Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 3.41

सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती । हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्याम् उपशोभितम्

sā taṃ samprekṣya suśroṇī kusumāni vicinvatī / hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyām upaśobhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी । भर्तारम् अपि चाक्रन्दल् लक्ष्मणं चैव सायुधम्

prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī / bhartāram api cākrandal lakṣmaṇaṃ caiva sāyudham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ । वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर् मृगम्

tayāhūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau / vīkṣamāṇau tu taṃ deśaṃ tadā dadṛśatur mṛgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्कमानस् तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत् । तम् एवैनम् अहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम्

śaṅkamānas tu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmam abravīt / tam evainam ahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चरन्तो मृगयां हृष्टा पापेनोपाधिना वने । अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा

caranto mṛgayāṃ hṛṣṭā pāpenopādhinā vane / anena nihatā rāma rājānaḥ kāmarūpiṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य मायाविदो माया- मृगरूपम् इदं कृतम् । भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम्

asya māyāvido māyā- mṛgarūpam idaṃ kṛtam / bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasaṃnibham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृगो ह्य् एवंविधो रत्न- विचित्रो नास्ति राघव । जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः

mṛgo hy evaṃvidho ratna- vicitro nāsti rāghava / jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता । उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना

evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā / uvāca sītā saṃhṛṣṭā chadmanā hṛtacetanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्यपुत्राभिरामो ऽसौ मृगो हरति मे मनः । आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति

āryaputrābhirāmo 'sau mṛgo harati me manaḥ / ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहाश्रमपदे ऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः । मृगाश् चरन्ति सहिताश् चमराः सृमरास् तथा

ihāśramapade 'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ / mṛgāś caranti sahitāś camarāḥ sṛmarās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋक्षाः पृषतसंघाश् च वानराः किंनरास् तथा । विचरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः

ṛkṣāḥ pṛṣatasaṃghāś ca vānarāḥ kiṃnarās tathā / vicaranti mahābāho rūpaśreṣṭhā mahābalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चास्य सदृशो राजन् दृष्टपूर्वो मृगः पुरा । तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः

na cāsya sadṛśo rājan dṛṣṭapūrvo mṛgaḥ purā / tejasā kṣamayā dīptyā yathāyaṃ mṛgasattamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः । द्योतयन् वनम् अव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः

nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ / dyotayan vanam avyagraṃ śobhate śaśisaṃnibhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो रूपम् अहो लक्ष्मीः स्वरसम्पच् च शोभना । मृगो ऽद्भुतो विचित्रो ऽसौ हृदयं हरतीव मे

aho rūpam aho lakṣmīḥ svarasampac ca śobhanā / mṛgo 'dbhuto vicitro 'sau hṛdayaṃ haratīva me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि ग्रहणम् अभ्येति जीवन्न् एव मृगस् तव । आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति

yadi grahaṇam abhyeti jīvann eva mṛgas tava / āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः । अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति

samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ / antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो । मृगरूपम् इदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति

bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho / mṛgarūpam idaṃ divyaṃ vismayaṃ janayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवन् न यदि ते ऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः । अजिनं नरशार्दूल रुचिरं मे भविष्यति

jīvan na yadi te 'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ / ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि । शष्पबृस्यां विनीतायाम् इच्छाम्य् अहम् उपासितुम्

nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci / śaṣpabṛsyāṃ vinītāyām icchāmy aham upāsitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामवृत्तम् इदं रौद्रं स्त्रीणाम् असदृशं मतम् । वपुषा त्व् अस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम

kāmavṛttam idaṃ raudraṃ strīṇām asadṛśaṃ matam / vapuṣā tv asya sattvasya vismayo janito mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन काञ्चनरोम्ना तु मणिप्रवरशृङ्गिणा । तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा । बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयम् आगतम्

tena kāñcanaromnā tu maṇipravaraśṛṅgiṇā / taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā / babhūva rāghavasyāpi mano vismayam āgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगम् अद्भुतम् । उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः

evaṃ sītāvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā ca mṛgam adbhutam / uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगताम् इमाम् । रूपश्रेष्ठतया ह्य् एष मृगो ऽद्य न भविष्यति

paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatām imām / rūpaśreṣṭhatayā hy eṣa mṛgo 'dya na bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये । कुतः पृथिव्यां सौमित्रे यो ऽस्य कश्चित् समो मृगः

na vane nandanoddeśe na caitrarathasaṃśraye / kutaḥ pṛthivyāṃ saumitre yo 'sya kaścit samo mṛgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिलोमानुलोमाश् च रुचिरा रोमराजयः । शोभन्ते मृगम् आश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः

pratilomānulomāś ca rucirā romarājayaḥ / śobhante mṛgam āśritya citrāḥ kanakabindubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्ताम् अग्निशिखोपमाम् । जिह्वां मुखान् निःसरन्तीं मेघाद् इव शतह्रदाम्

paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptām agniśikhopamām / jihvāṃ mukhān niḥsarantīṃ meghād iva śatahradām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः । कस्य नामाभिरूपो ऽसौ न मनो लोभयेन् मृगः

masāragalvarkamukhaḥ śaṅkhamuktānibhodaraḥ / kasya nāmābhirūpo 'sau na mano lobhayen mṛgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्य रूपम् इदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम् । नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत्

kasya rūpam idaṃ dṛṣṭvā jāmbūnadamayaprabham / nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसहेतोर् अपि मृगान् विहारार्थं च धन्विनः । घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने

māṃsahetor api mṛgān vihārārthaṃ ca dhanvinaḥ / ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने । धातवो विविधाश् चापि मणिरत्नसुवर्णिनः

dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane / dhātavo vividhāś cāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् सारम् अखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम् । मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण

tat sāram akhilaṃ nṝṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam / manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्य् अविचारयन् । तम् अर्थम् अर्थशास्त्रज्ञः प्राहुर् अर्थ्याश् च लक्ष्मण

arthī yenārthakṛtyena saṃvrajaty avicārayan / tam artham arthaśāstrajñaḥ prāhur arthyāś ca lakṣmaṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि । उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा

etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci / upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी । भवेद् एतस्य सदृशी स्पर्शनेनेति मे मतिः

na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī / bhaved etasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष चैव मृगः श्रीमान् यश् च दिव्यो नभश्चरः । उभाव् एतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ

eṣa caiva mṛgaḥ śrīmān yaś ca divyo nabhaścaraḥ / ubhāv etau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि वायं तथा यन् मां भवेद् वदसि लक्ष्मण । मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्यो ऽस्य वधो मया

yadi vāyaṃ tathā yan māṃ bhaved vadasi lakṣmaṇa / māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyo 'sya vadho mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना । वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुंगवाः

etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā / vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṃgavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्थाय बहवो येन मृगयायां जनाधिपाः । निहताः परमेष्वासास् तस्माद् वध्यस् त्व् अयं मृगः

utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ / nihatāḥ parameṣvāsās tasmād vadhyas tv ayaṃ mṛgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरस्ताद् इह वातापिः परिभूय तपस्विनः । उदरस्थो द्विजान् हन्ति स्वगर्भो ऽश्वतरीम् इव

purastād iha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ / udarastho dvijān hanti svagarbho 'śvatarīm iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कदाचिच् चिराल् लोके आससाद महामुनिम् । अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस् तस्य बभूव ह

sa kadācic cirāl loke āsasāda mahāmunim / agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣyas tasya babhūva ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुत्थाने च तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम् । उत्स्मयित्वा तु भगवान् वातापिम् इदम् अब्रवीत्

samutthāne ca tadrūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam / utsmayitvā tu bhagavān vātāpim idam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वयाविगण्य वातापे परिभूताश् च तेजसा । जीवलोके द्विजश्रेष्ठास् तस्माद् असि जरां गतः

tvayāvigaṇya vātāpe paribhūtāś ca tejasā / jīvaloke dvijaśreṣṭhās tasmād asi jarāṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तन् न भवेद् रक्षो वातापिर् इव लक्ष्मण । मद्विधं यो ऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम्

evaṃ tan na bhaved rakṣo vātāpir iva lakṣmaṇa / madvidhaṃ yo 'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेद्धतो ऽयं वातापिर् अगस्त्येनेव मां गतिः । इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम्

bhaveddhato 'yaṃ vātāpir agastyeneva māṃ gatiḥ / iha tvaṃ bhava saṃnaddho yantrito rakṣa maithilīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्याम् आयत्तम् अस्माकं यत् कृत्यं रघुनन्दन । अहम् एनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्य् अथवा मृगम्

asyām āyattam asmākaṃ yat kṛtyaṃ raghunandana / aham enaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmy athavā mṛgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद् गच्छामि सौमित्रे मृगम् आनयितुं द्रुतम् । पश्य लक्ष्मण वैदेहीं मृगत्वचि गतस्पृहाम्

yāvad gacchāmi saumitre mṛgam ānayituṃ drutam / paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वचा प्रधानया ह्य् एष मृगो ऽद्य न भविष्यति । अप्रमत्तेन ते भाव्यम् आश्रमस्थेन सीतया

tvacā pradhānayā hy eṣa mṛgo 'dya na bhaviṣyati / apramattena te bhāvyam āśramasthena sītayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत् पृषतम् एकेन सायकेन निहन्म्य् अहम् । हत्वैतच् चर्म आदाय शीघ्रम् एष्यामि लक्ष्मण

yāvat pṛṣatam ekena sāyakena nihanmy aham / hatvaitac carma ādāya śīghram eṣyāmi lakṣmaṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण । भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः

pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa / bhavāpramattaḥ pratigṛhya maithilīṃ pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.