Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.72

अत्र यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः । भरतं शोकसंतप्तम् इदं वचनम् अब्रवीत्

atra yātrāṃ samīhantaṃ śatrughno lakṣmaṇānujaḥ / bharataṃ śokasaṃtaptam idaṃ vacanam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिर् यः सर्वभूतानां दुःखे किं पुनर् आत्मनः । स रामः सत्त्वसम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम्

gatir yaḥ sarvabhūtānāṃ duḥkhe kiṃ punar ātmanaḥ / sa rāmaḥ sattvasampannaḥ striyā pravrājito vanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलवान् वीर्यसम्पन्नो लक्ष्मणो नाम यो ऽप्य् असौ । किं न मोचयते रामं कृत्वापि पितृनिग्रहम्

balavān vīryasampanno lakṣmaṇo nāma yo 'py asau / kiṃ na mocayate rāmaṃ kṛtvāpi pitṛnigraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वम् एव तु निग्राह्यः समवेक्ष्य नयानयौ । उत्पथं यः समारूढो नार्या राजा वशं गतः

pūrvam eva tu nigrāhyaḥ samavekṣya nayānayau / utpathaṃ yaḥ samārūḍho nāryā rājā vaśaṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे । प्राग्द्वारे ऽभूत् तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता

iti sambhāṣamāṇe tu śatrughne lakṣmaṇānuje / prāgdvāre 'bhūt tadā kubjā sarvābharaṇabhūṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती । मेखलादामभिश् चित्रै रज्जुबद्धेव वानरी

liptā candanasāreṇa rājavastrāṇi bibhratī / mekhalādāmabhiś citrai rajjubaddheva vānarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां समीक्ष्य तदा द्वाःस्थो भृशं पापस्य कारिणीम् । गृहीत्वाकरुणां कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयत्

tāṃ samīkṣya tadā dvāḥstho bhṛśaṃ pāpasya kāriṇīm / gṛhītvākaruṇāṃ kubjāṃ śatrughnāya nyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश् च वः पिता । सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति

yasyāḥ kṛte vane rāmo nyastadehaś ca vaḥ pitā / seyaṃ pāpā nṛśaṃsā ca tasyāḥ kuru yathāmati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शत्रुघ्नश् च तद् आज्ञाय वचनं भृशदुःखितः । अन्तःपुरचरान् सर्वान् इत्य् उवाच धृतव्रतः

śatrughnaś ca tad ājñāya vacanaṃ bhṛśaduḥkhitaḥ / antaḥpuracarān sarvān ity uvāca dhṛtavrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीव्रम् उत्पादितं दुःखं भ्रातॄणां मे तथा पितुः । यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलम् अश्नुताम्

tīvram utpāditaṃ duḥkhaṃ bhrātṝṇāṃ me tathā pituḥ / yayā seyaṃ nṛśaṃsasya karmaṇaḥ phalam aśnutām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्ता च तेनाशु सखीजनसमावृता । गृहीता बलवत् कुब्जा सा तद्गृहम् अनादयत्

evam uktā ca tenāśu sakhījanasamāvṛtā / gṛhītā balavat kubjā sā tadgṛham anādayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सुभृशसंतप्तस् तस्याः सर्वः सखीजनः । क्रुद्धम् आज्ञाय शत्रुघ्नं व्यपलायत सर्वशः

tataḥ subhṛśasaṃtaptas tasyāḥ sarvaḥ sakhījanaḥ / kruddham ājñāya śatrughnaṃ vyapalāyata sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमन्त्रयत कृत्स्नश् च तस्याः सर्वसखीजनः । यथायं समुपक्रान्तो निःशेषं नः करिष्यति

amantrayata kṛtsnaś ca tasyāḥ sarvasakhījanaḥ / yathāyaṃ samupakrānto niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम् । कौसल्यां शरणं यामः सा हि नो ऽस्तु ध्रुवा गतिः

sānukrośāṃ vadānyāṃ ca dharmajñāṃ ca yaśasvinīm / kausalyāṃ śaraṇaṃ yāmaḥ sā hi no 'stu dhruvā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स च रोषेण ताम्राक्षः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः । विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं पृथिवीतले

sa ca roṣeṇa tāmrākṣaḥ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ / vicakarṣa tadā kubjāṃ krośantīṃ pṛthivītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्या ह्य् आकृष्यमाणाया मन्थरायास् ततस् ततः । चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद् व्यशीर्यत

tasyā hy ākṛṣyamāṇāyā mantharāyās tatas tataḥ / citraṃ bahuvidhaṃ bhāṇḍaṃ pṛthivyāṃ tad vyaśīryata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन भाण्डेन संकीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम् । अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा

tena bhāṇḍena saṃkīrṇaṃ śrīmadrājaniveśanam / aśobhata tadā bhūyaḥ śāradaṃ gaganaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स बली बलवत् क्रोधाद् गृहीत्वा पुरुषर्षभः । कैकेयीम् अभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः

sa balī balavat krodhād gṛhītvā puruṣarṣabhaḥ / kaikeyīm abhinirbhartsya babhāṣe paruṣaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैर् वाक्यैः परुषैर् दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता । शत्रुघ्नभयसंत्रस्ता पुत्रं शरणम् आगता

tair vākyaiḥ paruṣair duḥkhaiḥ kaikeyī bhṛśaduḥkhitā / śatrughnabhayasaṃtrastā putraṃ śaraṇam āgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत् । अवध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यताम् इति

tāṃ prekṣya bharataḥ kruddhaṃ śatrughnam idam abravīt / avadhyāḥ sarvabhūtānāṃ pramadāḥ kṣamyatām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्याम् अहम् इमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम् । यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन् मातृघातकम्

hanyām aham imāṃ pāpāṃ kaikeyīṃ duṣṭacāriṇīm / yadi māṃ dhārmiko rāmo nāsūyen mātṛghātakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमाम् अपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः । त्वां च मां चैव धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम्

imām api hatāṃ kubjāṃ yadi jānāti rāghavaḥ / tvāṃ ca māṃ caiva dharmātmā nābhibhāṣiṣyate dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः । न्यवर्तत ततो रोषात् तां मुमोच च मन्थराम्

bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughno lakṣmaṇānujaḥ / nyavartata tato roṣāt tāṃ mumoca ca mantharām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह । निःश्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च

sā pādamūle kaikeyyā mantharā nipapāta ha / niḥśvasantī suduḥkhārtā kṛpaṇaṃ vilalāpa ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता । शनैः समाश्वासयद् आर्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नाम् इव वीक्षमाणाम्

śatrughnavikṣepavimūḍhasaṃjñāṃ samīkṣya kubjāṃ bharatasya mātā / śanaiḥ samāśvāsayad ārtarūpāṃ krauñcīṃ vilagnām iva vīkṣamāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.