Somadeva: Rasendracudamani, chapters 3

रसशालां प्रकुर्वीत सर्वबाधाविवर्जिते । सर्वौषधमये देशे रम्ये कूपसमन्विते

rasaśālāṃ prakurvīta sarvabādhāvivarjite / sarvauṣadhamaye deśe ramye kūpasamanvite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यक्षराजसहस्राक्षदिग्विभागे सुशोभने । नानोपकरणोपेतां प्राकारेण सुशोभिताम्

yakṣarājasahasrākṣadigvibhāge suśobhane / nānopakaraṇopetāṃ prākāreṇa suśobhitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रस्शाला में कहां क्या करें? शालायाः पूर्वदिग्भागे स्थापयेद्रसभैरवम् । वह्निकर्माणि चाग्नेये याम्ये पाषाणकर्म च

rasśālā meṃ kahāṃ kyā kareṃ? śālāyāḥ pūrvadigbhāge sthāpayedrasabhairavam / vahnikarmāṇi cāgneye yāmye pāṣāṇakarma ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैरृत्ये शस्त्रकर्माणि वारुणे क्षालनादिकम् । शोषणं वायुकोणे च वेधकर्मोत्तरे तथा

nairṛtye śastrakarmāṇi vāruṇe kṣālanādikam / śoṣaṇaṃ vāyukoṇe ca vedhakarmottare tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थापनं सिद्धवस्तूनां प्रकुर्याद् ईशकोणके । पदार्थसंग्रहः कार्यो रससाधनहेतुकः

sthāpanaṃ siddhavastūnāṃ prakuryād īśakoṇake / padārthasaṃgrahaḥ kāryo rasasādhanahetukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रस्शाला में संग्रहणी उपकरण् सत्त्वपातनकोष्ठीं च गारकोष्ठीं सुशोभनाम् । भूमिकोष्ठीं चलत्कोष्ठीं जलद्रोणीस्वनेकशः

rasśālā meṃ saṃgrahaṇī upakaraṇ sattvapātanakoṣṭhīṃ ca gārakoṣṭhīṃ suśobhanām / bhūmikoṣṭhīṃ calatkoṣṭhīṃ jaladroṇīsvanekaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भस्त्रिकायुगलं तद्वन्नलिके वंशलौहयोः । स्वर्णायोघोषशुल्बाश्मकुण्ड्यश्चर्मकृतां तथा

bhastrikāyugalaṃ tadvannalike vaṃśalauhayoḥ / svarṇāyoghoṣaśulbāśmakuṇḍyaścarmakṛtāṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणानि विचित्राणि सर्वाण्यपि समाहरेत् । मन्थानः पेषणी खल्वा द्रोणीरूपाश्च वर्तुलाः

karaṇāni vicitrāṇi sarvāṇyapi samāharet / manthānaḥ peṣaṇī khalvā droṇīrūpāśca vartulāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयसास्तप्तखल्वाश्च मर्दकाश्च तथाविधाः । सूक्ष्मछिद्रसहस्राढ्या द्रव्यचालनहेतवे

āyasāstaptakhalvāśca mardakāśca tathāvidhāḥ / sūkṣmachidrasahasrāḍhyā dravyacālanahetave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चालनी च कटत्राणी शिला लौली च कण्डनी । मूषामृत्तुषकार्पासवनोपलपिष्टकम्

cālanī ca kaṭatrāṇī śilā laulī ca kaṇḍanī / mūṣāmṛttuṣakārpāsavanopalapiṣṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिविधं भेषजं धातुजीवमूलमयं तथा । शिखित्रा गोवरं चैव शर्करा च सितोपला

trividhaṃ bheṣajaṃ dhātujīvamūlamayaṃ tathā / śikhitrā govaraṃ caiva śarkarā ca sitopalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काचायोमृद्वराटानां कूपिकाश्चषकाणि च । शूर्पादिवेणुपात्राणि क्षुद्रक्षिप्राश्च शङ्खकाः

kācāyomṛdvarāṭānāṃ kūpikāścaṣakāṇi ca / śūrpādiveṇupātrāṇi kṣudrakṣiprāśca śaṅkhakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुरप्राश्च तथा पाल्यो यच्चान्यत्तत्र युज्यते । पालिका कर्णिका चैव शाकच्छेदनशस्त्रिका

kṣuraprāśca tathā pālyo yaccānyattatra yujyate / pālikā karṇikā caiva śākacchedanaśastrikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालासम्मार्जनार्थं हि रसपाकान्तकर्म यत् । तत्रोपयोगि यच्चान्यत्तत्सर्वं परविद्यया

śālāsammārjanārthaṃ hi rasapākāntakarma yat / tatropayogi yaccānyattatsarvaṃ paravidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीरसाङ्कुशया सर्वं मन्त्रयित्वा समाहरेत् । अन्यथा तद्गतं तेजः परिगृह्णाति भैरवः

śrīrasāṅkuśayā sarvaṃ mantrayitvā samāharet / anyathā tadgataṃ tejaḥ parigṛhṇāti bhairavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चालिनी चालिनी त्रिविधा प्रोक्ता तत्स्वरूपं च कथ्यते । वैणवीभिः शलाकाभिनिर्मिता ग्रथिता गुणैः

cālinī cālinī trividhā proktā tatsvarūpaṃ ca kathyate / vaiṇavībhiḥ śalākābhinirmitā grathitā guṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीर्तिता सा सदा स्थूलद्रव्याणां गालने हिता । चूर्णचालनहेतोश्च चालन्यन्यापि वंशजा

kīrtitā sā sadā sthūladravyāṇāṃ gālane hitā / cūrṇacālanahetośca cālanyanyāpi vaṃśajā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णिकारस्य शाल्मल्याः पारिजातस्य कम्बया । चतुरङ्गुलविस्तारयुक्त्या निर्मिता शुभा

karṇikārasya śālmalyāḥ pārijātasya kambayā / caturaṅgulavistārayuktyā nirmitā śubhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुण्डल्यरत्निविस्तारा छागचर्माभवेष्टिता । वाजिवालाम्बरानद्धतला चालनिका परा

kuṇḍalyaratnivistārā chāgacarmābhaveṣṭitā / vājivālāmbarānaddhatalā cālanikā parā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तया प्रचालनं कुर्याद्धर्तुं सूक्ष्मतरं रजः । अङ्गार शिखित्राः पावकोच्छिष्टा अङ्गाराः कोकिलाः मताः

tayā pracālanaṃ kuryāddhartuṃ sūkṣmataraṃ rajaḥ / aṅgāra śikhitrāḥ pāvakocchiṣṭā aṅgārāḥ kokilāḥ matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोकिलाश्चेति तेऽङ्गाराः निर्वाणाः पयसा विना । उपल पिष्टकं छगणं छाणमुपलं चोत्पलं तथा

kokilāśceti te'ṅgārāḥ nirvāṇāḥ payasā vinā / upala piṣṭakaṃ chagaṇaṃ chāṇamupalaṃ cotpalaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करण्डोपलसारी च संशुष्कछगणाभिधाः । बोत्त्ले कूपिका छम्पिका सिद्धा गोला चैव करण्डिका

karaṇḍopalasārī ca saṃśuṣkachagaṇābhidhāḥ / bottle kūpikā champikā siddhā golā caiva karaṇḍikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चषक चषका च कटोरी च वाटिका घोटिका तथा । कचोली ग्राहिका चेति नामान्येकार्थकानि हि

caṣaka caṣakā ca kaṭorī ca vāṭikā ghoṭikā tathā / kacolī grāhikā ceti nāmānyekārthakāni hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रस्कर्म् में कैसा वैद्य् को रखे रससंहितयोर् वैद्याः निघण्टुज्ञाश्च वार्त्तिकाः । सर्वदेशजभाषाज्ञाः संग्राह्यास्तेऽपि साधकैः

raskarm meṃ kaisā vaidy ko rakhe rasasaṃhitayor vaidyāḥ nighaṇṭujñāśca vārttikāḥ / sarvadeśajabhāṣājñāḥ saṃgrāhyāste'pi sādhakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मिष्ठः सत्यवाग् विद्वान् शिवकेशवपूजकः । सदयः पद्महस्तश्च संयोज्यो रसवैद्यके

dharmiṣṭhaḥ satyavāg vidvān śivakeśavapūjakaḥ / sadayaḥ padmahastaśca saṃyojyo rasavaidyake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पताकाकुम्भपाथोजमत्स्यचापाङ्कपाणिकः । अनामाधः स्थरेस्वाङ्कः स स्यादमृतहस्तवान्

patākākumbhapāthojamatsyacāpāṅkapāṇikaḥ / anāmādhaḥ stharesvāṅkaḥ sa syādamṛtahastavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्छेमिस्त्:: बद् वरिअन्त् अदेशिकः कृपामुक्तो लुब्धो युक्तिविवर्जितः । कृष्णरेखाकरो वैद्यो दग्धहस्तो विवर्जितः

alchemist:: bad variant adeśikaḥ kṛpāmukto lubdho yuktivivarjitaḥ / kṛṣṇarekhākaro vaidyo dagdhahasto vivarjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसपाकावसाने हि सदाघोरं च जापयेत् । अस्सिस्तन्त् सोद्यमाः शुचयः शूराः बलिष्ठाः परिचारकाः

rasapākāvasāne hi sadāghoraṃ ca jāpayet / assistant sodyamāḥ śucayaḥ śūrāḥ baliṣṭhāḥ paricārakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतविग्रहमन्त्रज्ञास्ते योज्या निधिसाधने । बलिष्ठाः सत्त्ववन्तश्च रक्ताक्षाः कृष्णविग्रहाः

bhūtavigrahamantrajñāste yojyā nidhisādhane / baliṣṭhāḥ sattvavantaśca raktākṣāḥ kṛṣṇavigrahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतत्रासनविद्याश्च ते योज्याः बलिसाधने । निर्लोभाः सत्यवक्तारो देवब्राह्मणपूजकाः

bhūtatrāsanavidyāśca te yojyāḥ balisādhane / nirlobhāḥ satyavaktāro devabrāhmaṇapūjakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमिनः पथ्यभोक्तारो योजनीया रसायने । धनवन्तो वदान्याश्च सर्वोपस्करसंयुताः

yaminaḥ pathyabhoktāro yojanīyā rasāyane / dhanavanto vadānyāśca sarvopaskarasaṃyutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुवाक्यरता नित्यं धातुवादेषु ते शुभाः । चोल्लेच्तोर्स् ओफ़् द्रुग्स् तत्तदौषधनामज्ञाः शुचयो वञ्चनोज्झिताः

guruvākyaratā nityaṃ dhātuvādeṣu te śubhāḥ / collectors of drugs tattadauṣadhanāmajñāḥ śucayo vañcanojjhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाविषयभाषाज्ञास्ते मता भेषजाहृतौ । शुचीनां सत्यवाक्यानामास्तिकानां मनस्विनाम्

nānāviṣayabhāṣājñāste matā bheṣajāhṛtau / śucīnāṃ satyavākyānāmāstikānāṃ manasvinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्देहोज्झितचित्तानां रसः सिध्यति नान्यथा । दशाष्टक्रियया सिद्धे रसे ऽसौ साधकोत्तमः

sandehojjhitacittānāṃ rasaḥ sidhyati nānyathā / daśāṣṭakriyayā siddhe rase 'sau sādhakottamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महारसो ऽयम् इत्युक्त्वा सेवेतान्यत्र तं रसं । रससिद्धो भवेन्मर्त्यो दाता भोक्ता न याचकः । जरामुक्तो जगत्पूज्यो दिव्यकान्तिः सदा सुखी

mahāraso 'yam ityuktvā sevetānyatra taṃ rasaṃ / rasasiddho bhavenmartyo dātā bhoktā na yācakaḥ / jarāmukto jagatpūjyo divyakāntiḥ sadā sukhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.