Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.68

तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस् तदा । रोषेण महताविष्टः पुनर् एवाब्रवीद् वचः

tāṃ tathā garhayitvā tu mātaraṃ bharatas tadā / roṣeṇa mahatāviṣṭaḥ punar evābravīd vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्याद् भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि । परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव

rājyād bhraṃśasva kaikeyi nṛśaṃse duṣṭacāriṇi / parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtaṃ rudatī bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं नु ते ऽदूषयद् राजा रामो वा भृशधार्मिकः । ययोर् मृत्युर् विवासश् च त्वत्कृते तुल्यम् आगतौ

kiṃ nu te 'dūṣayad rājā rāmo vā bhṛśadhārmikaḥ / yayor mṛtyur vivāsaś ca tvatkṛte tulyam āgatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रूणहत्याम् असि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात् । कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तुः सलोकताम्

bhrūṇahatyām asi prāptā kulasyāsya vināśanāt / kaikeyi narakaṃ gaccha mā ca bhartuḥ salokatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा । सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्य् आपादितं भयम्

yat tvayā hīdṛśaṃ pāpaṃ kṛtaṃ ghoreṇa karmaṇā / sarvalokapriyaṃ hitvā mamāpy āpāditaṃ bhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश् चारण्यम् आश्रितः । अयशो जीवलोके च त्वयाहं प्रतिपादितः

tvatkṛte me pitā vṛtto rāmaś cāraṇyam āśritaḥ / ayaśo jīvaloke ca tvayāhaṃ pratipāditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके । न ते ऽहम् अभिभाष्यो ऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि

mātṛrūpe mamāmitre nṛśaṃse rājyakāmuke / na te 'ham abhibhāṣyo 'smi durvṛtte patighātini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौसल्या च सुमित्रा च याश् चान्या मम मातरः । दुःखेन महताविष्टास् त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम्

kausalyā ca sumitrā ca yāś cānyā mama mātaraḥ / duḥkhena mahatāviṣṭās tvāṃ prāpya kuladūṣiṇīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न त्वम् अश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः । राक्षसी तत्र जातासि कुलप्रध्वंसिनी पितुः

na tvam aśvapateḥ kanyā dharmarājasya dhīmataḥ / rākṣasī tatra jātāsi kulapradhvaṃsinī pituḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः । वनं प्रस्थापितो दुःखात् पिता च त्रिदिवं गतः

yat tvayā dhārmiko rāmo nityaṃ satyaparāyaṇaḥ / vanaṃ prasthāpito duḥkhāt pitā ca tridivaṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्प्रधानासि तत् पापं मयि पित्रा विनाकृते । भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये

yatpradhānāsi tat pāpaṃ mayi pitrā vinākṛte / bhrātṛbhyāṃ ca parityakte sarvalokasya cāpriye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये । कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्व् अद्य लोकं निरयगामिनी

kausalyāṃ dharmasaṃyuktāṃ viyuktāṃ pāpaniścaye / kṛtvā kaṃ prāpsyase tv adya lokaṃ nirayagāminī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम् । ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायात्मसम्भवम्

kiṃ nāvabudhyase krūre niyataṃ bandhusaṃśrayam / jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ rāmaṃ kausalyāyātmasambhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गप्रत्यङ्गजः पुत्रो हृदयाच् चापि जायते । तस्मात् प्रियतरो मातुः प्रियत्वान् न तु बान्धवः

aṅgapratyaṅgajaḥ putro hṛdayāc cāpi jāyate / tasmāt priyataro mātuḥ priyatvān na tu bāndhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुरसंमता । वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ

anyadā kila dharmajñā surabhiḥ surasaṃmatā / vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताव् अर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले । रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा

tāv ardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale / ruroda putraśokena bāṣpaparyākulekṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधस्ताद् व्रजतस् तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः । बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभिगन्धिनः

adhastād vrajatas tasyāḥ surarājño mahātmanaḥ / bindavaḥ patitā gātre sūkṣmāḥ surabhigandhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां दृष्ट्वा शोकसंतप्तां वज्रपाणिर् यशस्विनीम् । इन्द्रः प्राञ्जलिर् उद्विग्नः सुरराजो ऽब्रवीद् वचः

tāṃ dṛṣṭvā śokasaṃtaptāṃ vajrapāṇir yaśasvinīm / indraḥ prāñjalir udvignaḥ surarājo 'bravīd vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयं कच्चिन् न चास्मासु कुतश्चिद् विद्यते महत् । कुतोनिमित्तः शोकस् ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि

bhayaṃ kaccin na cāsmāsu kutaścid vidyate mahat / kutonimittaḥ śokas te brūhi sarvahitaiṣiṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्ता तु सुरभिः सुरराजेन धीमता । प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा

evam uktā tu surabhiḥ surarājena dhīmatā / pratyuvāca tato dhīrā vākyaṃ vākyaviśāradā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्तं पापं न वः किंचित् कुतश्चिद् अमराधिप । अहं तु मग्नौ शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ

śāntaṃ pāpaṃ na vaḥ kiṃcit kutaścid amarādhipa / ahaṃ tu magnau śocāmi svaputrau viṣame sthitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापिनौ । अर्द्यमानौ बलीवर्दौ कर्षकेण सुराधिप

etau dṛṣṭvā kṛṣau dīnau sūryaraśmipratāpinau / ardyamānau balīvardau karṣakeṇa surādhipa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मम कायात् प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ । यौ दृष्ट्वा परितप्ये ऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः

mama kāyāt prasūtau hi duḥkhitau bhārapīḍitau / yau dṛṣṭvā paritapye 'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याः पुत्रसहस्राणि सापि शोचति कामधुक् । किं पुनर् या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति

yasyāḥ putrasahasrāṇi sāpi śocati kāmadhuk / kiṃ punar yā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता । तस्मात् त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे

ekaputrā ca sādhvī ca vivatseyaṃ tvayā kṛtā / tasmāt tvaṃ satataṃ duḥkhaṃ pretya ceha ca lapsyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं ह्य् अपचितिं भ्रातुः पितुश् च सकलाम् इमाम् । वर्धनं यशसश् चापि करिष्यामि न संशयः

ahaṃ hy apacitiṃ bhrātuḥ pituś ca sakalām imām / vardhanaṃ yaśasaś cāpi kariṣyāmi na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाद्युतिम् । स्वयम् एव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम्

ānāyayitvā tanayaṃ kausalyāyā mahādyutim / svayam eva pravekṣyāmi vanaṃ muniniṣevitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः । पपात भुवि संक्रुद्धो निःश्वसन्न् इव पन्नगः

iti nāga ivāraṇye tomarāṅkuśacoditaḥ / papāta bhuvi saṃkruddho niḥśvasann iva pannagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संरक्तनेत्रः शिथिलाम्बरस् तदा विधूतसर्वाभरणः परंतपः । बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजः शचीपतेः केतुर् इवोत्सवक्षये

saṃraktanetraḥ śithilāmbaras tadā vidhūtasarvābharaṇaḥ paraṃtapaḥ / babhūva bhūmau patito nṛpātmajaḥ śacīpateḥ ketur ivotsavakṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.