Library·Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition)·5·5.45
सेनापतीन् पञ्च स तु प्रमापितान्; हनूमता सानुचरान् सवाहनान् समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखं; कुमारम् अक्षं प्रसमैक्षताक्षतम्
senāpatīn pañca sa tu pramāpitān; hanūmatā sānucarān savāhanān samīkṣya rājā samaroddhatonmukhaṃ; kumāram akṣaṃ prasamaikṣatākṣatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तस्य दृष्ट्यर्पणसंप्रचोदितः; प्रतापवान् काञ्चनचित्रकार्मुकः समुत्पपाताथ सदस्य् उदीरितो; द्विजातिमुख्यैर् हविषेव पावकः
sa tasya dṛṣṭyarpaṇasaṃpracoditaḥ; pratāpavān kāñcanacitrakārmukaḥ samutpapātātha sadasy udīrito; dvijātimukhyair haviṣeva pāvakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो महद् बालदिवाकरप्रभं; प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम् रथां समास्थाय ययौ स वीर्यवान्; महाहरिं तं प्रति नैरृतर्षभः
tato mahad bāladivākaraprabhaṃ; prataptajāmbūnadajālasaṃtatam rathāṃ samāsthāya yayau sa vīryavān; mahāhariṃ taṃ prati nairṛtarṣabhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तपःसंग्रहसंचयार्जितं; प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम् पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं; मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम्
tatas tapaḥsaṃgrahasaṃcayārjitaṃ; prataptajāmbūnadajālaśobhitam patākinaṃ ratnavibhūṣitadhvajaṃ; manojavāṣṭāśvavaraiḥ suyojitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरासुराधृष्यम् असंगचारिणं; रविप्रभं व्योमचरं समाहितम् सतूणम् अष्टासिनिबद्धबन्धुरं; यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम्
surāsurādhṛṣyam asaṃgacāriṇaṃ; raviprabhaṃ vyomacaraṃ samāhitam satūṇam aṣṭāsinibaddhabandhuraṃ; yathākramāveśitaśaktitomaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना; सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्वसा दिवाकराभं रथम् आस्थितस् ततः; स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः
virājamānaṃ pratipūrṇavastunā; sahemadāmnā śaśisūryavarvasā divākarābhaṃ ratham āsthitas tataḥ; sa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स पूरयन् खं च महीं च साचलां; तुरंगमतङ्गमहारथस्वनैः बलैः समेतैः स हि तोरणस्थितं; समर्थम् आसीनम् उपागमत् कपिम्
sa pūrayan khaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ; turaṃgamataṅgamahārathasvanaiḥ balaiḥ sametaiḥ sa hi toraṇasthitaṃ; samartham āsīnam upāgamat kapim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो; युगान्तकालाग्निम् इव प्रजाक्षये अवस्थितं विस्मितजातसंभ्रमः; समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा
sa taṃ samāsādya hariṃ harīkṣaṇo; yugāntakālāgnim iva prajākṣaye avasthitaṃ vismitajātasaṃbhramaḥ; samaikṣatākṣo bahumānacakṣuṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तस्य वेगं च कपेर् महात्मनः; पराक्रमं चारिषु पार्ह्तिवात्मजः विचारयन् खं च बलं महाबलो; हिमक्षये सूर्य इवाभिवर्धते
sa tasya vegaṃ ca kaper mahātmanaḥ; parākramaṃ cāriṣu pārhtivātmajaḥ vicārayan khaṃ ca balaṃ mahābalo; himakṣaye sūrya ivābhivardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं; स्थिरः स्थितः संयति दुर्निवारणम् समाहितात्मा हनुमन्तम् आहवे; प्रचोदयाम् आस शरैस् त्रिभिः शितैः
sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṃ; sthiraḥ sthitaḥ saṃyati durnivāraṇam samāhitātmā hanumantam āhave; pracodayām āsa śarais tribhiḥ śitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं; जितश्रमं शत्रुपराजयोर् जितम् अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसः; सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः
tataḥ kapiṃ taṃ prasamīkṣya garvitaṃ; jitaśramaṃ śatruparājayor jitam avaikṣatākṣaḥ samudīrṇamānasaḥ; sabāṇapāṇiḥ pragṛhītakārmukaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः; समाससादाशु पराक्रमः कपिम् तयोर् बभूवाप्रतिमः समागमः; सुरासुराणाम् अपि संभ्रमप्रदः
sa hemaniṣkāṅgadacārukuṇḍalaḥ; samāsasādāśu parākramaḥ kapim tayor babhūvāpratimaḥ samāgamaḥ; surāsurāṇām api saṃbhramapradaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ररास भूमिर् न तताप भानुमान्; ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं; ननाद च द्यौर् उदधिश् च चुक्षुभे
rarāsa bhūmir na tatāpa bhānumān; vavau na vāyuḥ pracacāla cācalaḥ kapeḥ kumārasya ca vīkṣya saṃyugaṃ; nanāda ca dyaur udadhiś ca cukṣubhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स वीरः सुमुखान् पतत्रिणः; सुवर्णपुङ्खान् सविषान् इवोरगान् समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच्; छरान् अथ त्रीन् कपिमूर्ध्न्य् अपातयत्
tataḥ sa vīraḥ sumukhān patatriṇaḥ; suvarṇapuṅkhān saviṣān ivoragān samādhisaṃyogavimokṣatattvavic; charān atha trīn kapimūrdhny apātayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तैः शरैर् मूर्ध्नि समं निपातितैः; क्षरन्न् असृग्दिग्धविवृत्तलोचनः नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान्; व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः
sa taiḥ śarair mūrdhni samaṃ nipātitaiḥ; kṣarann asṛgdigdhavivṛttalocanaḥ navoditādityanibhaḥ śarāṃśumān; vyarājatāditya ivāṃśumālikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः; समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं; जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः
tataḥ sa piṅgādhipamantrisattamaḥ; samīkṣya taṃ rājavarātmajaṃ raṇe udagracitrāyudhacitrakārmukaṃ; jaharṣa cāpūryata cāhavonmukhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली; विवृद्धकोपो बलवीर्यसंयुतः कुमारम् अक्षं सबलं सवाहनं; ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस् तदा
sa mandarāgrastha ivāṃśumālī; vivṛddhakopo balavīryasaṃyutaḥ kumāram akṣaṃ sabalaṃ savāhanaṃ; dadāha netrāgnimarīcibhis tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः; शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः शरान् मुमोचाशु हरीश्वराचले; बलाहको वृष्टिम् इवाचलोत्तमे
tataḥ sa bāṇāsanaśakrakārmukaḥ; śarapravarṣo yudhi rākṣasāmbudaḥ śarān mumocāśu harīśvarācale; balāhako vṛṣṭim ivācalottame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कपिस् तं रणचण्डविक्रमं; विवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम् कुमारम् अक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे; ननाद हर्षाद् घनतुल्यविक्रमः
tataḥ kapis taṃ raṇacaṇḍavikramaṃ; vivṛddhatejobalavīryasāyakam kumāram akṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge; nanāda harṣād ghanatulyavikramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स बालभावाद् युधि वीर्यदर्पितः; प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः समाससादाप्रतिमं रणे कपिं; गजो महाकूपम् इवावृतं तृणैः
sa bālabhāvād yudhi vīryadarpitaḥ; pravṛddhamanyuḥ kṣatajopamekṣaṇaḥ samāsasādāpratimaṃ raṇe kapiṃ; gajo mahākūpam ivāvṛtaṃ tṛṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तेन बाणैः प्रसभं निपातितैश्; चकार नादं घननादनिःस्वनः समुत्पपाताशु नभः स मारुतिर्; भुजोरुविक्षेपण घोरदर्शनः
sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitaiś; cakāra nādaṃ ghananādaniḥsvanaḥ samutpapātāśu nabhaḥ sa mārutir; bhujoruvikṣepaṇa ghoradarśanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुत्पतन्तं समभिद्रवद् बली; स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् रथी रथश्रेष्ठतमः किरञ् शरैः; पयोधरः शैलम् इवाश्मवृष्टिभिः
samutpatantaṃ samabhidravad balī; sa rākṣasānāṃ pravaraḥ pratāpavān rathī rathaśreṣṭhatamaḥ kirañ śaraiḥ; payodharaḥ śailam ivāśmavṛṣṭibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ताञ् शरांस् तस्य विमोक्षयन् कपिश्; चचार वीरः पथि वायुसेविते शरान्तरे मारुतवद् विनिष्पतन्; मनोजवः संयति चण्डविक्रमः
sa tāñ śarāṃs tasya vimokṣayan kapiś; cacāra vīraḥ pathi vāyusevite śarāntare mārutavad viniṣpatan; manojavaḥ saṃyati caṇḍavikramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् आत्तबाणासनम् आहवोन्मुखं; खम् आस्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा; जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः
tam āttabāṇāsanam āhavonmukhaṃ; kham āstṛṇantaṃ vividhaiḥ śarottamaiḥ avaikṣatākṣaṃ bahumānacakṣuṣā; jagāma cintāṃ ca sa mārutātmajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः शरैर् भिन्नभुजान्तरः कपिः; कुमारवर्येण महात्मना नदन् महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद्; विचिन्तयाम् आस रणे पराक्रमम्
tataḥ śarair bhinnabhujāntaraḥ kapiḥ; kumāravaryeṇa mahātmanā nadan mahābhujaḥ karmaviśeṣatattvavid; vicintayām āsa raṇe parākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अबालवद् बालदिवाकरप्रभः; करोत्य् अयं कर्म महन् महाबलः न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः; प्रमापणे मे मतिर् अत्र जायते
abālavad bāladivākaraprabhaḥ; karoty ayaṃ karma mahan mahābalaḥ na cāsya sarvāhavakarmaśobhinaḥ; pramāpaṇe me matir atra jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं महात्मा च महांश् च वीर्यतः; समाहितश् चातिसहश् च संयुगे असंशयं कर्मगुणोदयाद् अयं; सनागयक्षैर् मुनिभिश् च पूजितः
ayaṃ mahātmā ca mahāṃś ca vīryataḥ; samāhitaś cātisahaś ca saṃyuge asaṃśayaṃ karmaguṇodayād ayaṃ; sanāgayakṣair munibhiś ca pūjitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः; समीक्षते मां प्रमुखागतः स्थितः पराक्रमो ह्य् अस्य मनांसि कम्पयेत्; सुरासुराणाम् अपि शीघ्रकारिणः
parākramotsāhavivṛddhamānasaḥ; samīkṣate māṃ pramukhāgataḥ sthitaḥ parākramo hy asya manāṃsi kampayet; surāsurāṇām api śīghrakāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न खल्व् अयं नाभिभवेद् उपेक्षितः; पराक्रमो ह्य् अस्य रणे विवर्धते प्रमापणं त्व् एव ममास्य रोचते; न वर्धमानो ऽग्निर् उपेक्षितुं क्षमः
na khalv ayaṃ nābhibhaved upekṣitaḥ; parākramo hy asya raṇe vivardhate pramāpaṇaṃ tv eva mamāsya rocate; na vardhamāno 'gnir upekṣituṃ kṣamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन्; स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान् चकार वेगं तु महाबलस् तदा; मतिं च चक्रे ऽस्य वधे महाकपिः
iti pravegaṃ tu parasya tarkayan; svakarmayogaṃ ca vidhāya vīryavān cakāra vegaṃ tu mahābalas tadā; matiṃ ca cakre 'sya vadhe mahākapiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तस्य तान् अष्टहयान् महाजवान्; समाहितान् भारसहान् विवर्तने जघान वीरः पथि वायुसेविते; तलप्रहालैः पवनात्मजः कपिः
sa tasya tān aṣṭahayān mahājavān; samāhitān bhārasahān vivartane jaghāna vīraḥ pathi vāyusevite; talaprahālaiḥ pavanātmajaḥ kapiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तलेनाभिहतो महारथः; स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः स भग्ननीडः परिमुक्तकूबरः; पपात भूमौ हतवाजिर् अम्बरात्
tatas talenābhihato mahārathaḥ; sa tasya piṅgādhipamantrinirjitaḥ sa bhagnanīḍaḥ parimuktakūbaraḥ; papāta bhūmau hatavājir ambarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तं परित्यज्य महारथो रथं; सकार्मुकः खड्गधरः खम् उत्पतत् तपोऽभियोगाद् ऋषिर् उग्रवीर्यवान्; विहाय देहं मरुताम् इवालयम्
sa taṃ parityajya mahāratho rathaṃ; sakārmukaḥ khaḍgadharaḥ kham utpatat tapo'bhiyogād ṛṣir ugravīryavān; vihāya dehaṃ marutām ivālayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कपिस् तं विचरन्तम् अम्बरे; पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः; क्रमेण जग्राह च पादयोर् दृढम्
tataḥ kapis taṃ vicarantam ambare; patatrirājānilasiddhasevite sametya taṃ mārutavegavikramaḥ; krameṇa jagrāha ca pādayor dṛḍham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तं समाविध्य सहस्रशः कपिर्; महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः मुमोच वेगात् पितृतुल्यविक्रमो; महीतले संयति वानरोत्तमः
sa taṃ samāvidhya sahasraśaḥ kapir; mahoragaṃ gṛhya ivāṇḍajeśvaraḥ mumoca vegāt pitṛtulyavikramo; mahītale saṃyati vānarottamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स भग्नबाहूरुकटीशिरो धरः; क्षरन्न् असृन् निर्मथितास्थिलोचनः स भिन्नसंधिः प्रविकीर्णबन्धनो; हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः
sa bhagnabāhūrukaṭīśiro dharaḥ; kṣarann asṛn nirmathitāsthilocanaḥ sa bhinnasaṃdhiḥ pravikīrṇabandhano; hataḥ kṣitau vāyusutena rākṣasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाकपिर् भूमितले निपीड्य तं; चकार रक्षोऽधिपतेर् महद् भयम्
mahākapir bhūmitale nipīḍya taṃ; cakāra rakṣo'dhipater mahad bhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महर्षिभिश् चक्रचरैर् महाव्रतैः; समेत्य भूतैश् च सयक्षपन्नगैः सुरैश् च सेन्द्रैर् भृशजातविस्मयैर्; हते कुमारे स कपिर् निरीक्षितः
maharṣibhiś cakracarair mahāvrataiḥ; sametya bhūtaiś ca sayakṣapannagaiḥ suraiś ca sendrair bhṛśajātavismayair; hate kumāre sa kapir nirīkṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निहत्य तं वज्रसुतोपमप्रभं; कुमारम् अक्षं क्षतजोपमेक्षणम् तद् एव वीरो ऽभिजगाम तोरणं; कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये
nihatya taṃ vajrasutopamaprabhaṃ; kumāram akṣaṃ kṣatajopamekṣaṇam tad eva vīro 'bhijagāma toraṇaṃ; kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.