रवीत्

sumitrayā tu sahitā kausalyā patitaṃ patim / utthāpayāmāsa tadā vacanaṃ cedam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः । वनवासाद् अनुप्राप्तं कस्मान् न प्रतिभाषसे

imaṃ tasya mahābhāga dūtaṃ duṣkarakāriṇaḥ / vanavāsād anuprāptaṃ kasmān na pratibhāṣase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्येमम् अनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव । उत्तिष्ठ सुकृतं ते ऽस्तु शोके न स्यात् सहायता

adyemam anayaṃ kṛtvā vyapatrapasi rāghava / uttiṣṭha sukṛtaṃ te 'stu śoke na syāt sahāyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देव यस्या भयाद् रामं नानुपृच्छसि सारथिम् । नेह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धं प्रतिभाष्यताम्

deva yasyā bhayād rāmaṃ nānupṛcchasi sārathim / neha tiṣṭhati kaikeyī viśrabdhaṃ pratibhāṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा । धरण्यां निपपाताशु बाष्पविप्लुतभाषिणी

sā tathoktvā mahārājaṃ kausalyā śokalālasā / dharaṇyāṃ nipapātāśu bāṣpaviplutabhāṣiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि । पतिं चावेक्ष्य ताः सर्वाः सस्वरं रुरुदुः स्त्रियः

evaṃ vilapatīṃ dṛṣṭvā kausalyāṃ patitāṃ bhuvi / patiṃ cāvekṣya tāḥ sarvāḥ sasvaraṃ ruruduḥ striyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तम् अन्तःपुरनादम् उत्थितं समीक्ष्य वृद्धास् तरुणाश् च मानवाः । स्त्रियश् च सर्वा रुरुदुः समन्ततः पुरं तदासीत् पुनर् एव संकुलम्

tatas tam antaḥpuranādam utthitaṃ samīkṣya vṛddhās taruṇāś ca mānavāḥ / striyaś ca sarvā ruruduḥ samantataḥ puraṃ tadāsīt punar eva saṃkulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.