Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 2.96

वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान् दशरथस्य च । अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः

vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārān daśarathasya ca / abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजपत्न्यश् च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति । ददृशुस् तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्

rājapatnyaś ca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati / dadṛśus tatra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता । सुमित्राम् अब्रवीद् दीना याश् चान्या राजयोषितः

kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā / sumitrām abravīd dīnā yāś cānyā rājayoṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं तेषाम् अनाथानां क्लिष्टम् अक्लिष्टकर्मणाम् । वने प्राक् केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः

idaṃ teṣām anāthānāṃ kliṣṭam akliṣṭakarmaṇām / vane prāk kevalaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayīkṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतः सुमित्रे पुत्रस् ते सदा जलम् अतन्द्रितः । स्वयं हरति सौमित्रिर् मम पुत्रस्य कारणात्

itaḥ sumitre putras te sadā jalam atandritaḥ / svayaṃ harati saumitrir mama putrasya kāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले । पितुर् इङ्गुदीपिण्याकं न्यस्तम् आयतलोचना

dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale / pitur iṅgudīpiṇyākaṃ nyastam āyatalocanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं भूमौ पितुर् आर्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा । उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः

taṃ bhūmau pitur ārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā / uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदम् इक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः । राघवेण पितुर् दत्तं पश्यतैतद् यथाविधि

idam ikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ / rāghaveṇa pitur dattaṃ paśyataitad yathāvidhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः । नैतद् औपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्

tasya devasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ / naitad aupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः । कथम् इङ्गुदीपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः

caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendrasadṛśo vibhuḥ / katham iṅgudīpiṇyākaṃ sa bhuṅkte vasudhādhipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो दुःखतरं लोके न किंचित् प्रतिभाति मा । यत्र रामः पितुर् दद्याद् इङ्गुदीक्षोदम् ऋद्धिमान्

ato duḥkhataraṃ loke na kiṃcit pratibhāti mā / yatra rāmaḥ pitur dadyād iṅgudīkṣodam ṛddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामेणेङ्गुदीपिण्याकं पितुर् दत्तं समीक्ष्य मे । कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा

rāmeṇeṅgudīpiṇyākaṃ pitur dattaṃ samīkṣya me / kathaṃ duḥkhena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आर्तां सपत्न्यस् ता जग्मुर् आश्वास्य तां तदा । ददृशुश् चाश्रमे रामं स्वर्गाच् च्युतम् इवामरम्

evam ārtāṃ sapatnyas tā jagmur āśvāsya tāṃ tadā / dadṛśuś cāśrame rāmaṃ svargāc cyutam ivāmaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः । आर्ता मुमुचुर् अश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः

sarvabhogaiḥ parityaktaṃ rāmaṃ samprekṣya mātaraḥ / ārtā mumucur aśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणाञ् शुभान् । मातॄणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसंगरः

tāsāṃ rāmaḥ samutthāya jagrāha caraṇāñ śubhān / mātṝṇāṃ manujavyāghraḥ sarvāsāṃ satyasaṃgaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर् मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः । प्रममार्जू रजः पृष्ठाद् रामस्यायतलोचनाः

tāḥ pāṇibhiḥ sukhasparśair mṛdvaṅgulitalaiḥ śubhaiḥ / pramamārjū rajaḥ pṛṣṭhād rāmasyāyatalocanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौमित्रिर् अपि ताः सर्वा मातॄन् सम्प्रेक्ष्य दुःखितः । अभ्यवादयतासक्तं शनै रामाद् अनन्तरम्

saumitrir api tāḥ sarvā mātṝn samprekṣya duḥkhitaḥ / abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmād anantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वा ववृतिरे स्त्रियः । वृत्तिं दशरथाज् जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे

yathā rāme tathā tasmin sarvā vavṛtire striyaḥ / vṛttiṃ daśarathāj jāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीतापि चरणांस् तासाम् उपसंगृह्य दुःखिता । श्वश्रूणाम् अश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता

sītāpi caraṇāṃs tāsām upasaṃgṛhya duḥkhitā / śvaśrūṇām aśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा । वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत्

tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā / vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च । रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने

videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca / rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ samprāptā nirjane vane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मम् आतपसंतप्तं परिक्लिष्टम् इवोत्पलम् । काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रम् इवाम्बुदैः

padmam ātapasaṃtaptaṃ parikliṣṭam ivotpalam / kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candram ivāmbudaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्य् अग्निर् इवाश्रयम् । भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः

mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahaty agnir ivāśrayam / bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रुवन्त्याम् एवम् आर्तायां जनन्यां भरताग्रजः । पादाव् आसाद्य जग्राह वसिष्ठस्य स राघवः

bruvantyām evam ārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ / pādāv āsādya jagrāha vasiṣṭhasya sa rāghavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरोहितस्याग्निसमस्य तस्य वै बृहस्पतेर् इन्द्र इवामराधिपः । प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः सहैव तेनोपविवेश राघवः

purohitasyāgnisamasya tasya vai bṛhaspater indra ivāmarādhipaḥ / pragṛhya pādau susamṛddhatejasaḥ sahaiva tenopaviveśa rāghavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो जघन्यं सहितैः स मन्त्रिभिः पुरप्रधानैश् च सहैव सैनिकैः । जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवान् उपोपविष्टो भरतस् तदाग्रजम्

tato jaghanyaṃ sahitaiḥ sa mantribhiḥ purapradhānaiś ca sahaiva sainikaiḥ / janena dharmajñatamena dharmavān upopaviṣṭo bharatas tadāgrajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपोपविष्टस् तु तदा स वीर्यवांस् तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् । श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर् यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्

upopaviṣṭas tu tadā sa vīryavāṃs tapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam / śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjalir yathā mahendraḥ prayataḥ prajāpatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् एष वाक्यं भरतो ऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति । इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलम् उत्तमं तदा

kim eṣa vākyaṃ bharato 'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati / itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalam uttamaṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स राघवः सत्यधृतिश् च लक्ष्मणो महानुभावो भरतश् च धार्मिकः । वृताः सुहृद्भिश् च विरेजुर् अध्वरे यथा सदस्यैः सहितास् त्रयो ऽग्नयः

sa rāghavaḥ satyadhṛtiś ca lakṣmaṇo mahānubhāvo bharataś ca dhārmikaḥ / vṛtāḥ suhṛdbhiś ca virejur adhvare yathā sadasyaiḥ sahitās trayo 'gnayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.