Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 3.49

इत्य् उक्तस्य यथान्यायं रावणस्य जटायुषा । क्रुद्धस्याग्निनिभाः सर्वा रेजुर् विंशतिदृष्टयः

ity uktasya yathānyāyaṃ rāvaṇasya jaṭāyuṣā / kruddhasyāgninibhāḥ sarvā rejur viṃśatidṛṣṭayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संरक्तनयनः कोपात् तप्तकाञ्चनकुण्डलः । राक्षसेन्द्रो ऽभिदुद्राव पतगेन्द्रम् अमर्षणः

saṃraktanayanaḥ kopāt taptakāñcanakuṇḍalaḥ / rākṣasendro 'bhidudrāva patagendram amarṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स सम्प्रहारस् तुमुलस् तयोस् तस्मिन् महावने । बभूव वातोद्धतयोर् मेघयोर् गगने यथा

sa samprahāras tumulas tayos tasmin mahāvane / babhūva vātoddhatayor meghayor gagane yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस् तदा । सपक्षयोर् माल्यवतोर् महापर्वतयोर् इव

tad babhūvādbhutaṃ yuddhaṃ gṛdhrarākṣasayos tadā / sapakṣayor mālyavator mahāparvatayor iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो नालीकनाराचैस् तीक्ष्णाग्रैश् च विकर्णिभिः । अभ्यवर्षन् महाघोरैर् गृध्रराजं महाबलः

tato nālīkanārācais tīkṣṇāgraiś ca vikarṇibhiḥ / abhyavarṣan mahāghorair gṛdhrarājaṃ mahābalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तानि शरजालानि गृध्रः पत्त्ररथेश्वरः । जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे

sa tāni śarajālāni gṛdhraḥ pattraratheśvaraḥ / jaṭāyuḥ pratijagrāha rāvaṇāstrāṇi saṃyuge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः । चकार बहुधा गात्रे व्रणान् पतगसत्तमः

tasya tīkṣṇanakhābhyāṃ tu caraṇābhyāṃ mahābalaḥ / cakāra bahudhā gātre vraṇān patagasattamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ क्रोधाद् दशग्रीवो जग्राह दशमार्गणान् । मृत्युदण्डनिभान् घोराञ् शत्रुमर्दनकाङ्क्षया

atha krodhād daśagrīvo jagrāha daśamārgaṇān / mṛtyudaṇḍanibhān ghorāñ śatrumardanakāṅkṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तैर् बाणैर् महावीर्यः पूर्णमुक्तैर् अजिह्मगैः । बिभेद निशितैस् तीक्ष्णैर् गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः

sa tair bāṇair mahāvīryaḥ pūrṇamuktair ajihmagaiḥ / bibheda niśitais tīkṣṇair gṛdhraṃ ghoraiḥ śilīmukhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स राक्षसरथे पश्यञ् जानकीं बाष्पलोचनाम् । अचिन्तयित्वा बाणांस् तान् राक्षसं समभिद्रवत्

sa rākṣasarathe paśyañ jānakīṃ bāṣpalocanām / acintayitvā bāṇāṃs tān rākṣasaṃ samabhidravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम् । चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगेश्वरः

tato 'sya saśaraṃ cāpaṃ muktāmaṇivibhūṣitam / caraṇābhyāṃ mahātejā babhañja patageśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम् । पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः

tac cāgnisadṛśaṃ dīptaṃ rāvaṇasya śarāvaram / pakṣābhyāṃ ca mahātejā vyadhunot patageśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काञ्चनोरश्छदान् दिव्यान् पिशाचवदनान् खरान् । तांश् चास्य जवसम्पन्नाञ् जघान समरे बली

kāñcanoraśchadān divyān piśācavadanān kharān / tāṃś cāsya javasampannāñ jaghāna samare balī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरं त्रिवेणुसम्पन्नं कामगं पावकार्चिषम् । मणिहेमविचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम् । पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्त्रं च व्यजनैः सह

varaṃ triveṇusampannaṃ kāmagaṃ pāvakārciṣam / maṇihemavicitrāṅgaṃ babhañja ca mahāratham / pūrṇacandrapratīkāśaṃ chattraṃ ca vyajanaiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः

sa bhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ / aṅkenādāya vaidehīṃ papāta bhuvi rāvaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम् । साधु साध्व् इति भूतानि गृध्रराजम् अपूजयन्

dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau rāvaṇaṃ bhagnavāhanam / sādhu sādhv iti bhūtāni gṛdhrarājam apūjayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम् । उत्पपात पुनर् हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः

pariśrāntaṃ tu taṃ dṛṣṭvā jarayā pakṣiyūthapam / utpapāta punar hṛṣṭo maithilīṃ gṛhya rāvaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं प्रहृष्टं निधायाङ्के गच्छन्तं जनकात्मजाम् । गृध्रराजः समुत्पत्य जटायुर् इदम् अब्रवीत्

taṃ prahṛṣṭaṃ nidhāyāṅke gacchantaṃ janakātmajām / gṛdhrarājaḥ samutpatya jaṭāyur idam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण । अल्पबुद्धे हरस्य् एनां वधाय खलु रक्षसाम्

vajrasaṃsparśabāṇasya bhāryāṃ rāmasya rāvaṇa / alpabuddhe harasy enāṃ vadhāya khalu rakṣasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः । विषपानं पिबस्य् एतत् पिपासित इवोदकम्

samitrabandhuḥ sāmātyaḥ sabalaḥ saparicchadaḥ / viṣapānaṃ pibasy etat pipāsita ivodakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुबन्धम् अजानन्तः कर्मणाम् अविचक्षणाः । शीघ्रम् एव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि

anubandham ajānantaḥ karmaṇām avicakṣaṇāḥ / śīghram eva vinaśyanti yathā tvaṃ vinaśiṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बद्धस् त्वं कालपाशेन क्व गतस् तस्य मोक्ष्यसे । वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा

baddhas tvaṃ kālapāśena kva gatas tasya mokṣyase / vadhāya baḍiśaṃ gṛhya sāmiṣaṃ jalajo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण । धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ

na hi jātu durādharṣau kākutsthau tava rāvaṇa / dharṣaṇaṃ cāśramasyāsya kṣamiṣyete tu rāghavau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम् । तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः

yathā tvayā kṛtaṃ karma bhīruṇā lokagarhitam / taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युध्यस्व यदि शूरो ऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण । शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस् तथा

yudhyasva yadi śūro 'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa / śayiṣyase hato bhūmau yathā bhrātā kharas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परेतकाले पुरुषो यत् कर्म प्रतिपद्यते । विनाशायात्मनो ऽधर्म्यं प्रतिपन्नो ऽसि कर्म तत्

paretakāle puruṣo yat karma pratipadyate / vināśāyātmano 'dharmyaṃ pratipanno 'si karma tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान् । कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयम्भूर् भगवान् अपि

pāpānubandho vai yasya karmaṇaḥ ko nu tat pumān / kurvīta lokādhipatiḥ svayambhūr bhagavān api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस् तस्य रक्षसः । निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान्

evam uktvā śubhaṃ vākyaṃ jaṭāyus tasya rakṣasaḥ / nipapāta bhṛśaṃ pṛṣṭhe daśagrīvasya vīryavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं गृहीत्वा नखैस् तीक्ष्णैर् विरराद समन्ततः । अधिरूढो गजारोहो यथा स्याद् दुष्टवारणम्

taṃ gṛhītvā nakhais tīkṣṇair virarāda samantataḥ / adhirūḍho gajāroho yathā syād duṣṭavāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरराद नखैर् अस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन् । केशांश् चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः

virarāda nakhair asya tuṇḍaṃ pṛṣṭhe samarpayan / keśāṃś cotpāṭayāmāsa nakhapakṣamukhāyudhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर् मुहुः । अमर्षस्फुरितौष्ठः सन् प्राकम्पत स राक्षसः

sa tathā gṛdhrarājena kliśyamāno muhur muhuḥ / amarṣasphuritauṣṭhaḥ san prākampata sa rākṣasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्परिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः । तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्छितः

sampariṣvajya vaidehīṃ vāmenāṅkena rāvaṇaḥ / talenābhijaghānārto jaṭāyuṃ krodhamūrchitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जटायुस् तम् अतिक्रम्य तुण्डेनास्य खराधिपः । वामबाहून् दश तदा व्यपाहरद् अरिंदमः

jaṭāyus tam atikramya tuṇḍenāsya kharādhipaḥ / vāmabāhūn daśa tadā vyapāharad ariṃdamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः सीताम् उत्सृज्य वीर्यवान् । मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजम् अपोथयत्

tataḥ kruddho daśagrīvaḥ sītām utsṛjya vīryavān / muṣṭibhyāṃ caraṇābhyāṃ ca gṛdhrarājam apothayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मुहूर्तं संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः । राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च

tato muhūrtaṃ saṃgrāmo babhūvātulavīryayoḥ / rākṣasānāṃ ca mukhyasya pakṣiṇāṃ pravarasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे ऽथ रावणः । पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गम् उद्धृत्य सोच्छिनत्

tasya vyāyacchamānasya rāmasyārthe 'tha rāvaṇaḥ / pakṣau pādau ca pārśvau ca khaḍgam uddhṛtya socchinat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा । निपपात हतो गृध्रो धरण्याम् अल्पजीवितः

sa chinnapakṣaḥ sahasā rakṣasā raudrakarmaṇā / nipapāta hato gṛdhro dharaṇyām alpajīvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् । अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुम् इव दुःखिता

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam / abhyadhāvata vaidehī svabandhum iva duḥkhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं सुपाण्डुरोरस्कम् उदारवीर्यम् । ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां जटायुषं शान्तम् इवाग्निदावम्

taṃ nīlajīmūtanikāśakalpaṃ supāṇḍuroraskam udāravīryam / dadarśa laṅkādhipatiḥ pṛthivyāṃ jaṭāyuṣaṃ śāntam ivāgnidāvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तु तं पत्त्ररथं महीतले निपातितं रावणवेगमर्दितम् । पुनः परिष्वज्य शशिप्रभानना रुरोद सीता जनकात्मजा तदा

tatas tu taṃ pattrarathaṃ mahītale nipātitaṃ rāvaṇavegamarditam / punaḥ pariṣvajya śaśiprabhānanā ruroda sītā janakātmajā tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.