Vālmīki Rāmāyaṇa — star passages [RamS] 2.31

स रामप्रेषितः क्षिप्रं संतापकलुषेन्द्रियः । प्रविश्य नृपतिं सूतो निःश्वसन्तं ददर्श ह

sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ saṃtāpakaluṣendriyaḥ / praviśya nṛpatiṃ sūto niḥśvasantaṃ dadarśa ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसं । रामम् एवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिर् आसदत्

ālokya tu mahāprājñaḥ paramākulacetasaṃ / rāmam evānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalir āsadat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं स पुरुषव्याघ्र द्वारि तिष्ठति ते सुतः । ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सर्वं चैवोपजीविनाम्

ayaṃ sa puruṣavyāghra dvāri tiṣṭhati te sutaḥ / brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā sarvaṃ caivopajīvinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामः सत्यपराक्रमः । सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वाम् इदानीं दिदृक्षते

sa tvā paśyatu bhadraṃ te rāmaḥ satyaparākramaḥ / sarvān suhṛda āpṛcchya tvām idānīṃ didṛkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते । वृतं राजगुणैः सर्वैर् आदित्यम् इव रश्मिभिः

gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate / vṛtaṃ rājaguṇaiḥ sarvair ādityam iva raśmibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात् सागरोपमः । आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम्

sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryāt sāgaropamaḥ / ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुमन्त्रानय मे दारान् ये केचिद् इह मामकाः । दारैः परिवृतः सर्वैर् द्रष्टुम् इच्छामि राघवम्

sumantrānaya me dārān ye kecid iha māmakāḥ / dāraiḥ parivṛtaḥ sarvair draṣṭum icchāmi rāghavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽन्तःपुरम् अतीत्यैव स्त्रियस् ता वाक्यम् अब्रवीत् । आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र माचिरम्

so 'ntaḥpuram atītyaiva striyas tā vākyam abravīt / āryo hvayati vo rājā gamyatāṃ tatra māciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया । प्रचक्रमुस् तद् भवनं भर्तुर् आज्ञाय शासनम्

evam uktāḥ striyaḥ sarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā / pracakramus tad bhavanaṃ bhartur ājñāya śāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धसप्तशतास् तास् तु प्रमदास् ताम्रलोचनाः । कौसल्यां परिवार्याथ शनैर् जग्मुर् धृतव्रताः

ardhasaptaśatās tās tu pramadās tāmralocanāḥ / kausalyāṃ parivāryātha śanair jagmur dhṛtavratāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः । उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्रानय मे सुतम्

āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ / uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrānaya me sutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स सूतो रामम् आदाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा । जगामाभिमुखस् तूर्णं सकाशं जगतीपतेः

sa sūto rāmam ādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā / jagāmābhimukhas tūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स राजा पुत्रम् आयान्तं दृष्ट्वा दूरात् कृताञ्जलिम् । उत्पपातासनात् तूर्णम् आर्तः स्त्रीजनसंवृतः

sa rājā putram āyāntaṃ dṛṣṭvā dūrāt kṛtāñjalim / utpapātāsanāt tūrṇam ārtaḥ strījanasaṃvṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशांपतिः । तम् असंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः

so 'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāṃpatiḥ / tam asaṃprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं रामो ऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश् च महारथः । विसंज्ञम् इव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा

taṃ rāmo 'bhyapatat kṣipraṃ lakṣmaṇaś ca mahārathaḥ / visaṃjñam iva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीसहस्रनिनादश् च संजज्ञे राजवेश्मनि । हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः

strīsahasraninādaś ca saṃjajñe rājaveśmani / hā hā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं परिष्वज्य बाहुभ्यां ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ । पर्यङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन्

taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāv ubhau rāmalakṣmaṇau / paryaṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम् । उवाच प्राञ्जलिर् भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम्

atha rāmo muhūrtena labdhasaṃjñaṃ mahīpatim / uvāca prāñjalir bhūtvā śokārṇavapariplutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषाम् ईश्वरो ऽसि नः । प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम्

āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣām īśvaro 'si naḥ / prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम् । कारणैर् बहुभिस् तथ्यैर् वार्यमाणौ न चेच्छतः

lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam / kāraṇair bahubhis tathyair vāryamāṇau na cecchataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुजानीहि सर्वान् नः शोकम् उत्सृज्य मानद । लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिर् इव प्रजाः

anujānīhi sarvān naḥ śokam utsṛjya mānada / lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatir iva prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतीक्षमाणम् अव्यग्रम् अनुज्ञां जगतीपतेः । उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम्

pratīkṣamāṇam avyagram anujñāṃ jagatīpateḥ / uvāca rājā samprekṣya vanavāsāya rāghavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः । अयोध्यायास् त्वम् एवाद्य भव राजा निगृह्य माम्

ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ / ayodhyāyās tvam evādya bhava rājā nigṛhya mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः । प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः

evam ukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ / pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवान् वर्षसहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः । अहं त्व् अरण्ये वत्स्यामि न मे कार्यं त्वयानृतम्

bhavān varṣasahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ / ahaṃ tv araṇye vatsyāmi na me kāryaṃ tvayānṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च । गच्छस्वारिष्टम् अव्यग्रः पन्थानम् अकुतोभयम्

śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca / gacchasvāriṣṭam avyagraḥ panthānam akutobhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य त्व् इदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा । मातरं मां च संपश्यन् वसेमाम् अद्य शर्वरीम् । तर्पितः सर्वकामैस् त्वं श्वःकाले साधयिष्यसि ॥ रम्स् २,३१।२७ ॥* अथ रामस् तथा श्रुत्वा पितुर् आर्तस्य भाषितम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनम् अब्रवीत्

adya tv idānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā / mātaraṃ māṃ ca saṃpaśyan vasemām adya śarvarīm / tarpitaḥ sarvakāmais tvaṃ śvaḥkāle sādhayiṣyasi // RamS 2,31.27 //* atha rāmas tathā śrutvā pitur ārtasya bhāṣitam / lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्स्यामि यान् अद्य गुणान् को मे श्वस्तान् प्रदास्यति । अपक्रमणम् एवातः सर्वकामैर् अहं वृणे

prāpsyāmi yān adya guṇān ko me śvastān pradāsyati / apakramaṇam evātaḥ sarvakāmair ahaṃ vṛṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला । मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्

iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā / mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपगच्छतु ते दुःखं मा भूर् बाष्पपरिप्लुतः । न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः

apagacchatu te duḥkhaṃ mā bhūr bāṣpapariplutaḥ / na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवाहं राज्यम् इच्छामि न सुखं न च मैथिलीम् । त्वाम् अहं सत्यम् इच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ

naivāhaṃ rājyam icchāmi na sukhaṃ na ca maithilīm / tvām ahaṃ satyam icchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला मया निसृष्टा भरताय दीयताम् । अहं निदेशं भवतो ऽनुपालयन् वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम्

puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām / ahaṃ nideśaṃ bhavato 'nupālayan vanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया निसृष्टां भरतो महीम् इमां सशैलखण्डां सपुरां सकाननाम् । शिवां सुसीमाम् अनुशास्तु केवलं त्वया यद् उक्तं नृपते यथास्तु तत्

mayā nisṛṣṭāṃ bharato mahīm imāṃ saśailakhaṇḍāṃ sapurāṃ sakānanām / śivāṃ susīmām anuśāstu kevalaṃ tvayā yad uktaṃ nṛpate yathāstu tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मे तथा पार्थिव धीयते मनो महत्सु कामेषु न चात्मनः प्रिये । यथा निदेशे तव शिष्टसंमते व्यपैतु दुःखं तव मत्कृते ऽनघ

na me tathā pārthiva dhīyate mano mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥ priye / yathā nideśe tava śiṣṭasaṃmate vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte 'nagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अद्य नैवानघ राज्यम् अव्ययं न सर्वकामान् न सुखं न मैथिलीम् । न जीवितं त्वाम् अनृतेन योजयन् वृणीय सत्यं व्रतम् अस्तु ते तथा

tad adya naivānagha rājyam avyayaṃ na sarvakāmān na sukhaṃ na maithilīm / na jīvitaṃ tvām anṛtena yojayan vṛṇīya satyaṃ vratam astu te tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलानि मूलानि च भक्षयन् वने गिरींश् च पश्यन् सरितः सरांसि च । वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपं सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः

phalāni mūlāni ca bhakṣayan vane girīṃś ca paśyan saritaḥ sarāṃsi ca / vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapaṃ sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.