Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.69

तथैव क्रोशतस् तस्य भरतस्य महात्मनः । कौसल्या शब्दम् आज्ञाय सुमित्राम् इदम् अब्रवीत्

tathaiva krośatas tasya bharatasya mahātmanaḥ / kausalyā śabdam ājñāya sumitrām idam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः । तम् अहं द्रष्टुम् इच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम्

āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharataḥ sutaḥ / tam ahaṃ draṣṭum icchāmi bharataṃ dīrghadarśinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिनाम्बरा । प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना

evam uktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malināmbarā / pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तु रामानुजश् चापि शत्रुघ्नसहितस् तदा । प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम्

sa tu rāmānujaś cāpi śatrughnasahitas tadā / pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ । पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतनाम्

tataḥ śatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau / paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता । इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तम् अकण्टकम् । सम्प्राप्तं बत कैकेय्या शीघ्रं क्रूरेण कर्मणा

bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā / idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptam akaṇṭakam / samprāptaṃ bata kaikeyyā śīghraṃ krūreṇa karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम् । कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी

prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam / kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षिप्रं माम् अपि कैकेयी प्रस्थापयितुम् अर्हति । हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः

kṣipraṃ mām api kaikeyī prasthāpayitum arhati / hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वा स्वयम् एवाहं सुमित्रानुचरा सुखम् । अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः

atha vā svayam evāhaṃ sumitrānucarā sukham / agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामं वा स्वयम् एवाद्य तत्र मां नेतुम् अर्हसि । यत्रासौ पुरुषव्याघ्रस् तप्यते मे तपः सुतः

kāmaṃ vā svayam evādya tatra māṃ netum arhasi / yatrāsau puruṣavyāghras tapyate me tapaḥ sutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम् । हस्त्यश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया

idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam / hastyaśvarathasampūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस् तदा । कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर् बहुभिर् आवृताम्

evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalis tadā / kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokair bahubhir āvṛtām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्ये कस्माद् अजानन्तं गर्हसे माम् अकिल्बिषम् । विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे

ārye kasmād ajānantaṃ garhase mām akilbiṣam / vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर् मा भूत् तस्य कदाचन । सत्यसंधः सतां श्रेष्ठो यस्यार्यो ऽनुमते गतः

kṛtā śāstrānugā buddhir mā bhūt tasya kadācana / satyasaṃdhaḥ satāṃ śreṣṭho yasyāryo 'numate gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रैष्यं पापीयसां यातु सूर्यं च प्रति मेहतु । हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्यार्यो ऽनुमते गतः

praiṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryaṃ ca prati mehatu / hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyāryo 'numate gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारयित्वा महत् कर्म भर्ता भृत्यम् अनर्थकम् । अधर्मो यो ऽस्य सो ऽस्यास् तु यस्यार्यो ऽनुमते गतः

kārayitvā mahat karma bhartā bhṛtyam anarthakam / adharmo yo 'sya so 'syās tu yasyāryo 'numate gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् । ततस् तु द्रुह्यतां पापं यस्यार्यो ऽनुमते गतः

paripālayamānasya rājño bhūtāni putravat / tatas tu druhyatāṃ pāpaṃ yasyāryo 'numate gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलिषड्भागम् उद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः । अधर्मो यो ऽस्य सो ऽस्यास्तु यस्यार्यो ऽनुमते गतः

baliṣaḍbhāgam uddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ / adharmo yo 'sya so 'syāstu yasyāryo 'numate gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संश्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्त्रे वै यज्ञदक्षिणाम् । तां विप्रलपतां पापं यस्यार्यो ऽनुमते गतः

saṃśrutya ca tapasvibhyaḥ sattre vai yajñadakṣiṇām / tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo 'numate gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले । मा स्म कार्षीत् सतां धर्मं यस्यार्यो ऽनुमते गतः

hastyaśvarathasambādhe yuddhe śastrasamākule / mā sma kārṣīt satāṃ dharmaṃ yasyāryo 'numate gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता । स नाशयतु दुष्टात्मा यस्यार्यो ऽनुमते गतः

upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā / sa nāśayatu duṣṭātmā yasyāryo 'numate gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पायसं कृसरं छागं वृथा सो ऽश्नातु निर्घृणः । गुरूंश् चाप्य् अवजानातु यस्यार्यो ऽनुमते गतः

pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so 'śnātu nirghṛṇaḥ / gurūṃś cāpy avajānātu yasyāryo 'numate gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रैर् दारैश् च भृत्यैश् च स्वगृहे परिवारितः । स एको मृष्टम् अश्नातु यस्यार्यो ऽनुमते गतः

putrair dāraiś ca bhṛtyaiś ca svagṛhe parivāritaḥ / sa eko mṛṣṭam aśnātu yasyāryo 'numate gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत् पापम् उच्यते । भृत्यत्यागे च यत् पापं तत् पापं प्रतिपद्यताम्

rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yat pāpam ucyate / bhṛtyatyāge ca yat pāpaṃ tat pāpaṃ pratipadyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभे संध्ये शयानस्य यत् पापं परिकल्प्यते । तच् च पापं भवेत् तस्य यस्यार्यो ऽनुमते गतः

ubhe saṃdhye śayānasya yat pāpaṃ parikalpyate / tac ca pāpaṃ bhavet tasya yasyāryo 'numate gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अग्निदायके पापं यत् पापं गुरुतल्पगे । मित्रद्रोहे च यत् पापं तत् पापं प्रतिपद्यताम्

yad agnidāyake pāpaṃ yat pāpaṃ gurutalpage / mitradrohe ca yat pāpaṃ tat pāpaṃ pratipadyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवतानां पितॄणां च मातापित्रोस् तथैव च । मा स्म कार्षीत् स शुश्रूषां यस्यार्यो ऽनुमते गतः

devatānāṃ pitṝṇāṃ ca mātāpitros tathaiva ca / mā sma kārṣīt sa śuśrūṣāṃ yasyāryo 'numate gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतां लोकात् सतां कीर्त्याः सज्जुष्टात् कर्मणस् तथा । भ्रश्यतु क्षिप्रम् अद्यैव यस्यार्यो ऽनुमते गतः

satāṃ lokāt satāṃ kīrtyāḥ sajjuṣṭāt karmaṇas tathā / bhraśyatu kṣipram adyaiva yasyāryo 'numate gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः । एवम् आश्वासयन्न् एव दुःखार्तो निपपात ह

vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ / evam āśvāsayann eva duḥkhārto nipapāta ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा तु शपथैः कष्टैः शपमानम् अचेतनम् । भरतं शोकसंतप्तं कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत्

tathā tu śapathaiḥ kaṣṭaiḥ śapamānam acetanam / bharataṃ śokasaṃtaptaṃ kausalyā vākyam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मम दुःखम् इदं पुत्र भूयः समुपजायते । शपथैः शपमानो हि प्राणान् उपरुणत्सि मे

mama duḥkham idaṃ putra bhūyaḥ samupajāyate / śapathaiḥ śapamāno hi prāṇān uparuṇatsi me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिष्ट्या न चलितो धर्माद् आत्मा ते सहलक्ष्मणः । वत्स सत्यप्रतिज्ञो मे सतां लोकान् अवाप्स्यसि

diṣṭyā na calito dharmād ātmā te sahalakṣmaṇaḥ / vatsa satyapratijño me satāṃ lokān avāpsyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः । मोहाच् च शोकसंरोधाद् बभूव लुलितं मनः

evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ / mohāc ca śokasaṃrodhād babhūva lulitaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रनष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ । मुहुर् मुहुर् निःश्वसतश् च दीर्घं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः

lālapyamānasya vicetanasya pranaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau / muhur muhur niḥśvasataś ca dīrghaṃ sā tasya śokena jagāma rātriḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.