Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.93

निविष्टायां तु सेनायाम् उत्सुको भरतस् तदा । जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नम् अनुदर्शयन्

niviṣṭāyāṃ tu senāyām utsuko bharatas tadā / jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnam anudarśayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषिं वसिष्ठं संदिश्य मातॄन् मे शीघ्रम् आनय । इति त्वरितम् अग्रे स जगाम गुरुवत्सलः

ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ saṃdiśya mātṝn me śīghram ānaya / iti tvaritam agre sa jagāma guruvatsalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुमन्त्रस् त्व् अपि शत्रुघ्नम् अदूराद् अन्वपद्यत । रामदर्शनजस् तर्षो भरतस्येव तस्य च

sumantras tv api śatrughnam adūrād anvapadyata / rāmadarśanajas tarṣo bharatasyeva tasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गच्छन्न् एवाथ भरतस् तापसालयसंस्थिताम् । भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमान् उटजं च ददर्श ह

gacchann evātha bharatas tāpasālayasaṃsthitām / bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmān uṭajaṃ ca dadarśa ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालायास् त्व् अग्रतस् तस्या ददर्श भरतस् तदा । काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्य् अवचितानि च

śālāyās tv agratas tasyā dadarśa bharatas tadā / kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇy avacitāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ददर्श च वने तस्मिन् महतः संचयान् कृतान् । मृगाणां महिषाणां च करीषैः शीतकारणात्

dadarśa ca vane tasmin mahataḥ saṃcayān kṛtān / mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣaiḥ śītakāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गच्छन् एव महाबाहुर् द्युतिमान् भरतस् तदा । शत्रुघ्नं चाब्रवीद् धृष्टस् तान् अमात्यांश् च सर्वशः

gacchan eva mahābāhur dyutimān bharatas tadā / śatrughnaṃ cābravīd dhṛṣṭas tān amātyāṃś ca sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यम् अब्रवीत् । नातिदूरे हि मन्ये ऽहं नदीं मन्दाकिनीम् इतः

manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yam abravīt / nātidūre hi manye 'haṃ nadīṃ mandākinīm itaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चैर् बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेद् अयम् । अभिज्ञानकृतः पन्था विकाले गन्तुम् इच्छता

uccair baddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhaved ayam / abhijñānakṛtaḥ panthā vikāle gantum icchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् । शैलपार्श्वे परिक्रान्तम् अन्योन्यम् अभिगर्जताम्

idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām / śailapārśve parikrāntam anyonyam abhigarjatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यम् एवाधातुम् इच्छन्ति तापसाः सततं वने । तस्यासौ दृश्यते धूमः संकुलः कृष्णवर्त्मनः

yam evādhātum icchanti tāpasāḥ satataṃ vane / tasyāsau dṛśyate dhūmaḥ saṃkulaḥ kṛṣṇavartmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् । आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिम् इव राघवम्

atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam / āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣim iva rāghavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघवः । मन्दाकिनीम् अनुप्राप्तस् तं जनं चेदम् अब्रवीत्

atha gatvā muhūrtaṃ tu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ / mandākinīm anuprāptas taṃ janaṃ cedam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः । जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिन् मे जन्म सजीवितम्

jagatyāṃ puruṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ / janendro nirjanaṃ prāpya dhin me janma sajīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः । सर्वान् कामान् परित्यज्य वने वसति राघवः

matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ / sarvān kāmān parityajya vane vasati rāghavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्व् अद्य प्रसादयन् । रामस्य निपतिष्यामि सीतायाश् च पुनः पुनः

iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣv adya prasādayan / rāmasya nipatiṣyāmi sītāyāś ca punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं स विलपंस् तस्मिन् वने दशरथात्मजः । ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्

evaṃ sa vilapaṃs tasmin vane daśarathātmajaḥ / dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर् बहुभिर् आवृताम् । विशालां मृदुभिस् तीर्णां कुशैर् वेदिम् इवाध्वरे

sālatālāśvakarṇānāṃ parṇair bahubhir āvṛtām / viśālāṃ mṛdubhis tīrṇāṃ kuśair vedim ivādhvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्रायुधनिकाशैश् च कार्मुकैर् भारसाधनैः । रुक्मपृष्ठैर् महासारैः शोभितां शत्रुबाधकैः

śakrāyudhanikāśaiś ca kārmukair bhārasādhanaiḥ / rukmapṛṣṭhair mahāsāraiḥ śobhitāṃ śatrubādhakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्करश्मिप्रतीकाशैर् घोरैस् तूणीगतैः शरैः । शोभितां दीप्तवदनैः सर्पैर् भोगवतीम् इव

arkaraśmipratīkāśair ghorais tūṇīgataiḥ śaraiḥ / śobhitāṃ dīptavadanaiḥ sarpair bhogavatīm iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महारजतवासोभ्याम् असिभ्यां च विराजिताम् । रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्

mahārajatavāsobhyām asibhyāṃ ca virājitām / rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोधाङ्गुलित्रैर् आसक्तैश् चित्रैः काञ्चनभूषितैः । अरिसंघैर् अनाधृष्यां मृगैः सिंहगुहाम् इव

godhāṅgulitrair āsaktaiś citraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ / arisaṃghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ siṃhaguhām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रागुदक्स्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् । ददर्श भरतस् तत्र पुण्यां रामनिवेशने

prāgudaksravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām / dadarśa bharatas tatra puṇyāṃ rāmaniveśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् । उटजे रामम् आसीनं जटामण्डलधारिणम्

nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum / uṭaje rāmam āsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम् । ददर्श रामम् आसीनम् अभितः पावकोपमम्

taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam / dadarśa rāmam āsīnam abhitaḥ pāvakopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् । पृथिव्याः सगरान्ताया भर्तारं धर्मचारिणम्

siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam / pṛthivyāḥ sagarāntāyā bhartāraṃ dharmacāriṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणम् इव शाश्वतम् । स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च

upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇam iva śāśvatam / sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् दुःखमोहपरिप्लुतः । अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकयीसुतः

taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duḥkhamohapariplutaḥ / abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikayīsutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा च विललापार्तो बाष्पसंदिग्धया गिरा । अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद् वचनम् अब्रवीत्

dṛṣṭvā ca vilalāpārto bāṣpasaṃdigdhayā girā / aśaknuvan dhārayituṃ dhairyād vacanam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः संसदि प्रकृतिभिर् भवेद् युक्त उपासितुम् । वन्यैर् मृगैर् उपासीनः सो ऽयम् आस्ते ममाग्रजः

yaḥ saṃsadi prakṛtibhir bhaved yukta upāsitum / vanyair mṛgair upāsīnaḥ so 'yam āste mamāgrajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासोभिर् बहुसाहस्रैर् यो महात्मा पुरोचितः । मृगाजिने सो ऽयम् इह प्रवस्ते धर्मम् आचरन्

vāsobhir bahusāhasrair yo mahātmā purocitaḥ / mṛgājine so 'yam iha pravaste dharmam ācaran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधारयद् यो विविधाश् चित्राः सुमनसस् तदा । सो ऽयं जटाभारम् इमं सहते राघवः कथम्

adhārayad yo vividhāś citrāḥ sumanasas tadā / so 'yaṃ jaṭābhāram imaṃ sahate rāghavaḥ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य यज्ञैर् यथादिष्टैर् युक्तो धर्मस्य संचयः । शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते

yasya yajñair yathādiṣṭair yukto dharmasya saṃcayaḥ / śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गम् उपसेवितम् । मलेन तस्याङ्गम् इदं कथम् आर्यस्य सेव्यते

candanena mahārheṇa yasyāṅgam upasevitam / malena tasyāṅgam idaṃ katham āryasya sevyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्निमित्तम् इदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः । धिग् जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम्

mannimittam idaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ / dhig jīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एवं विलपन् दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः । पादाव् अप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन्

ity evaṃ vilapan dīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ / pādāv aprāpya rāmasya papāta bharato rudan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः । उक्त्वार्येति सकृद् दीनं पुनर् नोवाच किंचन

duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ / uktvāryeti sakṛd dīnaṃ punar novāca kiṃcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाष्पापिहितकण्ठश् च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् । आर्येत्य् एवाभिसंक्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत् ततः

bāṣpāpihitakaṇṭhaś ca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam / āryety evābhisaṃkruśya vyāhartuṃ nāśakat tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शत्रुघ्नश् चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् । ताव् उभौ स समालिङ्ग्य रामो ऽप्य् अश्रूण्य् अवर्तयत्

śatrughnaś cāpi rāmasya vavande caraṇau rudan / tāv ubhau sa samāliṅgya rāmo 'py aśrūṇy avartayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुताव् अरण्ये । दिवाकरश् चैव निशाकरश् च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम्

tataḥ sumantreṇa guhena caiva samīyatū rājasutāv araṇye / divākaraś caiva niśākaraś ca yathāmbare śukrabṛhaspatibhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् पार्थिवान् वारणयूथपाभान् समागतांस् तत्र महत्य् अरण्ये । वनौकसस् ते ऽपि समीक्ष्य सर्वे ऽप्य् अश्रूण्य् अमुञ्चन् प्रविहाय हर्षम्

tān pārthivān vāraṇayūthapābhān samāgatāṃs tatra mahaty araṇye / vanaukasas te 'pi samīkṣya sarve 'py aśrūṇy amuñcan pravihāya harṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.