Vālmīki Rāmāyaṇa — star passages [RamS] 2.34

रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम् । समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः

rāmasya tu vacaḥ śrutvā muniveṣadharaṃ ca tam / samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacetanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैनं दुःखेन संतप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम् । न चैनम् अभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः

nainaṃ duḥkhena saṃtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam / na cainam abhisamprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स मुहूर्तम् इवासंज्ञो दुःखितश् च महीपतिः । विललाप महाबाहू रामम् एवानुचिन्तयन्

sa muhūrtam ivāsaṃjño duḥkhitaś ca mahīpatiḥ / vilalāpa mahābāhū rāmam evānucintayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः । प्राणिनो हिंसिता वापि तस्माद् इदम् उपस्थितम्

manye khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ / prāṇino hiṃsitā vāpi tasmād idam upasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न त्व् एवानागते काले देहाच् च्यवति जीवितम् । कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर् मम न विद्यते

na tv evānāgate kāle dehāc cyavati jīvitam / kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyur mama na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः स्थितम् । विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादम् आत्मजम्

yo 'haṃ pāvakasaṃkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam / vihāya vasane sūkṣme tāpasācchādam ātmajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृते ऽयं क्लिश्यते जनः । स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्व् इमाम्

ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte 'yaṃ kliśyate janaḥ / svārthe prayatamānāyāḥ saṃśritya nikṛtiṃ tv imām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेन्द्रियः । रामेति सकृद् एवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह

evam uktvā tu vacanaṃ bāṣpeṇa pihitendriyaḥ / rāmeti sakṛd evoktvā vyāhartuṃ na śaśāka ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात् स महीपतिः । नेत्राभ्याम् अश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत्

saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtāt sa mahīpatiḥ / netrābhyām aśrupūrṇābhyāṃ sumantram idam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वम् आयाहि हयोत्तमैः । प्रापयैनं महाभागम् इतो जनपदात् परम्

aupavāhyaṃ rathaṃ yuktvā tvam āyāhi hayottamaiḥ / prāpayainaṃ mahābhāgam ito janapadāt param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलम् उच्यते । पित्रा मात्रा च यत् साधुर् वीरो निर्वास्यते वनम्

evaṃ manye guṇavatāṃ guṇānāṃ phalam ucyate / pitrā mātrā ca yat sādhur vīro nirvāsyate vanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञो वचनम् आज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः । योजयित्वाययौ तत्र रथम् अश्वैर् अलंकृतम्

rājño vacanam ājñāya sumantraḥ śīghravikramaḥ / yojayitvāyayau tatra ratham aśvair alaṃkṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम् । आचचक्षे ऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः

taṃ rathaṃ rājaputrāya sūtaḥ kanakabhūṣitam / ācacakṣe 'ñjaliṃ kṛtvā yuktaṃ paramavājibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा सत्वरम् आहूय व्यापृतं वित्तसंचये । उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वतः शुचि

rājā satvaram āhūya vyāpṛtaṃ vittasaṃcaye / uvāca deśakālajño niścitaṃ sarvataḥ śuci

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च । वर्षाण्य् एतानि संख्याय वैदेह्याः क्षिप्रम् आनय

vāsāṃsi ca mahārhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca / varṣāṇy etāni saṃkhyāya vaidehyāḥ kṣipram ānaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरेन्द्रेणैवम् उक्तस् तु गत्वा कोशगृहं ततः । प्रायच्छत् सर्वम् आहृत्य सीतायै क्षिप्रम् एव तत्

narendreṇaivam uktas tu gatvā kośagṛhaṃ tataḥ / prāyacchat sarvam āhṛtya sītāyai kṣipram eva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम् । भूषयामास गात्राणि तैर् विचित्रैर् विभूषणैः

sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam / bhūṣayāmāsa gātrāṇi tair vicitrair vibhūṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत् सुविभूषिता । उद्यतो ऽंशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः

vyarājayata vaidehī veśma tat suvibhūṣitā / udyato 'ṃśumataḥ kāle khaṃ prabheva vivasvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर् वचनम् अब्रवीत् । अनाचरन्तीं कृपणं मूर्ध्न्य् उपाघ्राय मैथिलीम्

tāṃ bhujābhyāṃ pariṣvajya śvaśrūr vacanam abravīt / anācarantīṃ kṛpaṇaṃ mūrdhny upāghrāya maithilīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्यः सर्वलोके ऽस्मिन् सततं सत्कृताः प्रियैः । भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः

asatyaḥ sarvaloke 'smin satataṃ satkṛtāḥ priyaiḥ / bhartāraṃ nānumanyante vinipātagataṃ striyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम । तव दैवतम् अस्त्व् एष निर्धनः सधनो ऽपि वा

sa tvayā nāvamantavyaḥ putraḥ pravrājito mama / tava daivatam astv eṣa nirdhanaḥ sadhano 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम् । कृताञ्जलिर् उवाचेदं श्वश्रूम् अभिमुखे स्थिता

vijñāya vacanaṃ sītā tasyā dharmārthasaṃhitam / kṛtāñjalir uvācedaṃ śvaśrūm abhimukhe sthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करिष्ये सर्वम् एवाहम् आर्या यद् अनुशास्ति माम् । अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर् वर्तितव्यं श्रुतं च मे

kariṣye sarvam evāham āryā yad anuśāsti mām / abhijñāsmi yathā bhartur vartitavyaṃ śrutaṃ ca me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न माम् असज्जनेनार्या समानयितुम् अर्हति । धर्माद् विचलितुं नाहम् अलं चन्द्राद् इव प्रभा

na mām asajjanenāryā samānayitum arhati / dharmād vicalituṃ nāham alaṃ candrād iva prabhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः । नापतिः सुखम् एधते या स्याद् अपि शतात्मजा

nātantrī vādyate vīṇā nācakro vartate rathaḥ / nāpatiḥ sukham edhate yā syād api śatātmajā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः । अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्

mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ / amitasya hi dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साहम् एवंगता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा । आर्ये किम् अवमन्येयं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम्

sāham evaṃgatā śreṣṭhā śrutadharmaparāvarā / ārye kim avamanyeyaṃ strīṇāṃ bhartā hi daivatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयंगमम् । शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्

sītāyā vacanaṃ śrutvā kausalyā hṛdayaṃgamam / śuddhasattvā mumocāśru sahasā duḥkhaharṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां प्राञ्जलिर् अभिक्रम्य मातृमध्ये ऽतिसत्कृताम् । रामः परमधर्मज्ञो मातरं वाक्यम् अब्रवीत्

tāṃ prāñjalir abhikramya mātṛmadhye 'tisatkṛtām / rāmaḥ paramadharmajño mātaraṃ vākyam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्ब मा दुःखिता भूस् त्वं पश्य त्वं पितरं मम । क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रम् एव भविष्यति

amba mā duḥkhitā bhūs tvaṃ paśya tvaṃ pitaraṃ mama / kṣayo hi vanavāsasya kṣipram eva bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्तायास् ते गमिष्यन्ति नववर्षाणि पञ्च च । सा समग्रम् इह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम्

suptāyās te gamiṣyanti navavarṣāṇi pañca ca / sā samagram iha prāptaṃ māṃ drakṣyasi suhṛdvṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतावद् अभिनीतार्थम् उक्त्वा स जननीं वचः । त्रयः शतशतार्धा हि ददर्शावेक्ष्य मातरः

etāvad abhinītārtham uktvā sa jananīṃ vacaḥ / trayaḥ śataśatārdhā hi dadarśāvekṣya mātaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताश् चापि स तथैवार्ता मात्ःन् दशरथात्मजः । धर्मयुक्तम् इदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः

tāś cāpi sa tathaivārtā mātḥn daśarathātmajaḥ / dharmayuktam idaṃ vākyaṃ nijagāda kṛtāñjaliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवासात् परुषं किंचिद् अज्ञानाद् वापि यत् कृतम् । तन् मे समनुजानीत सर्वाश् चामन्त्रयामि वः

saṃvāsāt paruṣaṃ kiṃcid ajñānād vāpi yat kṛtam / tan me samanujānīta sarvāś cāmantrayāmi vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जज्ञे ऽथ तासां संनादः क्रौञ्चीनाम् इव निःस्वनः । मानवेन्द्रस्य भार्याणाम् एवं वदति राघवे

jajñe 'tha tāsāṃ saṃnādaḥ krauñcīnām iva niḥsvanaḥ / mānavendrasya bhāryāṇām evaṃ vadati rāghave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुरजपणवमेघघोषवद् दशरथवेश्म बभूव यत् पुरा । विलपितपरिदेवनाकुलं व्यसनगतं तद् अभूत् सुदुःखितम्

murajapaṇavameghaghoṣavad daśarathaveśma babhūva yat purā / vilapitaparidevanākulaṃ vyasanagataṃ tad abhūt suduḥkhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.