Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.66

अपश्यंस् तु ततस् तत्र पितरं पितुर् आलये । जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुर् आलये

apaśyaṃs tu tatas tatra pitaraṃ pitur ālaye / jagāma bharato draṣṭuṃ mātaraṃ mātur ālaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम् । उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमानसम्

anuprāptaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kaikeyī proṣitaṃ sutam / utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sauvarṇamānasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम् । भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याश् चरणौ शुभौ

sa praviśyaiva dharmātmā svagṛhaṃ śrīvivarjitam / bharataḥ prekṣya jagrāha jananyāś caraṇau śubhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् । अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे

taṃ mūrdhni samupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam / aṅke bharatam āropya praṣṭuṃ samupacakrame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य ते कतिचिद् रात्र्यश् च्युतस्यार्यकवेश्मनः । अपि नाध्वश्रमः शीघ्रं रथेनापततस् तव

adya te katicid rātryaś cyutasyāryakaveśmanaḥ / api nādhvaśramaḥ śīghraṃ rathenāpatatas tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्यकस् ते सुकुशली युधाजिन् मातुलस् तव । प्रवासाच् च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुम् अर्हसि

āryakas te sukuśalī yudhājin mātulas tava / pravāsāc ca sukhaṃ putra sarvaṃ me vaktum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं पृष्टस् तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः । आचष्ट भरतः सर्वं मात्रे राजीवलोचनः

evaṃ pṛṣṭas tu kaikeyyā priyaṃ pārthivanandanaḥ / ācaṣṭa bharataḥ sarvaṃ mātre rājīvalocanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य मे सप्तमी रात्रिश् च्युतस्यार्यकवेश्मनः । अम्बायाः कुशली तातो युधाजिन् मातुलश् च मे

adya me saptamī rātriś cyutasyāryakaveśmanaḥ / ambāyāḥ kuśalī tāto yudhājin mātulaś ca me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन् मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परंतपः । परिश्रान्तं पथ्य् अभवत् ततो ऽहं पूर्वम् आगतः

yan me dhanaṃ ca ratnaṃ ca dadau rājā paraṃtapaḥ / pariśrāntaṃ pathy abhavat tato 'haṃ pūrvam āgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजवाक्यहरैर् दूतैस् त्वर्यमाणो ऽहम् आगतः । यद् अहं प्रष्टुम् इच्छामि तद् अम्बा वक्तुम् अर्हति

rājavākyaharair dūtais tvaryamāṇo 'ham āgataḥ / yad ahaṃ praṣṭum icchāmi tad ambā vaktum arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्यो ऽयं शयनीयस् ते पर्यङ्को हेमभूषितः । न चायम् इक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे

śūnyo 'yaṃ śayanīyas te paryaṅko hemabhūṣitaḥ / na cāyam ikṣvākujanaḥ prahṛṣṭaḥ pratibhāti me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा भवति भूयिष्ठम् इहाम्बाया निवेशने । तम् अहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्छन्न् इहागतः

rājā bhavati bhūyiṣṭham ihāmbāyā niveśane / tam ahaṃ nādya paśyāmi draṣṭum icchann ihāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाख्याहि पृच्छतः । आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने

pitur grahīṣye caraṇau taṃ mamākhyāhi pṛcchataḥ / āhosvid amba jyeṣṭhāyāḥ kausalyāyā niveśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम् । अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता । या गतिः सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः

taṃ pratyuvāca kaikeyī priyavad ghoram apriyam / ajānantaṃ prajānantī rājyalobhena mohitā / yā gatiḥ sarvabhūtānāṃ tāṃ gatiṃ te pitā gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ् शुचिः । पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः

tac chrutvā bharato vākyaṃ dharmābhijanavāñ śuciḥ / papāta sahasā bhūmau pitṛśokabalārditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शोकेन संवीतः पितुर् मरणदुःखितः । विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः

tataḥ śokena saṃvītaḥ pitur maraṇaduḥkhitaḥ / vilalāpa mahātejā bhrāntākulitacetanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् सुरुचिरं भाति पितुर् मे शयनं पुरा । तद् इदं न विभात्य् अद्य विहीनं तेन धीमता

etat suruciraṃ bhāti pitur me śayanaṃ purā / tad idaṃ na vibhāty adya vihīnaṃ tena dhīmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् आर्तं देवसंकाशं समीक्ष्य पतितं भुवि । उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदम् अब्रवीत्

tam ārtaṃ devasaṃkāśaṃ samīkṣya patitaṃ bhuvi / utthāpayitvā śokārtaṃ vacanaṃ cedam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः । त्वद्विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि संमताः

uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe rājaputra mahāyaśaḥ / tvadvidhā na hi śocanti santaḥ sadasi saṃmatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स रुदित्वा चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च । जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर् बहुभिर् आवृतः

sa ruditvā ciraṃ kālaṃ bhūmau viparivṛtya ca / jananīṃ pratyuvācedaṃ śokair bahubhir āvṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिषेक्ष्यति रामं तु राजा यज्ञं नु यक्ष्यति । इत्य् अहं कृतसंकल्पो हृष्टो यात्राम् अयासिषम्

abhiṣekṣyati rāmaṃ tu rājā yajñaṃ nu yakṣyati / ity ahaṃ kṛtasaṃkalpo hṛṣṭo yātrām ayāsiṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इदं ह्य् अन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम । पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम्

tad idaṃ hy anyathā bhūtaṃ vyavadīrṇaṃ mano mama / pitaraṃ yo na paśyāmi nityaṃ priyahite ratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्ब केनात्यगाद् राजा व्याधिना मय्य् अनागते । धन्या रामादयः सर्वे यैः पिता संस्कृतः स्वयम्

amba kenātyagād rājā vyādhinā mayy anāgate / dhanyā rāmādayaḥ sarve yaiḥ pitā saṃskṛtaḥ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान् । उपजिघ्रेद्धि मां मूर्ध्नि तातः संनम्य सत्वरम्

na nūnaṃ māṃ mahārājaḥ prāptaṃ jānāti kīrtimān / upajighreddhi māṃ mūrdhni tātaḥ saṃnamya satvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व स पाणिः सुखस्पर्शस् तातस्याक्लिष्टकर्मणः । येन मां रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णं परिमार्जति

kva sa pāṇiḥ sukhasparśas tātasyākliṣṭakarmaṇaḥ / yena māṃ rajasā dhvastam abhīkṣṇaṃ parimārjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो ऽस्मि धीमतः । तस्य मां शीघ्रम् आख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः

yo me bhrātā pitā bandhur yasya dāso 'smi dhīmataḥ / tasya māṃ śīghram ākhyāhi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः । तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर् मम

pitā hi bhavati jyeṣṭho dharmam āryasya jānataḥ / tasya pādau grahīṣyāmi sa hīdānīṃ gatir mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्यविक्रमः । पश्चिमं साधुसंदेशम् इच्छामि श्रोतुम् आत्मनः

ārye kim abravīd rājā pitā me satyavikramaḥ / paścimaṃ sādhusaṃdeśam icchāmi śrotum ātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् । रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च । स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः

iti pṛṣṭā yathātattvaṃ kaikeyī vākyam abravīt / rāmeti rājā vilapan hā sīte lakṣmaṇeti ca / sa mahātmā paraṃ lokaṃ gato gatimatāṃ varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव । कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैर् इव महागजः

imāṃ tu paścimāṃ vācaṃ vyājahāra pitā tava / kāladharmaparikṣiptaḥ pāśair iva mahāgajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धार्थास् तु नरा रामम् आगतं सीतया सह । लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम्

siddhārthās tu narā rāmam āgataṃ sītayā saha / lakṣmaṇaṃ ca mahābāhuṃ drakṣyanti punar āgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात् । विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम्

tac chrutvā viṣasādaiva dvitīyāpriyaśaṃsanāt / viṣaṇṇavadano bhūtvā bhūyaḥ papraccha mātaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः

kva cedānīṃ sa dharmātmā kausalyānandavardhanaḥ / lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca samaṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा पृष्टा यथातत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे । मातास्य युगपद् वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया

tathā pṛṣṭā yathātattvam ākhyātum upacakrame / mātāsya yugapad vākyaṃ vipriyaṃ priyaśaṅkayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम् । दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः

sa hi rājasutaḥ putra cīravāsā mahāvanam / daṇḍakān saha vaidehyā lakṣmaṇānucaro gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा भरतस् त्रस्तो भ्रातुश् चारित्रशङ्कया । स्वस्य वंशस्य माहात्म्यात् प्रष्टुं समुपचक्रमे

tac chrutvā bharatas trasto bhrātuś cāritraśaṅkayā / svasya vaṃśasya māhātmyāt praṣṭuṃ samupacakrame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कच्चिन् न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित् । कच्चिन् नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः

kaccin na brāhmaṇadhanaṃ hṛtaṃ rāmeṇa kasyacit / kaccin nāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कच्चिन् न परदारान् वा राजपुत्रो ऽभिमन्यते । कस्मात् स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः

kaccin na paradārān vā rājaputro 'bhimanyate / kasmāt sa daṇḍakāraṇye bhrūṇaheva vivāsitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथास्य चपला माता तत् स्वकर्म यथातथम् । तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे

athāsya capalā mātā tat svakarma yathātatham / tenaiva strīsvabhāvena vyāhartum upacakrame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ब्राह्मणधनं किंचिद् धृतं रामेण कस्यचित् । कश्चिन् नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः । न रामः परदारांश् च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति

na brāhmaṇadhanaṃ kiṃcid dhṛtaṃ rāmeṇa kasyacit / kaścin nāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ / na rāmaḥ paradārāṃś ca cakṣurbhyām api paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम् । याचितस् ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम्

mayā tu putra śrutvaiva rāmasyaivābhiṣecanam / yācitas te pitā rājyaṃ rāmasya ca vivāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत् तथाकरोत् । रामश् च सहसौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया

sa svavṛttiṃ samāsthāya pitā te tat tathākarot / rāmaś ca sahasaumitriḥ preṣitaḥ saha sītayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अपश्यन् प्रियं पुत्रं महीपालो महायशाः । पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वम् उपपेदिवान्

tam apaśyan priyaṃ putraṃ mahīpālo mahāyaśāḥ / putraśokaparidyūnaḥ pañcatvam upapedivān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया त्व् इदानीं धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम् । त्वत्कृते हि मया सर्वम् इदम् एवंविधं कृतम्

tvayā tv idānīṃ dharmajña rājatvam avalambyatām / tvatkṛte hi mayā sarvam idam evaṃvidhaṃ kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर् वसिष्ठमुख्यैः सहितो द्विजेन्द्रैः । संकाल्य राजानम् अदीनसत्त्वम् आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व

tat putra śīghraṃ vidhinā vidhijñair vasiṣṭhamukhyaiḥ sahito dvijendraiḥ / saṃkālya rājānam adīnasattvam ātmānam urvyām abhiṣecayasva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.