Vālmīki Rāmāyaṇa (critical edition) 5.60

तान् उवाच हरिश्रेष्ठो हनूमान् वानरर्षभः अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः

tān uvāca hariśreṣṭho hanūmān vānararṣabhaḥ avyagramanaso yūyaṃ madhu sevata vānarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरीणां प्रवरो ऽङ्गदः प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु

śrutvā hanumato vākyaṃ harīṇāṃ pravaro 'ṅgadaḥ pratyuvāca prasannātmā pibantu harayo madhu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया अकार्यम् अपि कर्तव्यं किम् अङ्ग पुनर् ईदृशम्

avaśyaṃ kṛtakāryasya vākyaṃ hanumato mayā akāryam api kartavyaṃ kim aṅga punar īdṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्दगस्य मुखाच् छ्रुत्वा वचनं वानरर्षभाः साधु साध्व् इति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन्

andagasya mukhāc chrutvā vacanaṃ vānararṣabhāḥ sādhu sādhv iti saṃhṛṣṭā vānarāḥ pratyapūjayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम् जग्मुर् मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुतम्

pūjayitvāṅgadaṃ sarve vānarā vānararṣabham jagmur madhuvanaṃ yatra nadīvega iva drutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते प्रहृष्टा मधुवनं पालान् आक्रम्य वीर्यतः अतिसर्गाच् च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम्

te prahṛṣṭā madhuvanaṃ pālān ākramya vīryataḥ atisargāc ca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पत्य च ततः सर्वे वनपालान् समागताः ताडयन्ति स्म शतशः सक्तान् मधुवने तदा

utpatya ca tataḥ sarve vanapālān samāgatāḥ tāḍayanti sma śataśaḥ saktān madhuvane tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधूनि द्रोणमात्राणि बहुभिः परिगृह्य ते घ्नन्ति स्म सहिताः सर्वे भक्षयन्ति तथापरे

madhūni droṇamātrāṇi bahubhiḥ parigṛhya te ghnanti sma sahitāḥ sarve bhakṣayanti tathāpare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

के चित् पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः मधूच्चिष्टेन के चिच् च जघ्नुर् अन्योन्यम् उत्कटाः

ke cit pītvāpavidhyanti madhūni madhupiṅgalāḥ madhūcciṣṭena ke cic ca jaghnur anyonyam utkaṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरे वृक्षमूलेषु शाखां गृह्य व्यवस्थितः अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्य् आस्तीर्य शेरते

apare vṛkṣamūleṣu śākhāṃ gṛhya vyavasthitaḥ atyarthaṃ ca madaglānāḥ parṇāny āstīrya śerate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मत्तभूताः प्लवगा मधुमत्ताश् च हृष्टवत् क्षिपन्त्य् अपि तथान्योन्यं स्खलन्त्य् अपि तथापरे

unmattabhūtāḥ plavagā madhumattāś ca hṛṣṭavat kṣipanty api tathānyonyaṃ skhalanty api tathāpare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

के चित् क्ष्वेडान् प्रकुर्वन्ति के चित् कूजन्ति हृष्टवत् हरयो मधुना मत्ताः के चित् सुप्ता महीतले

ke cit kṣveḍān prakurvanti ke cit kūjanti hṛṣṭavat harayo madhunā mattāḥ ke cit suptā mahītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये ऽप्य् अत्र मधुपालाः स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु ते ऽपि तैर् वानरैर् भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः

ye 'py atra madhupālāḥ syuḥ preṣyā dadhimukhasya tu te 'pi tair vānarair bhīmaiḥ pratiṣiddhā diśo gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानुभिश् च प्रकृष्टाश् च देवमार्गं च दर्शिताः अब्रुवन् परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः

jānubhiś ca prakṛṣṭāś ca devamārgaṃ ca darśitāḥ abruvan paramodvignā gatvā dadhimukhaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हनूमता दत्तवरैर् हतं मधुवनं बलात् वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः

hanūmatā dattavarair hataṃ madhuvanaṃ balāt vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दधिमुखः क्रुद्धो वनपस् तत्र वानरः हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयाम् आस तान् हरीन्

tato dadhimukhaḥ kruddho vanapas tatra vānaraḥ hataṃ madhuvanaṃ śrutvā sāntvayām āsa tān harīn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतागच्छत गच्छामो वानरान् अतिदर्पितान् बलेनावारयिष्यामो मधु भक्षयतो वयम्

etāgacchata gacchāmo vānarān atidarpitān balenāvārayiṣyāmo madhu bhakṣayato vayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः पुनर् वीरा मधुवनं तेनैव सहिता ययुः

śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ vānararṣabhāḥ punar vīrā madhuvanaṃ tenaiva sahitā yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्ये चैषां दधिमुखः प्रगृह्य सुमहातरुम् समभ्यधावद् वेगेना ते च सर्वे प्लवंगमाः

madhye caiṣāṃ dadhimukhaḥ pragṛhya sumahātarum samabhyadhāvad vegenā te ca sarve plavaṃgamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते शिलाः पादपांश् चापि पाषाणांश् चापि वानराः गृहीत्वाभ्यागमन् क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः

te śilāḥ pādapāṃś cāpi pāṣāṇāṃś cāpi vānarāḥ gṛhītvābhyāgaman kruddhā yatra te kapikuñjarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते स्वामिवचनं वीरा हृदयेष्व् अवसज्य तत् त्वरया ह्य् अभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः

te svāmivacanaṃ vīrā hṛdayeṣv avasajya tat tvarayā hy abhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृक्षस्थांश् च तलस्थांश् च वानरान् बलदर्पितान् अभ्यक्रामन्त ते वीराः पालास् तत्र सहस्रशः

vṛkṣasthāṃś ca talasthāṃś ca vānarān baladarpitān abhyakrāmanta te vīrāḥ pālās tatra sahasraśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुंगवाः अभ्यधावन्त वेगेन हनूमत्प्रमुखास् तदा

atha dṛṣṭvā dadhimukhaṃ kruddhaṃ vānarapuṃgavāḥ abhyadhāvanta vegena hanūmatpramukhās tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं सवृक्षं महाबाहुम् आपतन्तं महाबलम् आर्यकं प्राहरत् तत्र बाहुभ्यां कुपितो ऽङ्गदः

taṃ savṛkṣaṃ mahābāhum āpatantaṃ mahābalam āryakaṃ prāharat tatra bāhubhyāṃ kupito 'ṅgadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदान्धश् अ न वेदैनम् आर्यको ऽयं ममेति सः अथैनं निष्पिपेषाशु वेगवद् वसुधातले

madāndhaś a na vedainam āryako 'yaṃ mameti saḥ athainaṃ niṣpipeṣāśu vegavad vasudhātale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स भग्नबाहुर् विमुखो विह्वलः शोणितोक्षितः मुमोह सहसा वीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः

sa bhagnabāhur vimukho vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ mumoha sahasā vīro muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कथं चिद् विमुक्तस् तैर् वानरैर् वानरर्षभः उवाचैकान्तम् आगम्य भृत्यांस् तान् समुपागतान्

sa kathaṃ cid vimuktas tair vānarair vānararṣabhaḥ uvācaikāntam āgamya bhṛtyāṃs tān samupāgatān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते तिष्ठन्तु गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति

ete tiṣṭhantu gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ sugrīvo vipulagrīvaḥ saha rāmeṇa tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्यामि पार्थिव अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान्

sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāmi pārthiva amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टं मधुवनं ह्य् एतत् सुग्रीवस्य महात्मनः पितृपैतामहं दिव्यं देवैर् अपि दुरासदम्

iṣṭaṃ madhuvanaṃ hy etat sugrīvasya mahātmanaḥ pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devair api durāsadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वानरान् इमान् सर्वान् मधुलुब्धान् गतायुषः घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज्जनान्

sa vānarān imān sarvān madhulubdhān gatāyuṣaḥ ghātayiṣyati daṇḍena sugrīvaḥ sasuhṛjjanān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वध्या ह्य् एते दुरात्मानो नृपाज्ञा परिभाविनः अमर्षप्रभवो रोषः सफलो नो भविष्यति

vadhyā hy ete durātmāno nṛpājñā paribhāvinaḥ amarṣaprabhavo roṣaḥ saphalo no bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा दधिमुखो वनपालान् महाबलः जगाम सहसोत्पत्य वनपालैः समन्वितः

evam uktvā dadhimukho vanapālān mahābalaḥ jagāma sahasotpatya vanapālaiḥ samanvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः सहस्रांशुसुतो धीमान् सुग्रीवो यत्र वानरः

nimeṣāntaramātreṇa sa hi prāpto vanālayaḥ sahasrāṃśusuto dhīmān sugrīvo yatra vānaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवम् एव च समप्रतिष्ठां जगतीम् आकाशान् निपपात ह

rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā sugrīvam eva ca samapratiṣṭhāṃ jagatīm ākāśān nipapāta ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स निपत्य महावीर्यः सर्वैस् तैः परिवारितः हरिर् दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः

sa nipatya mahāvīryaḥ sarvais taiḥ parivāritaḥ harir dadhimukhaḥ pālaiḥ pālānāṃ parameśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् सुग्रीवस्य शुभौ मूर्ध्ना चरणौ प्रत्यपीडयत्

sa dīnavadano bhūtvā kṛtvā śirasi cāñjalim sugrīvasya śubhau mūrdhnā caraṇau pratyapīḍayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.