Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 3.64

रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम् । सौमित्रिं मित्रसम्पन्नम् इदं वचनम् अब्रवीत्

rāmaḥ prekṣya tu taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam / saumitriṃ mitrasampannam idaṃ vacanam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ममायं नूनम् अर्थेषु यतमानो विहंगमः । राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस् त्यजति दुस्त्यजान्

mamāyaṃ nūnam artheṣu yatamāno vihaṃgamaḥ / rākṣasena hataḥ saṃkhye prāṇāṃs tyajati dustyajān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयम् अस्य शरीरे ऽस्मिन् प्राणो लक्ष्मण विद्यते । तथा स्वरविहीनो ऽयं विक्लवं समुदीक्षते

ayam asya śarīre 'smin prāṇo lakṣmaṇa vidyate / tathā svaravihīno 'yaṃ viklavaṃ samudīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः । सीताम् आख्याहि भद्रं ते वधम् आख्याहि चात्मनः

jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyaṃ vyāharituṃ punaḥ / sītām ākhyāhi bhadraṃ te vadham ākhyāhi cātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंनिमित्तो ऽहरत् सीतां रावणस् तस्य किं मया । अपराद्धं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया

kiṃnimitto 'harat sītāṃ rāvaṇas tasya kiṃ mayā / aparāddhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं तच् चन्द्रसंकाशं मुखम् आसीन् मनोहरम् । सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन् काले द्विजोत्तम

kathaṃ tac candrasaṃkāśaṃ mukham āsīn manoharam / sītayā kāni coktāni tasmin kāle dvijottama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः । क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः

kathaṃvīryaḥ kathaṃrūpaḥ kiṃkarmā sa ca rākṣasaḥ / kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् उद्वीक्ष्याथ दीनात्मा विलपन्तम् अनन्तरम् । वाचातिसन्नया रामं जटायुर् इदम् अब्रवीत्

tam udvīkṣyātha dīnātmā vilapantam anantaram / vācātisannayā rāmaṃ jaṭāyur idam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा । मायाम् आस्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम्

sā hṛtā rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā / māyām āsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṃkulām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिश्रान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः । सीताम् आदाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणामुखः

pariśrāntasya me tāta pakṣau chittvā niśācaraḥ / sītām ādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇāmukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर् भ्रमति राघव । पश्यामि वृक्षान् सौवर्णान् उशीरकृतमूर्धजान्

uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭir bhramati rāghava / paśyāmi vṛkṣān sauvarṇān uśīrakṛtamūrdhajān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन याति मुहूर्तेन सीताम् आदाय रावणः । विप्रणष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामी प्रतिपद्यते

yena yāti muhūrtena sītām ādāya rāvaṇaḥ / vipraṇaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tatsvāmī pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विन्दो नाम मुहूर्तो ऽसौ स च काकुत्स्थ नाबुधत् । झषवद् बडिशं गृह्य क्षिप्रम् एव विनश्यति

vindo nāma muhūrto 'sau sa ca kākutstha nābudhat / jhaṣavad baḍiśaṃ gṛhya kṣipram eva vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति । वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं राक्षसं रणे

na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati / vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ rākṣasaṃ raṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंमूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः । आस्यात् सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम्

asaṃmūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ / āsyāt susrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च । इत्य् उक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः

putro viśravasaḥ sākṣād bhrātā vaiśravaṇasya ca / ity uktvā durlabhān prāṇān mumoca patageśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः । त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसम्

brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ / tyaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा । विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले

sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā / vikṣipya ca śarīraṃ svaṃ papāta dharaṇītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुम् अचलोपमम् । रामः सुबहुभिर् दुःखैर् दीनः सौमित्रिम् अब्रवीत्

taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsum acalopamam / rāmaḥ subahubhir duḥkhair dīnaḥ saumitrim abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम् । अनेन दण्डकारण्ये विचीर्णम् इह पक्षिणा

bahūni rakṣasāṃ vāse varṣāṇi vasatā sukham / anena daṇḍakāraṇye vicīrṇam iha pakṣiṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकवार्षिको यस् तु चिरकालं समुत्थितः । सो ऽयम् अद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः

anekavārṣiko yas tu cirakālaṃ samutthitaḥ / so 'yam adya hataḥ śete kālo hi duratikramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्य लक्ष्मण गृध्रो ऽयम् उपकारी हतश् च मे । सीताम् अभ्यवपन् नो वै रावणेन बलीयसा

paśya lakṣmaṇa gṛdhro 'yam upakārī hataś ca me / sītām abhyavapan no vai rāvaṇena balīyasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत् । मम हेतोर् अयं प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः

gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat / mama hetor ayaṃ prāṇān mumoca patageśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः । शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्व् अपि

sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ / śūrāḥ śaraṇyāḥ saumitre tiryagyonigateṣv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथागतम् । यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परंतप

sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ na me saumya tathāgatam / yathā vināśo gṛdhrasya matkṛte ca paraṃtapa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा दशरथः श्रीमान् यथा मम महायशाः । पूजनीयश् च मान्यश् च तथायं पतगेश्वरः

rājā daśarathaḥ śrīmān yathā mama mahāyaśāḥ / pūjanīyaś ca mānyaś ca tathāyaṃ patageśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् । गृध्रराजं दिधक्षामि मत्कृते निधनं गतम्

saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam / gṛdhrarājaṃ didhakṣāmi matkṛte nidhanaṃ gatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाथं पतगलोकस्य चिताम् आरोपयाम्य् अहम् । इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा

nāthaṃ patagalokasya citām āropayāmy aham / imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या गतिर् यज्ञशीलानाम् आहिताग्नेश् च या गतिः । अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम्

yā gatir yajñaśīlānām āhitāgneś ca yā gatiḥ / aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकान् अनुत्तमान् । गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश् च मया व्रज

mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokān anuttamān / gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaś ca mayā vraja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा चितां दीप्ताम् आरोप्य पतगेश्वरम् । ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुम् इव दुःखितः

evam uktvā citāṃ dīptām āropya patageśvaram / dadāha rāmo dharmātmā svabandhum iva duḥkhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामो ऽथ सहसौमित्रिर् वनं यात्वा स वीर्यवान् । स्थूलान् हत्वा महारोहीन् अनु तस्तार तं द्विजम्

rāmo 'tha sahasaumitrir vanaṃ yātvā sa vīryavān / sthūlān hatvā mahārohīn anu tastāra taṃ dvijam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोहिमांसानि चोद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः । शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले

rohimāṃsāni coddhṛtya peśīkṛtvā mahāyaśāḥ / śakunāya dadau rāmo ramye haritaśādvale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तत् प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः । तत् स्वर्गगमनं तस्य क्षिप्रं रामो जजाप ह

yat tat pretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ / tat svargagamanaṃ tasya kṣipraṃ rāmo jajāpa ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ । उदकं चक्रतुस् तस्मै गृध्रराजाय ताव् उभौ

tato godāvarīṃ gatvā nadīṃ naravarātmajau / udakaṃ cakratus tasmai gṛdhrarājāya tāv ubhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स गृध्रराजः कृतवान् यशस्करं सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः । महर्षिकल्पेन च संस्कृतस् तदा जगाम पुण्यां गतिम् आत्मनः शुभाम्

sa gṛdhrarājaḥ kṛtavān yaśaskaraṃ suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ / maharṣikalpena ca saṃskṛtas tadā jagāma puṇyāṃ gatim ātmanaḥ śubhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.