Vālmīki Rāmāyaṇa — star passages [RamS] 2.57

प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः । अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत

pratibuddho muhūrtena śokopahatacetanaḥ / atha rājā daśarathaḥ sa cintām abhyapadyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामलक्ष्मणयोश् चैव विवासाद् वासवोपमम् । आविवेशोपसर्गस् तं तमः सूर्यम् इवासुरम्

rāmalakṣmaṇayoś caiva vivāsād vāsavopamam / āviveśopasargas taṃ tamaḥ sūryam ivāsuram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्रजिते वनम् । अर्धरात्रे दशरथः संस्मरन् दुष्कृतं कृतम् । कौसल्यां पुत्रशोकार्ताम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ रम्स् २,५७।३ ॥* यद् आचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाशुभम् । तद् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः

sa rājā rajanīṃ ṣaṣṭhīṃ rāme pravrajite vanam / ardharātre daśarathaḥ saṃsmaran duṣkṛtaṃ kṛtam / kausalyāṃ putraśokārtām idaṃ vacanam abravīt // RamS 2,57.3 //* yad ācarati kalyāṇi śubhaṃ vā yadi vāśubham / tad eva labhate bhadre kartā karmajam ātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुलाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणां फलम् । दोषं वा यो न जानाति स बाल इति होच्यते

gurulāghavam arthānām ārambhe karmaṇāṃ phalam / doṣaṃ vā yo na jānāti sa bāla iti hocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश्चिद् आम्रवणं छित्त्वा पलाशांश् च निषिञ्चति । पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे

kaścid āmravaṇaṃ chittvā palāśāṃś ca niṣiñcati / puṣpaṃ dṛṣṭvā phale gṛdhnuḥ sa śocati phalāgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽहम् आम्रवणं छित्त्वा पलाशांश् च न्यषेचयम् । रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच् छोचामि दुर्मतिः

so 'ham āmravaṇaṃ chittvā palāśāṃś ca nyaṣecayam / rāmaṃ phalāgame tyaktvā paścāc chocāmi durmatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता । कुमारः शब्दवेधीति मया पापम् इदं कृतम् । तद् इदं मे ऽनुसंप्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम् ॥ रम्स् २,५७।८ ॥* सम्मोहाद् इह बालेन यथा स्याद् भक्षितं विषम् । एवं ममाप्य् अविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम्

labdhaśabdena kausalye kumāreṇa dhanuṣmatā / kumāraḥ śabdavedhīti mayā pāpam idaṃ kṛtam / tad idaṃ me 'nusaṃprāptaṃ devi duḥkhaṃ svayaṃ kṛtam // RamS 2,57.8 //* sammohād iha bālena yathā syād bhakṣitaṃ viṣam / evaṃ mamāpy avijñātaṃ śabdavedhyamayaṃ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युवराजो भवाम्य् अहम् । ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी

devy anūḍhā tvam abhavo yuvarājo bhavāmy aham / tataḥ prāvṛḍ anuprāptā madakāmavivardhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपास्य हि रसान् भौमांस् तप्त्वा च जगद् अंशुभिः । परेताचरितां भीमां रविर् आविशते दिशम्

upāsya hi rasān bhaumāṃs taptvā ca jagad aṃśubhiḥ / paretācaritāṃ bhīmāṃ ravir āviśate diśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णम् अन्तर्दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः । ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः

uṣṇam antardadhe sadyaḥ snigdhā dadṛśire ghanāḥ / tato jahṛṣire sarve bhekasāraṅgabarhiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतितेनाम्भसा छन्नः पतमानेन चासकृत् । आबभौ मत्तसारङ्गस् तोयराशिर् इवाचलः

patitenāmbhasā channaḥ patamānena cāsakṛt / ābabhau mattasāraṅgas toyarāśir ivācalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी । व्यायामकृतसंकल्पः सरयूम् अन्वगां नदीम्

tasminn atisukhe kāle dhanuṣmān iṣumān rathī / vyāyāmakṛtasaṃkalpaḥ sarayūm anvagāṃ nadīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निपाने महिषं रात्रौ गजं वाभ्यागतं नदीम् । अन्यं वा श्वापदं कंचिज् जिघांसुर् अजितेन्द्रियः

nipāne mahiṣaṃ rātrau gajaṃ vābhyāgataṃ nadīm / anyaṃ vā śvāpadaṃ kaṃcij jighāṃsur ajitendriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथान्धकारे त्व् अश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः । अचक्षुर् विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः

athāndhakāre tv aśrauṣaṃ jale kumbhasya pūryataḥ / acakṣur viṣaye ghoṣaṃ vāraṇasyeva nardataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽहं शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशीविषोपमम् । अमुञ्चं निशितं बाणम् अहम् आशीविषोपमम्

tato 'haṃ śaram uddhṛtya dīptam āśīviṣopamam / amuñcaṃ niśitaṃ bāṇam aham āśīviṣopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुरासीद् वनौकसः । हा हेति पततस् तोये वाग् अभूत् तत्र मानुषी । कथम् अस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत् तु तपस्विनि ॥ रम्स् २,५७।१८ ॥* प्रविविक्तां नदीं रात्राव् उदाहारो ऽहम् आगतः । इषुणाभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया

tatra vāg uṣasi vyaktā prādurāsīd vanaukasaḥ / hā heti patatas toye vāg abhūt tatra mānuṣī / katham asmadvidhe śastraṃ nipatet tu tapasvini // RamS 2,57.18 //* praviviktāṃ nadīṃ rātrāv udāhāro 'ham āgataḥ / iṣuṇābhihataḥ kena kasya vā kiṃ kṛtaṃ mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषेर् हि न्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः । कथं नु शस्त्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते

ṛṣer hi nyastadaṇḍasya vane vanyena jīvataḥ / kathaṃ nu śastreṇa vadho madvidhasya vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः । को वधेन ममार्थी स्यात् किं वास्यापकृतं मया

jaṭābhāradharasyaiva valkalājinavāsasaḥ / ko vadhena mamārthī syāt kiṃ vāsyāpakṛtaṃ mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं निष्फलम् आरब्धं केवलानर्थसंहितम् । न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम्

evaṃ niṣphalam ārabdhaṃ kevalānarthasaṃhitam / na kaścit sādhu manyeta yathaiva gurutalpagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेमं तथानुशोचामि जीवितक्षयम् आत्मनः । मातरं पितरं चोभाव् अनुशोचामि मद्विधे

nemaṃ tathānuśocāmi jīvitakṣayam ātmanaḥ / mātaraṃ pitaraṃ cobhāv anuśocāmi madvidhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एतन् मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया । मयि पञ्चत्वम् आपन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति

tad etan mithunaṃ vṛddhaṃ cirakālabhṛtaṃ mayā / mayi pañcatvam āpanne kāṃ vṛttiṃ vartayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धौ च मातापितराव् अहं चैकेषुणा हतः । केन स्म निहताः सर्वे सुबालेनाकृतात्मना

vṛddhau ca mātāpitarāv ahaṃ caikeṣuṇā hataḥ / kena sma nihatāḥ sarve subālenākṛtātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः । कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद् भुवि

tāṃ giraṃ karuṇāṃ śrutvā mama dharmānukāṅkṣiṇaḥ / karābhyāṃ saśaraṃ cāpaṃ vyathitasyāpatad bhuvi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं देशम् अहम् आगम्य दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः । अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वास् तापसं हतम्

taṃ deśam aham āgamya dīnasattvaḥ sudurmanāḥ / apaśyam iṣuṇā tīre sarayvās tāpasaṃ hatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तम् अस्वस्थचेतसम् । इत्य् उवाच वचः क्रूरं दिधक्षन्न् इव तेजसा

sa mām udvīkṣya netrābhyāṃ trastam asvasthacetasam / ity uvāca vacaḥ krūraṃ didhakṣann iva tejasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं तवापकृतं राजन् वने निवसता मया । जिहीर्षुर् अम्भो गुर्वर्थं यद् अहं ताडितस् त्वया

kiṃ tavāpakṛtaṃ rājan vane nivasatā mayā / jihīrṣur ambho gurvarthaṃ yad ahaṃ tāḍitas tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकेन खलु बाणेन मर्मण्य् अभिहते मयि । द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे

ekena khalu bāṇena marmaṇy abhihate mayi / dvāv andhau nihatau vṛddhau mātā janayitā ca me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ नूनं दुर्बलाव् अन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ । चिरम् आशाकृतां तृष्णां कष्टां संधारयिष्यतः

tau nūnaṃ durbalāv andhau matpratīkṣau pipāsitau / ciram āśākṛtāṃ tṛṣṇāṃ kaṣṭāṃ saṃdhārayiṣyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न नूनं तपसो वास्ति फलयोगः श्रुतस्य वा । पिता यन् मां न जानाति शयानं पतितं भुवि

na nūnaṃ tapaso vāsti phalayogaḥ śrutasya vā / pitā yan māṃ na jānāti śayānaṃ patitaṃ bhuvi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानन्न् अपि च किं कुर्याद् अशक्तिर् अपरिक्रमः । भिद्यमानम् इवाशक्तस् त्रातुम् अन्यो नगो नगम्

jānann api ca kiṃ kuryād aśaktir aparikramaḥ / bhidyamānam ivāśaktas trātum anyo nago nagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव । न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनं वह्निर् इवैधितः

pitus tvam eva me gatvā śīghram ācakṣva rāghava / na tvām anudahet kruddho vanaṃ vahnir ivaidhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयम् एकपदी राजन् यतो मे पितुर् आश्रमः । तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितः शपेत्

iyam ekapadī rājan yato me pitur āśramaḥ / taṃ prasādaya gatvā tvaṃ na tvāṃ sa kupitaḥ śapet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशल्यं कुरु मां राजन् मर्म मे निशितः शरः । रुणद्धि मृदु सोत्सेधं तीरम् अम्बुरयो यथा

viśalyaṃ kuru māṃ rājan marma me niśitaḥ śaraḥ / ruṇaddhi mṛdu sotsedhaṃ tīram amburayo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न द्विजातिर् अहं राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा । शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप

na dvijātir ahaṃ rājan mā bhūt te manaso vyathā / śūdrāyām asmi vaiśyena jāto janapadādhipa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतीव वदतः कृच्छ्राद् बाणाभिहतमर्मणः । तस्य त्व् आनम्यमानस्य तं बाणम् अहम् उद्धरम्

itīva vadataḥ kṛcchrād bāṇābhihatamarmaṇaḥ / tasya tv ānamyamānasya taṃ bāṇam aham uddharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलार्द्रगात्रं तु विलप्य कृच्छ्रान् मर्मव्रणं संततम् उच्छ्वसन्तम् । ततः सरय्वां तम् अहं शयानं समीक्ष्य भद्रे सुभृशं विषण्णः

jalārdragātraṃ tu vilapya kṛcchrān marmavraṇaṃ saṃtatam ucchvasantam / tataḥ sarayvāṃ tam ahaṃ śayānaṃ samīkṣya bhadre subhṛśaṃ viṣaṇṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.