Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 3.43

आर्तस्वरं तु तं भर्तुर् विज्ञाय सदृशं वने । उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघवम्

ārtasvaraṃ tu taṃ bhartur vijñāya sadṛśaṃ vane / uvāca lakṣmaṇaṃ sītā gaccha jānīhi rāghavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि मे जीवितं स्थाने हृदयं वावतिष्ठते । क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम्

na hi me jīvitaṃ sthāne hṛdayaṃ vāvatiṣṭhate / krośataḥ paramārtasya śrutaḥ śabdo mayā bhṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आक्रन्दमानं तु वने भ्रातरं त्रातुम् अर्हसि । तं क्षिप्रम् अभिधाव त्वं भ्रातरं शरणैषिणम्

ākrandamānaṃ tu vane bhrātaraṃ trātum arhasi / taṃ kṣipram abhidhāva tvaṃ bhrātaraṃ śaraṇaiṣiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षसां वशम् आपन्नं सिंहानाम् इव गोवृषम् । न जगाम तथोक्तस् तु भ्रातुर् आज्ञाय शासनम्

rakṣasāṃ vaśam āpannaṃ siṃhānām iva govṛṣam / na jagāma tathoktas tu bhrātur ājñāya śāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् उवाच ततस् तत्र कुपिता जनकात्मजा । सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातुस् त्वम् असि शत्रुवत्

tam uvāca tatas tatra kupitā janakātmajā / saumitre mitrarūpeṇa bhrātus tvam asi śatruvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् त्वम् अस्याम् अवस्थायां भ्रातरं नाभिपद्यसे । इच्छसि त्वं विनश्यन्तं रामं लक्ष्मण मत्कृते

yas tvam asyām avasthāyāṃ bhrātaraṃ nābhipadyase / icchasi tvaṃ vinaśyantaṃ rāmaṃ lakṣmaṇa matkṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरि नास्ति ते । तेन तिष्ठसि विश्रब्धस् तम् अपश्यन् महाद्युतिम्

vyasanaṃ te priyaṃ manye sneho bhrātari nāsti te / tena tiṣṭhasi viśrabdhas tam apaśyan mahādyutim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं हि संशयम् आपन्ने तस्मिन्न् इह मया भवेत् । कर्तव्यम् इह तिष्ठन्त्या यत् प्रधानस् त्वम् आगतः

kiṃ hi saṃśayam āpanne tasminn iha mayā bhavet / kartavyam iha tiṣṭhantyā yat pradhānas tvam āgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्रुवाणां वैदेहीं बाष्पशोकपरिप्लुताम् । अब्रवील् लक्ष्मणस् त्रस्तां सीतां मृगवधूम् इव

iti bruvāṇāṃ vaidehīṃ bāṣpaśokapariplutām / abravīl lakṣmaṇas trastāṃ sītāṃ mṛgavadhūm iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु । राक्षसेषु पिशाचेषु किंनरेषु मृगेषु च

devi devamanuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu / rākṣaseṣu piśāceṣu kiṃnareṣu mṛgeṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने । यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम्

dānaveṣu ca ghoreṣu na sa vidyeta śobhane / yo rāmaṃ pratiyudhyeta samare vāsavopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवध्यः समरे रामो नैवं त्वं वक्तुम् अर्हसि । न त्वाम् अस्मिन् वने हातुम् उत्सहे राघवं विना

avadhyaḥ samare rāmo naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi / na tvām asmin vane hātum utsahe rāghavaṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिवार्यं बलं तस्य बलैर् बलवताम् अपि । त्रिभिर् लोकैः समुद्युक्तैः सेश्वरैः सामरैर् अपि

anivāryaṃ balaṃ tasya balair balavatām api / tribhir lokaiḥ samudyuktaiḥ seśvaraiḥ sāmarair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदयं निर्वृतं ते ऽस्तु संतापस् त्यज्यताम् अयम् । आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम्

hṛdayaṃ nirvṛtaṃ te 'stu saṃtāpas tyajyatām ayam / āgamiṣyati te bhartā śīghraṃ hatvā mṛgottamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स तस्य स्वरो व्यक्तं न कश्चिद् अपि दैवतः । गन्धर्वनगरप्रख्या माया सा तस्य रक्षसः

na sa tasya svaro vyaktaṃ na kaścid api daivataḥ / gandharvanagaraprakhyā māyā sā tasya rakṣasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यासभूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना । रामेण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुम् इहोत्सहे

nyāsabhūtāsi vaidehi nyastā mayi mahātmanā / rāmeṇa tvaṃ varārohe na tvāṃ tyaktum ihotsahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतवैराश् च कल्याणि वयम् एतैर् निशाचरैः । खरस्य निधने देवि जनस्थानवधं प्रति

kṛtavairāś ca kalyāṇi vayam etair niśācaraiḥ / kharasya nidhane devi janasthānavadhaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राक्षसा विधिना वाचो विसृजन्ति महावने । हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुम् अर्हसि

rākṣasā vidhinā vāco visṛjanti mahāvane / hiṃsāvihārā vaidehi na cintayitum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मणेनैवम् उक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना । अब्रवीत् परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम्

lakṣmaṇenaivam uktā tu kruddhā saṃraktalocanā / abravīt paruṣaṃ vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavādinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनार्य करुणारम्भ नृशंस कुलपांसन । अहं तव प्रियं मन्ये तेनैतानि प्रभाषसे

anārya karuṇārambha nṛśaṃsa kulapāṃsana / ahaṃ tava priyaṃ manye tenaitāni prabhāṣase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैतच् चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद् भवेत् । त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु

naitac citraṃ sapatneṣu pāpaṃ lakṣmaṇa yad bhavet / tvadvidheṣu nṛśaṃseṣu nityaṃ pracchannacāriṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुदुष्टस् त्वं वने रामम् एकम् एको ऽनुगच्छसि । मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा

suduṣṭas tvaṃ vane rāmam ekam eko 'nugacchasi / mama hetoḥ praticchannaḥ prayukto bharatena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथम् इन्दीवरश्यामं रामं पद्मनिभेक्षणम् । उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग् जनम्

katham indīvaraśyāmaṃ rāmaṃ padmanibhekṣaṇam / upasaṃśritya bhartāraṃ kāmayeyaṃ pṛthag janam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस् त्यक्ष्ये न संशयः । रामं विना क्षणम् अपि न हि जीवामि भूतले

samakṣaṃ tava saumitre prāṇāṃs tyakṣye na saṃśayaḥ / rāmaṃ vinā kṣaṇam api na hi jīvāmi bhūtale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तः परुषं वाक्यं सीतया रोमहर्षणम् । अब्रवील् लक्ष्मणः सीतां प्राञ्जलिर् विजितेन्द्रियः

ity uktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ sītayā romaharṣaṇam / abravīl lakṣmaṇaḥ sītāṃ prāñjalir vijitendriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम । वाक्यम् अप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि

uttaraṃ notsahe vaktuṃ daivataṃ bhavatī mama / vākyam apratirūpaṃ tu na citraṃ strīṣu maithili

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावस् त्व् एष नारीणाम् एषु लोकेषु दृश्यते । विमुक्तधर्माश् चपलास् तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः

svabhāvas tv eṣa nārīṇām eṣu lokeṣu dṛśyate / vimuktadharmāś capalās tīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपशृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिभूता वनेचराः । न्यायवादी यथा वाक्यम् उक्तो ऽहं परुषं त्वया

upaśṛṇvantu me sarve sākṣibhūtā vanecarāḥ / nyāyavādī yathā vākyam ukto 'haṃ paruṣaṃ tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धिक् त्वाम् अद्य प्रणश्य त्वं यन् माम् एवं विशङ्कसे । स्त्रीत्वाद् दुष्टस्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम्

dhik tvām adya praṇaśya tvaṃ yan mām evaṃ viśaṅkase / strītvād duṣṭasvabhāvena guruvākye vyavasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गमिष्ये यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति ते ऽस्तु वरानने । रक्षन्तु त्वां विशालाक्षि समग्रा वनदेवताः

gamiṣye yatra kākutsthaḥ svasti te 'stu varānane / rakṣantu tvāṃ viśālākṣi samagrā vanadevatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे । अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनर् आगतः

nimittāni hi ghorāṇi yāni prādurbhavanti me / api tvāṃ saha rāmeṇa paśyeyaṃ punar āgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मणेनैवम् उक्ता तु रुदती जनकात्मजा । प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्रं बाष्पपरिप्लुता

lakṣmaṇenaivam uktā tu rudatī janakātmajā / pratyuvāca tato vākyaṃ tīvraṃ bāṣpapariplutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि विना रामेण लक्ष्मण । आबन्धिष्ये ऽथवा त्यक्ष्ये विषमे देहम् आत्मनः

godāvarīṃ pravekṣyāmi vinā rāmeṇa lakṣmaṇa / ābandhiṣye 'thavā tyakṣye viṣame deham ātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिबामि वा विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । न त्व् अहं राघवाद् अन्यं पदापि पुरुषं स्पृशे

pibāmi vā viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣyāmi hutāśanam / na tv ahaṃ rāghavād anyaṃ padāpi puruṣaṃ spṛśe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति लक्ष्मणम् आक्रुश्य सीता दुःखसमन्विता । पाणिभ्यां रुदती दुःखाद् उदरं प्रजघान ह

iti lakṣmaṇam ākruśya sītā duḥkhasamanvitā / pāṇibhyāṃ rudatī duḥkhād udaraṃ prajaghāna ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् आर्तरूपां विमना रुदन्तीं सौमित्रिर् आलोक्य विशालनेत्राम् । आश्वासयामास न चैव भर्तुस् तं भ्रातरं किंचिद् उवाच सीता

tām ārtarūpāṃ vimanā rudantīṃ saumitrir ālokya viśālanetrām / āśvāsayāmāsa na caiva bhartus taṃ bhrātaraṃ kiṃcid uvāca sītā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तु सीताम् अभिवाद्य लक्ष्मणः कृताञ्जलिः किंचिद् अभिप्रणम्य । अवेक्षमाणो बहुशश् च मैथिलीं जगाम रामस्य समीपम् आत्मवान्

tatas tu sītām abhivādya lakṣmaṇaḥ kṛtāñjaliḥ kiṃcid abhipraṇamya / avekṣamāṇo bahuśaś ca maithilīṃ jagāma rāmasya samīpam ātmavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.