Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 4.18

इत्य् उक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा

ity uktaḥ praśritaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam paruṣaṃ vālinā rāmo nihatena vicetasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं निष्प्रभम् इवादित्यं मुक्ततोयम् इवाम्बुदम् उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठम् उपशान्तम् इवानलम्

taṃ niṣprabham ivādityaṃ muktatoyam ivāmbudam uktavākyaṃ hariśreṣṭham upaśāntam ivānalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मार्थगुणसंपन्नं हरीश्वरम् अनुत्तमम् अधिक्षिप्तस् तदा रामः पश्चाद् वालिनम् अब्रवीत्

dharmārthaguṇasaṃpannaṃ harīśvaram anuttamam adhikṣiptas tadā rāmaḥ paścād vālinam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मम् अर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम् अविज्ञाय कथं बाल्यान् माम् इहाद्य विगर्हसे

dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca samayaṃ cāpi laukikam avijñāya kathaṃ bālyān mām ihādya vigarhase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपृष्ट्वा बुद्धिसंपन्नान् वृद्धान् आचार्यसंमतान् सौम्य वानरचापल्यात् त्वं मां वक्तुम् इहेच्छसि

apṛṣṭvā buddhisaṃpannān vṛddhān ācāryasaṃmatān saumya vānaracāpalyāt tvaṃ māṃ vaktum ihecchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इक्ष्वाकूणाम् इयं भूमिः सशैलवनकानना मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहाव् अपि

ikṣvākūṇām iyaṃ bhūmiḥ saśailavanakānanā mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ nigrahānugrahāv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवाग् ऋजुः धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः

tāṃ pālayati dharmātmā bharataḥ satyavāg ṛjuḥ dharmakāmārthatattvajño nigrahānugrahe rataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नयश् च विनयश् चोभौ यस्मिन् सत्यं च सुस्थितम् विक्रमश् च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित्

nayaś ca vinayaś cobhau yasmin satyaṃ ca susthitam vikramaś ca yathā dṛṣṭaḥ sa rājā deśakālavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य धर्मकृतादेशा वयम् अन्ये च पार्थिवः चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानम् इच्छवः

tasya dharmakṛtādeśā vayam anye ca pārthivaḥ carāmo vasudhāṃ kṛtsnāṃ dharmasaṃtānam icchavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् नृपतिशार्दूल भरते धर्मवत्सले पालयत्य् अखिलां भूमिं कश् चरेद् धर्मनिग्रहम्

tasmin nṛpatiśārdūla bharate dharmavatsale pālayaty akhilāṃ bhūmiṃ kaś cared dharmanigraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि

te vayaṃ mārgavibhraṣṭaṃ svadharme parame sthitāḥ bharatājñāṃ puraskṛtya nigṛhṇīmo yathāvidhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं तु संक्लिष्टधर्मा च कर्मणा च विगर्हितः कामतन्त्रप्रधानश् च न स्थितो राजवर्त्मनि

tvaṃ tu saṃkliṣṭadharmā ca karmaṇā ca vigarhitaḥ kāmatantrapradhānaś ca na sthito rājavartmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव यश् च विद्यां प्रयच्छति त्रयस् ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः

jyeṣṭho bhrātā pitā caiva yaś ca vidyāṃ prayacchati trayas te pitaro jñeyā dharme ca pathi vartinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवीयान् आत्मनः पुत्रः शिष्यश् चापि गुणोदितः पुत्रवत् ते त्रयश् चिन्त्या धर्मश् चेद् अत्र कारणम्

yavīyān ātmanaḥ putraḥ śiṣyaś cāpi guṇoditaḥ putravat te trayaś cintyā dharmaś ced atra kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवंगम हृदिस्थः सर्वभूतानाम् आत्मा वेद शुभाशुभम्

sūkṣmaḥ paramadurjñeyaḥ satāṃ dharmaḥ plavaṃgama hṛdisthaḥ sarvabhūtānām ātmā veda śubhāśubham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चपलश् चपलैः सार्धं वानरैर् अकृतात्मभिः जात्यन्ध इव जात्यन्धैर् मन्त्रयन् द्रक्ष्यसे नु किम्

capalaś capalaiḥ sārdhaṃ vānarair akṛtātmabhiḥ jātyandha iva jātyandhair mantrayan drakṣyase nu kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं तु व्यक्तताम् अस्य वचनस्य ब्रवीमि ते न हि मां केवलं रोषात् त्वं विगर्हितुम् अर्हसि

ahaṃ tu vyaktatām asya vacanasya bravīmi te na hi māṃ kevalaṃ roṣāt tvaṃ vigarhitum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एतत् कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः भ्रातुर् वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम्

tad etat kāraṇaṃ paśya yadarthaṃ tvaṃ mayā hataḥ bhrātur vartasi bhāryāyāṃ tyaktvā dharmaṃ sanātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः रुमायां वर्तसे कामात् स्नुषायां पापकर्मकृत्

asya tvaṃ dharamāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ rumāyāṃ vartase kāmāt snuṣāyāṃ pāpakarmakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् व्यतीतस्य ते धर्मात् कामवृत्तस्य वानर भ्रातृभार्याभिमर्शे ऽस्मिन् दण्डो ऽयं प्रतिपादितः

tad vyatītasya te dharmāt kāmavṛttasya vānara bhrātṛbhāryābhimarśe 'smin daṇḍo 'yaṃ pratipāditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि धर्मविरुद्धस्य लोकवृत्ताद् अपेयुषः दण्डाद् अन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप

na hi dharmaviruddhasya lokavṛttād apeyuṣaḥ daṇḍād anyatra paśyāmi nigrahaṃ hariyūthapa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्य् अनुजस्य यः प्रचरेत नरः कामात् तस्य दण्डो वधः स्मृतः

aurasīṃ bhaginīṃ vāpi bhāryāṃ vāpy anujasya yaḥ pracareta naraḥ kāmāt tasya daṇḍo vadhaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरतस् तु महीपालो वयं त्व् आदेशवर्तिनः त्वं च धर्माद् अतिक्रान्तः कथं शक्यम् उपेक्षितुम्

bharatas tu mahīpālo vayaṃ tv ādeśavartinaḥ tvaṃ ca dharmād atikrāntaḥ kathaṃ śakyam upekṣitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन् भरतः कामवृत्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः

gurudharmavyatikrāntaṃ prājño dharmeṇa pālayan bharataḥ kāmavṛttānāṃ nigrahe paryavasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयं तु भरतादेशं विधिं कृत्वा हरीश्वर त्वद्विधान् भिन्नमर्यादान् नियन्तुं पर्यवस्थिताः

vayaṃ tu bharatādeśaṃ vidhiṃ kṛtvā harīśvara tvadvidhān bhinnamaryādān niyantuṃ paryavasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयसि रतः स मे

sugrīveṇa ca me sakhyaṃ lakṣmaṇena yathā tathā dārarājyanimittaṃ ca niḥśreyasi rataḥ sa me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम्

pratijñā ca mayā dattā tadā vānarasaṃnidhau pratijñā ca kathaṃ śakyā madvidhenānavekṣitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एभिः कारणैः सर्वैर् महद्भिर् धर्मसंहितैः शासनं तव यद् युक्तं तद् भवान् अनुमन्यताम्

tad ebhiḥ kāraṇaiḥ sarvair mahadbhir dharmasaṃhitaiḥ śāsanaṃ tava yad yuktaṃ tad bhavān anumanyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वथा धर्म इत्य् एव द्रष्टव्यस् तव निग्रहः वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्मम् एवानुपश्यता

sarvathā dharma ity eva draṣṭavyas tava nigrahaḥ vayasyasyopakartavyaṃ dharmam evānupaśyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजभिर् धृतदण्डास् तु कृत्वा पापानि मानवाः निर्मलाः स्वर्गम् आयान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा

rājabhir dhṛtadaṇḍās tu kṛtvā pāpāni mānavāḥ nirmalāḥ svargam āyānti santaḥ sukṛtino yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरम् ईप्सितम् श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया

āryeṇa mama māndhātrā vyasanaṃ ghoram īpsitam śramaṇena kṛte pāpe yathā pāpaṃ kṛtaṃ tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यैर् अपि कृतं पापं प्रमत्तैर् वसुधाधिपैः प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच् छाम्यते रजः

anyair api kṛtaṃ pāpaṃ pramattair vasudhādhipaiḥ prāyaścittaṃ ca kurvanti tena tac chāmyate rajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः

tad alaṃ paritāpena dharmataḥ parikalpitaḥ vadho vānaraśārdūla na vayaṃ svavaśe sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वागुराभिश् च पाशैश् च कूटैश् च विविधैर् नराः प्रतिच्छन्नाश् च दृश्याश् च गृह्णन्ति सुबहून् मृगान् प्रधावितान् वा वित्रस्तान् विस्रब्धान् अतिविष्ठितान्

vāgurābhiś ca pāśaiś ca kūṭaiś ca vividhair narāḥ praticchannāś ca dṛśyāś ca gṛhṇanti subahūn mṛgān pradhāvitān vā vitrastān visrabdhān ativiṣṭhitān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमत्तान् अप्रमत्तान् वा नरा मांसार्थिनो भृशम् विध्यन्ति विमुखांश् चापि न च दोषो ऽत्र विद्यते

pramattān apramattān vā narā māṃsārthino bhṛśam vidhyanti vimukhāṃś cāpi na ca doṣo 'tra vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यान्ति राजर्षयश् चात्र मृगयां धर्मकोविदाः तस्मात् त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर अयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा यस्माच् छाखामृगो ह्य् असि

yānti rājarṣayaś cātra mṛgayāṃ dharmakovidāḥ tasmāt tvaṃ nihato yuddhe mayā bāṇena vānara ayudhyan pratiyudhyan vā yasmāc chākhāmṛgo hy asi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः

durlabhasya ca dharmasya jīvitasya śubhasya ca rājāno vānaraśreṣṭha pradātāro na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् न हिंस्यान् न चाक्रोशेन् नाक्षिपेन् नाप्रियं वदेत् देवा मानुषरूपेण चरन्त्य् एते महीतले

tān na hiṃsyān na cākrośen nākṣipen nāpriyaṃ vadet devā mānuṣarūpeṇa caranty ete mahītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं तु धर्मम् अविज्ञाय केवलं रोषम् आस्थितः प्रदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम्

tvaṃ tu dharmam avijñāya kevalaṃ roṣam āsthitaḥ pradūṣayasi māṃ dharme pitṛpaitāmahe sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्तस् तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम् प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर् वानरेश्वरः

evam uktas tu rāmeṇa vālī pravyathito bhṛśam pratyuvāca tato rāmaṃ prāñjalir vānareśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् त्वम् आत्थ नरश्रेष्ठ तद् एवं नात्र संशयः प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस् तु शक्नुयात्

yat tvam āttha naraśreṣṭha tad evaṃ nātra saṃśayaḥ prativaktuṃ prakṛṣṭe hi nāpakṛṣṭas tu śaknuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद् वाक्यम् अप्रियम् तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव

yad ayuktaṃ mayā pūrvaṃ pramādād vākyam apriyam tatrāpi khalu me doṣaṃ kartuṃ nārhasi rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः कार्यकारणसिद्धौ ते प्रसन्ना बुद्धिर् अव्यया

tvaṃ hi dṛṣṭārthatattvajñaḥ prajānāṃ ca hite rataḥ kāryakāraṇasiddhau te prasannā buddhir avyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माम् अप्य् अवगतं धर्माद् व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम् धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय

mām apy avagataṃ dharmād vyatikrāntapuraskṛtam dharmasaṃhitayā vācā dharmajña paripālaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाष्पसंरुद्धकण्ठस् तु वाली सार्तरवः शनैः उवाच रामं संप्रेक्ष्य पङ्कलग्न इव द्विपः

bāṣpasaṃruddhakaṇṭhas tu vālī sārtaravaḥ śanaiḥ uvāca rāmaṃ saṃprekṣya paṅkalagna iva dvipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न त्व् आत्मानम् अहं शोचे न तारां नापि बान्धवान् यथा पुत्रं गुणश्रेष्ठम् अङ्गदं कनकाङ्गदम्

na tv ātmānam ahaṃ śoce na tārāṃ nāpi bāndhavān yathā putraṃ guṇaśreṣṭham aṅgadaṃ kanakāṅgadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ममादर्शनाद् दीनो बाल्यात् प्रभृति लालितः तटाक इव पीताम्बुर् उपशोषं गमिष्यति

sa mamādarśanād dīno bālyāt prabhṛti lālitaḥ taṭāka iva pītāmbur upaśoṣaṃ gamiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिम् उत्तमाम् त्वं हि शास्ता च गोप्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः

sugrīve cāṅgade caiva vidhatsva matim uttamām tvaṃ hi śāstā ca goptā ca kāryākāryavidhau sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या ते नरपते वृत्तिर् भरते लक्ष्मणे च या सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस् तां चिन्तयितुम् अर्हसि

yā te narapate vṛttir bharate lakṣmaṇe ca yā sugrīve cāṅgade rājaṃs tāṃ cintayitum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम् सुग्रीवो नावमन्येत तथावस्थातुम् अर्हसि

maddoṣakṛtadoṣāṃ tāṃ yathā tārāṃ tapasvinīm sugrīvo nāvamanyeta tathāvasthātum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया ह्य् अनुगृहीतेन शक्यं राज्यम् उपासितुम् त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना

tvayā hy anugṛhītena śakyaṃ rājyam upāsitum tvadvaśe vartamānena tava cittānuvartinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तम् आश्वासयद् रामो वालिनं व्यक्तदर्शनम्

sa tam āśvāsayad rāmo vālinaṃ vyaktadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वयं भवता चिन्त्या नाप्य् आत्मा हरिसत्तम वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः

na vayaṃ bhavatā cintyā nāpy ātmā harisattama vayaṃ bhavadviśeṣeṇa dharmataḥ kṛtaniścayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्ड्ये यः पातयेद् दण्डं दण्ड्यो यश् चापि दण्ड्यते कार्यकारणसिद्धार्थाव् उभौ तौ नावसीदतः

daṇḍye yaḥ pātayed daṇḍaṃ daṇḍyo yaś cāpi daṇḍyate kāryakāraṇasiddhārthāv ubhau tau nāvasīdataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् भवान् दण्डसंयोगाद् अस्माद् विगतकल्मषः गतः स्वां प्रकृतिं धर्म्यां धर्मदृष्ट्तेन वर्त्मना

tad bhavān daṇḍasaṃyogād asmād vigatakalmaṣaḥ gataḥ svāṃ prakṛtiṃ dharmyāṃ dharmadṛṣṭtena vartmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मनः; समाहितं धर्मपथानुवर्तिनः निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो; वचः सुयुक्तं निजगाद वानरः

sa tasya vākyaṃ madhuraṃ mahātmanaḥ; samāhitaṃ dharmapathānuvartinaḥ niśamya rāmasya raṇāvamardino; vacaḥ suyuktaṃ nijagāda vānaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शराभितप्तेन विचेतसा मया; प्रदूषितस् त्वं यद् अजानता प्रभो इदं महेन्द्रोपमभीमविक्रम; प्रसादितस् त्वं क्षम मे महीश्वर

śarābhitaptena vicetasā mayā; pradūṣitas tvaṃ yad ajānatā prabho idaṃ mahendropamabhīmavikrama; prasāditas tvaṃ kṣama me mahīśvara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.