Library·Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition)·3·3.60
स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यम् अब्रवीत् । शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् । अपि गोदावरीं सीता पद्मान्य् आनयितुं गता
sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyam abravīt / śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm / api godāvarīṃ sītā padmāny ānayituṃ gatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्तस् तु रामेण लक्ष्मणः पुनर् एव हि । नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः
evam uktas tu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ punar eva hi / nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां लक्ष्मणस् तीर्थवतीं विचित्वा रामम् अब्रवीत् । नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे
tāṃ lakṣmaṇas tīrthavatīṃ vicitvā rāmam abravīt / naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कं नु सा देशम् आपन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी । न हि तं वेद्मि वै राम यत्र सा तनुमध्यमा
kaṃ nu sā deśam āpannā vaidehī kleśanāśinī / na hi taṃ vedmi vai rāma yatra sā tanumadhyamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संतापमोहितः । रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम्
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dīnaḥ saṃtāpamohitaḥ / rāmaḥ samabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ताम् उपस्थितो रामः क्व सीतेत्य् एवम् अब्रवीत्
sa tām upasthito rāmaḥ kva sītety evam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृताम् अपि । न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी
bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtām api / na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रचोदिता भूतैः शंसास्मै तां प्रियाम् इति । न च साभ्यवदत् सीतां पृष्टा रामेण शोचिता
tataḥ pracoditā bhūtaiḥ śaṃsāsmai tāṃ priyām iti / na ca sābhyavadat sītāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रावणस्य च तद् रूपं कर्माणि च दुरात्मनः । ध्यात्वा भयात् तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम्
rāvaṇasya ca tad rūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ / dhyātvā bhayāt tu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निराशस् तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः । उवाच रामः सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः
nirāśas tu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ / uvāca rāmaḥ saumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः । मातरं चैव वैदेह्या विना ताम् अहम् अप्रियम्
kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ / mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tām aham apriyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः । सर्वं व्यपनयच्छोकम् वैदेही क्व नु सा गता
yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ / sarvaṃ vyapanayacchokam vaidehī kva nu sā gatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीम् अपश्यतः । मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः
jñātipakṣavihīnasya rājaputrīm apaśyataḥ / manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोदावरीं जनस्थानम् इमं प्रस्रवणं गिरिम् । सर्वाण्य् अनुचरिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते
godāvarīṃ janasthānam imaṃ prasravaṇaṃ girim / sarvāṇy anucariṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं सम्भाषमाणौ ताव् अन्योन्यं भ्रातराव् उभौ । वसुंधरायां पतितं पुष्पमार्गम् अपश्यताम्
evaṃ sambhāṣamāṇau tāv anyonyaṃ bhrātarāv ubhau / vasuṃdharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgam apaśyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले । उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः
tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale / uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण । अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने
abhijānāmi puṣpāṇi tānīmānīha lakṣmaṇa / apinaddhāni vaidehyā mayā dattāni kānane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्त्वा महाबाहुर् लक्ष्मणं पुरुषर्षभम् । क्रुद्धो ऽब्रवीद् गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा
evam uktvā mahābāhur lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabham / kruddho 'bravīd giriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत । यावत् सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्य् अहम्
tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata / yāvat sānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि । असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः
mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi / asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण । यदि नाख्याति मे सीताम् अद्य चन्द्रनिभाननाम्
imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa / yadi nākhyāti me sītām adya candranibhānanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्न् इव चक्षुषा । ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत्
evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣann iva cakṣuṣā / dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च । संभ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम्
sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca / saṃbhrāntahṛdayo rāmaḥ śaśaṃsa bhrātaraṃ priyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः शीर्णाः कनकबिन्दवः । भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च
paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ śīrṇāḥ kanakabindavaḥ / bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तप्तबिन्दुनिकाशैश् च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः । आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम्
taptabindunikāśaiś ca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ / āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः । भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति
manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ / bhittvā bhittvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य निमित्तं वैदेह्या द्वयोर् विवदमानयोः । बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोर् इह
tasya nimittaṃ vaidehyā dvayor vivadamānayoḥ / babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayor iha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तामणिचितं चेदं तपनीयविभूषितम् । धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद् धनुः
muktāmaṇicitaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam / dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahad dhanuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तरुणादित्यसंकाशं वैडूर्यगुलिकाचितम् । विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम्
taruṇādityasaṃkāśaṃ vaiḍūryagulikācitam / viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छत्त्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् । भग्नदण्डम् इदं कस्य भूमौ सौम्य निपातितम्
chattraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam / bhagnadaṇḍam idaṃ kasya bhūmau saumya nipātitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काञ्चनोरश्छदाश् चेमे पिशाचवदनाः खराः । भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे
kāñcanoraśchadāś ceme piśācavadanāḥ kharāḥ / bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीप्तपावकसंकाशो द्युतिमान् समरध्वजः । अपविद्धश् च भग्नश् च कस्य सांग्रामिको रथः
dīptapāvakasaṃkāśo dyutimān samaradhvajaḥ / apaviddhaś ca bhagnaś ca kasya sāṃgrāmiko rathaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रथाक्षमात्रा विशिखास् तपनीयविभूषणाः । कस्येमे ऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः
rathākṣamātrā viśikhās tapanīyavibhūṣaṇāḥ / kasyeme 'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम् । सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः
vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam / sughorahṛdayaiḥ saumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृता मृता वा सीता हि भक्षिता वा तपस्विनी । न धर्मस् त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने
hṛtā mṛtā vā sītā hi bhakṣitā vā tapasvinī / na dharmas trāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायाम् अपि लक्ष्मण । के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्ताः सौम्य ममेश्वराः
bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyām api lakṣmaṇa / ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāḥ saumya mameśvarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्तारम् अपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम् । अज्ञानाद् अवमन्येरन् सर्वभूतानि लक्ष्मण
kartāram api lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam / ajñānād avamanyeran sarvabhūtāni lakṣmaṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम् । निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः
mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam / nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मां प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण । अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसाम् अभवाय च । संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान् सूर्य इवोदितः
māṃ prāpya hi guṇo doṣaḥ saṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa / adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasām abhavāya ca / saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahān sūrya ivoditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । किंनरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण
naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ / kiṃnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti lakṣmaṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ममास्त्रबाणसम्पूर्णम् आकाशं पश्य लक्ष्मण । निःसम्पातं करिष्यामि ह्य् अद्य त्रैलोक्यचारिणाम्
mamāstrabāṇasampūrṇam ākāśaṃ paśya lakṣmaṇa / niḥsampātaṃ kariṣyāmi hy adya trailokyacāriṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संनिरुद्धग्रहगणम् आवारितनिशाकरम् । विप्रनष्टानलमरुद्- भास्करद्युतिसंवृतम्
saṃniruddhagrahagaṇam āvāritaniśākaram / vipranaṣṭānalamarud- bhāskaradyutisaṃvṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम् । ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम्
vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam / dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः । अस्मिन् मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम्
na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ / asmin muhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाकाशम् उत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण । मम चापगुणान् मुक्तैर् बाणजालैर् निरन्तरम्
nākāśam utpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa / mama cāpaguṇān muktair bāṇajālair nirantaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्दितं मम नाराचैर् ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् । समाकुलम् अमर्यादं जगत् पश्याद्य लक्ष्मण
arditaṃ mama nārācair dhvastabhrāntamṛgadvijam / samākulam amaryādaṃ jagat paśyādya lakṣmaṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकर्णपूर्णैर् इषुभिर् जीवलोकं दुरावरैः । करिष्ये मैथिलीहेतोर् अपिशाचम् अराक्षसम्
ākarṇapūrṇair iṣubhir jīvalokaṃ durāvaraiḥ / kariṣye maithilīhetor apiśācam arākṣasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः । द्रक्ष्यन्त्य् अद्य विमुक्तानाम् अमर्षाद् दूरगामिनाम्
mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ / drakṣyanty adya vimuktānām amarṣād dūragāminām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः । भविष्यन्ति मम क्रोधात् त्रैलोक्ये विप्रणाशिते
naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ / bhaviṣyanti mama krodhāt trailokye vipraṇāśite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसाम् अपि । बहुधा निपतिष्यन्ति बाणौघैः शकुलीकृताः । निर्मर्यादान् इमांल् लोकान् करिष्याम्य् अद्य सायकैः
devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasām api / bahudhā nipatiṣyanti bāṇaughaiḥ śakulīkṛtāḥ / nirmaryādān imāṃl lokān kariṣyāmy adya sāyakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा जरा यथा मृत्युर् यथा कालो यथा विधिः । नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण । तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्यो ऽस्म्य् असंशयम्
yathā jarā yathā mṛtyur yathā kālo yathā vidhiḥ / nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa / tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo 'smy asaṃśayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरेव मे चारुदतीम् अनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम् । सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगं जगत् सशैलं परिवर्तयाम्य् अहम्
pureva me cārudatīm aninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm / sadevagandharvamanuṣyapannagaṃ jagat saśailaṃ parivartayāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.