Somadeva: Rasendracudamani, chapters 4

कथ्यते सोमदेवेन मुग्धवैद्यप्रबुद्धये । परिभाषा रसेन्द्रस्य शास्त्रैः सिद्धैश्च भाषिता

kathyate somadevena mugdhavaidyaprabuddhaye / paribhāṣā rasendrasya śāstraiḥ siddhaiśca bhāṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्वन्तरभाग अर्धं सिद्धरसस्य तैलघृतयोर्लेहस्य भागोऽष्टमः संसिद्धाखिललोहचूर्णवटकादीनां तथा सप्तमः । यो दीयेत भिषग्वराय गदिभिर्निर्दिश्य धन्वन्तरिं सर्वारोग्यसुखाप्तये निगदितो भागः स धान्वन्तरः

dhānvantarabhāga ardhaṃ siddharasasya tailaghṛtayorlehasya bhāgo'ṣṭamaḥ saṃsiddhākhilalohacūrṇavaṭakādīnāṃ tathā saptamaḥ / yo dīyeta bhiṣagvarāya gadibhirnirdiśya dhanvantariṃ sarvārogyasukhāptaye nigadito bhāgaḥ sa dhānvantaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुद्रभाग भैषज्यक्रीणितद्रव्यभागश्चैकादशो हि यः । वणिग्भ्यो गृह्यते वैद्यै रुद्रभागः स उच्यते

rudrabhāga bhaiṣajyakrīṇitadravyabhāgaścaikādaśo hi yaḥ / vaṇigbhyo gṛhyate vaidyai rudrabhāgaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रगृह्याधिकरुद्रांशं योऽसमीचीनमौषधम् । दापयेल्लुब्धधीर्वैद्यः स स्याद्विश्वासघातकः

pragṛhyādhikarudrāṃśaṃ yo'samīcīnamauṣadham / dāpayellubdhadhīrvaidyaḥ sa syādviśvāsaghātakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रेषु विहिता शुद्धिर्ब्रह्महत्याकृतामपि । विश्वासघातिनां पुंसां न शुद्धिर्मरणं विना

śāstreṣu vihitā śuddhirbrahmahatyākṛtāmapi / viśvāsaghātināṃ puṃsāṃ na śuddhirmaraṇaṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कज्जली धातुभिर् गन्धकाद्यैश्च निर्द्रवैर्मर्दितो रसः । सुश्लक्ष्णः कज्जलाभासः कज्जलीत्यभिधीयते

kajjalī dhātubhir gandhakādyaiśca nirdravairmardito rasaḥ / suślakṣṇaḥ kajjalābhāsaḥ kajjalītyabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसपङ्क सद्रवा मर्दिता सैव रसपङ्क इति स्मृतः

rasapaṅka sadravā marditā saiva rasapaṅka iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवनीतपिष्टी अर्कांशतुल्याद्रसतोऽथ गन्धान्निष्कार्धतुल्यात्त्रुटिशो ऽभिखल्वे । अर्कातपे तीव्रतरे सघर्मे पिष्टी भवेत्सा नवनीतरूपा

navanītapiṣṭī arkāṃśatulyādrasato'tha gandhānniṣkārdhatulyāttruṭiśo 'bhikhalve / arkātape tīvratare sagharme piṣṭī bhavetsā navanītarūpā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिष्टी खल्वे विमर्द्य गन्धेन दुग्धेन सह पारदम् । पेषणात् पिष्टतां याति सापि पिष्टी मता परैः

piṣṭī khalve vimardya gandhena dugdhena saha pāradam / peṣaṇāt piṣṭatāṃ yāti sāpi piṣṭī matā paraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातनपिष्टी चतुर्थांशसुवर्णेन रसेन कृतपिष्टिका । भवेत्पातनपिष्टी सा रसस्योत्तमसिद्धिदा

pātanapiṣṭī caturthāṃśasuvarṇena rasena kṛtapiṣṭikā / bhavetpātanapiṣṭī sā rasasyottamasiddhidā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेमतारयोः कृष्टी रूप्यं वा जातरूपं वा रसगन्धादिभिर्हतम् । समुत्थितं हि बहुशः सा कृष्टी हेमतारयोः

hematārayoḥ kṛṣṭī rūpyaṃ vā jātarūpaṃ vā rasagandhādibhirhatam / samutthitaṃ hi bahuśaḥ sā kṛṣṭī hematārayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्णकृष्टी कृष्टी क्षिप्ता सुवर्णान्तर्न वर्णो हीयते तया । स्वर्णकृष्ट्या कृतं बीजं रसस्य परिरञ्जनम्

svarṇakṛṣṭī kṛṣṭī kṣiptā suvarṇāntarna varṇo hīyate tayā / svarṇakṛṣṭyā kṛtaṃ bījaṃ rasasya parirañjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरलोहक ताम्रं तीक्ष्णसमायुक्तं द्रुतं निक्षिप्य भूरिशः । सगन्धे लकुचद्रावे निर्गतं वरलोहकम्

varalohaka tāmraṃ tīkṣṇasamāyuktaṃ drutaṃ nikṣipya bhūriśaḥ / sagandhe lakucadrāve nirgataṃ varalohakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्णरक्ती तेन रक्तीकृतं स्वर्णं स्वर्णरक्तीत्युदाहृतम् । निक्षिप्ता सा द्रुते स्वर्णे वर्णोत्कर्षविधायिनी । तारस्य रञ्जनी चापि बीजरागविधायिनी

svarṇaraktī tena raktīkṛtaṃ svarṇaṃ svarṇaraktītyudāhṛtam / nikṣiptā sā drute svarṇe varṇotkarṣavidhāyinī / tārasya rañjanī cāpi bījarāgavidhāyinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताररक्ती एवमेव प्रकर्तव्या ताररक्ती मनोहरा । रञ्जनी खलु रूप्यस्य बीजानामपि रञ्जनी

tāraraktī evameva prakartavyā tāraraktī manoharā / rañjanī khalu rūpyasya bījānāmapi rañjanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रानलयोर् दलम् मृतेन वा बद्धरसेन वान्यल्लोहेन वा साधितमन्यलोहम् । सितत्वपीतत्वमुपागतं तद्दलं हि चन्द्रानलयोः प्रसिद्धम्

candrānalayor dalam mṛtena vā baddharasena vānyallohena vā sādhitamanyaloham / sitatvapītatvamupāgataṃ taddalaṃ hi candrānalayoḥ prasiddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सितपीतदल आभासकृतबद्धेन रसेन सह योजितम् । साधितं चान्यलोहेन सितं पीतं हि तद्दलम्

sitapītadala ābhāsakṛtabaddhena rasena saha yojitam / sādhitaṃ cānyalohena sitaṃ pītaṃ hi taddalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयोनाग ताप्येन निहतं कान्तं सप्तवारं समुत्थितम् । शिलयाप्याहतं नागं वारं वारं समुत्थितम्

ayonāga tāpyena nihataṃ kāntaṃ saptavāraṃ samutthitam / śilayāpyāhataṃ nāgaṃ vāraṃ vāraṃ samutthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् द्वयं द्विपलं चाथ ताप्यभस्म पलद्वयम् । सर्वं निक्षिप्य मूषायां सप्तवारं धमेद् दृढम्

tad dvayaṃ dvipalaṃ cātha tāpyabhasma paladvayam / sarvaṃ nikṣipya mūṣāyāṃ saptavāraṃ dhamed dṛḍham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अयोनागमित्युक्तं साधकं देहलोहयोः । रसेन सारणायन्त्रे तदीया गुटिका कृता

tad ayonāgamityuktaṃ sādhakaṃ dehalohayoḥ / rasena sāraṇāyantre tadīyā guṭikā kṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा धृता वदने हन्ति मेहव्यूहमशेषतः । कुरुते दन्तदार्ढ्यं च दृष्टिं गृध्रदृशाविव । तथान्यान् नेत्रजान् रोगान् रोगान् जत्रूर्ध्वसम्भवान्

sā dhṛtā vadane hanti mehavyūhamaśeṣataḥ / kurute dantadārḍhyaṃ ca dṛṣṭiṃ gṛdhradṛśāviva / tathānyān netrajān rogān rogān jatrūrdhvasambhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुल्बनाग माक्षिकेण हतं ताम्रं दशवारं समुत्थितम् । तद्वद्विशुद्धनागं हि द्वितयं तच्चतुष्पलम्

śulbanāga mākṣikeṇa hataṃ tāmraṃ daśavāraṃ samutthitam / tadvadviśuddhanāgaṃ hi dvitayaṃ taccatuṣpalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलाञ्जनहतं भूयः सप्तवारं समुत्थितम् । इति संसिद्धमेतद्धि शुल्बनागं प्रकीर्त्यते

nīlāñjanahataṃ bhūyaḥ saptavāraṃ samutthitam / iti saṃsiddhametaddhi śulbanāgaṃ prakīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सारितस्तेन सूतेन्द्रो वदने विधृतो नृणाम् । निहन्ति मासमात्रेण मेहव्यूहमशेषतः

sāritastena sūtendro vadane vidhṛto nṛṇām / nihanti māsamātreṇa mehavyūhamaśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पथ्याशनस्य वर्षेण पलितं वलिभिः सह । गृध्रदृष्टिर्लसत्पुष्टिः सर्वारोग्यसमन्वितः

pathyāśanasya varṣeṇa palitaṃ valibhiḥ saha / gṛdhradṛṣṭirlasatpuṣṭiḥ sarvārogyasamanvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिञ्जरी लोहं लोहान्तरे क्षिप्तं ध्मातं निर्वापितं द्रवे । पाण्डुपीतप्रभं जातं पिञ्जरीत्यभिधीयते

piñjarī lohaṃ lohāntare kṣiptaṃ dhmātaṃ nirvāpitaṃ drave / pāṇḍupītaprabhaṃ jātaṃ piñjarītyabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रार्क भागाः षोडश तारस्य तथा द्वादश भास्करः । एकत्रावर्तितास्तेन चन्द्रार्कमिति कथ्यते

candrārka bhāgāḥ ṣoḍaśa tārasya tathā dvādaśa bhāskaraḥ / ekatrāvartitāstena candrārkamiti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वाहण।निर्वापण साध्यलोहेऽन्यलोहं चेत् प्रक्षिप्तं वङ्कनालतः । निर्वापणं तु यत्प्रोक्तं वैद्यैर्निर्वाहणं खलु

nirvāhaṇa/nirvāpaṇa sādhyalohe'nyalohaṃ cet prakṣiptaṃ vaṅkanālataḥ / nirvāpaṇaṃ tu yatproktaṃ vaidyairnirvāhaṇaṃ khalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेप्यं निर्वाहणं द्रव्यं निर्वाह्ये समभागिकम् । आवाप्यं वापनीये च भागे दिष्टे च दिष्टवत्

kṣepyaṃ nirvāhaṇaṃ dravyaṃ nirvāhye samabhāgikam / āvāpyaṃ vāpanīye ca bhāge diṣṭe ca diṣṭavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वारितर मृतं तरति तत्तोये लोहं वारितरं हि तत्

vāritara mṛtaṃ tarati tattoye lohaṃ vāritaraṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेखापूर्ण अङ्गुष्ठतर्जनीघृष्टं तत्तद्रेखान्तरे विशेत् । मृतं लोहं तदुद्दिष्टं रेखापूर्णाभिधानतः

rekhāpūrṇa aṅguṣṭhatarjanīghṛṣṭaṃ tattadrekhāntare viśet / mṛtaṃ lohaṃ taduddiṣṭaṃ rekhāpūrṇābhidhānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपुनर्भव गुडगुञ्जासुखस्पर्शमध्वाज्यैः सह योजितम् । नायाति प्रकृतिं ध्मानादपुनर्भवमुच्यते

apunarbhava guḍaguñjāsukhasparśamadhvājyaiḥ saha yojitam / nāyāti prakṛtiṃ dhmānādapunarbhavamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरुत्थ रूप्येण सह संयुक्तं ध्मातं रूप्येण नो लगेत् । तदा निरुत्थमित्युक्तं लोहं तदपुनर्भवम्

niruttha rūpyeṇa saha saṃyuktaṃ dhmātaṃ rūpyeṇa no laget / tadā nirutthamityuktaṃ lohaṃ tadapunarbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं रूप्यं सनागं चेद् ध्मातं ताम्रे लगेन्न हि । तदा निरुत्थं मन्तव्यं रञ्जनं च भिषग्वरैः

evaṃ rūpyaṃ sanāgaṃ ced dhmātaṃ tāmre lagenna hi / tadā nirutthaṃ mantavyaṃ rañjanaṃ ca bhiṣagvaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीज निर्वाहणविशेषेण तत्तद्वर्णं भवेद्यदा । मृदुलं चित्रसंस्कारं तद्बीजमिति कथ्यते

bīja nirvāhaṇaviśeṣeṇa tattadvarṇaṃ bhavedyadā / mṛdulaṃ citrasaṃskāraṃ tadbījamiti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदमेव विनिर्दिष्टं वैद्यैरुत्तरणं खलु । ताडन संसृष्टलोहयोर् एकलोहस्य परिनाशनम् । प्रध्मानाद् वङ्कनालेन तत्ताडनमुदाहृतम्

idameva vinirdiṣṭaṃ vaidyairuttaraṇaṃ khalu / tāḍana saṃsṛṣṭalohayor ekalohasya parināśanam / pradhmānād vaṅkanālena tattāḍanamudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्याभ्र चूर्णाभ्रं शालिसंयुक्तं वस्त्रे बद्धं तु काञ्जिके । निर्यातं मर्दनाद्वस्त्राद्धान्याभ्रमिति कथ्यते

dhānyābhra cūrṇābhraṃ śālisaṃyuktaṃ vastre baddhaṃ tu kāñjike / niryātaṃ mardanādvastrāddhānyābhramiti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्व क्षाराम्लद्रावकैर्युक्तं ध्मातमाकरकोष्ठके । यस्ततो निर्गतः सारः सत्त्वमित्यभिधीयते

sattva kṣārāmladrāvakairyuktaṃ dhmātamākarakoṣṭhake / yastato nirgataḥ sāraḥ sattvamityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एककोलिशिख कोष्ठिका शिखरापूर्णैः कोलिशैर्ध्मानयोगतः । मूषाकण्ठमनुप्राप्तैर् एककोलिशिखो मतः

ekakoliśikha koṣṭhikā śikharāpūrṇaiḥ koliśairdhmānayogataḥ / mūṣākaṇṭhamanuprāptair ekakoliśikho mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छर्चोअल् (स्य्न्।) शिखित्राः पावकोच्छिष्टा मृताङ्गाराश्च कोकिलाः । कृष्णाङ्गाः कोलिशाश्चेति पर्यायास्ते परस्परम्

charcoal (syn.) śikhitrāḥ pāvakocchiṣṭā mṛtāṅgārāśca kokilāḥ / kṛṣṇāṅgāḥ koliśāśceti paryāyāste parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रावणे सत्त्वपाते च माधुकाः खादिराः शुभाः । उद्द्रावे वंशजास्ते तु स्वेदने बादराः शुभाः

drāvaṇe sattvapāte ca mādhukāḥ khādirāḥ śubhāḥ / uddrāve vaṃśajāste tu svedane bādarāḥ śubhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिङ्गुलाकृष्ट विद्याधराख्ययन्त्रस्थादार्द्रकद्रावमर्दितात् । समाकृष्टो रसो योऽसौ हिङ्गुलाकृष्ट उच्यते

hiṅgulākṛṣṭa vidyādharākhyayantrasthādārdrakadrāvamarditāt / samākṛṣṭo raso yo'sau hiṅgulākṛṣṭa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घोषाकृष्ट स्वल्पतालयुतं कांस्यं वङ्कनालेन ताडितम् । मुक्तवङ्गं हि तत्ताम्रं घोषाकृष्टम् उदाहृतम्

ghoṣākṛṣṭa svalpatālayutaṃ kāṃsyaṃ vaṅkanālena tāḍitam / muktavaṅgaṃ hi tattāmraṃ ghoṣākṛṣṭam udāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुह्यनाग पलविंशति नागस्य शुद्धस्य कृतचक्रिकम् । रूपिकादुग्धसम्पिष्टशिलया परिलेपितम्

guhyanāga palaviṃśati nāgasya śuddhasya kṛtacakrikam / rūpikādugdhasampiṣṭaśilayā parilepitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरावसम्पुटे रुद्ध्वा पचेत् क्रोडपुटेन तम् । तावद्वारं पचेद्यत्नाद्यावद्भस्म प्रजायते

śarāvasampuṭe ruddhvā pacet kroḍapuṭena tam / tāvadvāraṃ pacedyatnādyāvadbhasma prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुडगुग्गुलुगुञ्जाज्यसारघैः परिमर्द्य तत् । मूषामध्ये निरुध्याथ ध्मानादुत्थापितं पुनः

guḍagugguluguñjājyasāraghaiḥ parimardya tat / mūṣāmadhye nirudhyātha dhmānādutthāpitaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्रान्तेन पुनः कृत्वा पलप्रमितपारदैः । लिप्त्वा लिम्पेत्सितार्कस्य पयसा शिलयापि च

cakrāntena punaḥ kṛtvā palapramitapāradaiḥ / liptvā limpetsitārkasya payasā śilayāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पचेद्गजपुटैरेनं वाराणां खलु विंशतिः । पुटे पुटे हि नागस्य कुर्यादुत्थानं खलु

pacedgajapuṭairenaṃ vārāṇāṃ khalu viṃśatiḥ / puṭe puṭe hi nāgasya kuryādutthānaṃ khalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलज्योतिर्द्रवैः सम्यग् दशवाराणि ढालयेत् । इति सिद्धं ततः सीसं कर्षमात्रावशेषितम्

nīlajyotirdravaiḥ samyag daśavārāṇi ḍhālayet / iti siddhaṃ tataḥ sīsaṃ karṣamātrāvaśeṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुह्यनागाख्यया प्रोक्तं श्रेष्ठं रसरसायनम् । गुह्यनाग:: ग्रास ओफ़् गोल्द् निष्कमात्रे तु नागे ऽस्मिन् लोहखार्यां द्रुते सति

guhyanāgākhyayā proktaṃ śreṣṭhaṃ rasarasāyanam / guhyanāga:: grāsa of gold niṣkamātre tu nāge 'smin lohakhāryāṃ drute sati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतो लक्षगुणां हैमीं शलाकां ग्रसति ध्रुवम् । कुसुम्भतैलतप्तं तत् स्वर्णम् उद्गरिति ध्रुवम्

svato lakṣaguṇāṃ haimīṃ śalākāṃ grasati dhruvam / kusumbhatailataptaṃ tat svarṇam udgariti dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुह्यमार्गो ऽयमुद्दिष्टो वक्ति स्वच्छन्दभैरवः । वरनाग तीक्ष्णं नीलाञ्जनोपेतं ध्मातं हि बहुशो दृढम्

guhyamārgo 'yamuddiṣṭo vakti svacchandabhairavaḥ / varanāga tīkṣṇaṃ nīlāñjanopetaṃ dhmātaṃ hi bahuśo dṛḍham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदु कृष्णं द्रुतद्रावि वरनागं तदुच्यते । उत्थापन (देफ़्।) मृतस्य पुनरुद्भूतिः सा चोक्तोत्थापनाख्यया

mṛdu kṛṣṇaṃ drutadrāvi varanāgaṃ taducyate / utthāpana (def.) mṛtasya punarudbhūtiḥ sā coktotthāpanākhyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ढालन द्रुतद्रव्यस्य निक्षेपो द्रवे तड्ढालनं मतम् । नागसंभूतचपल त्रिंशत्पलमितं नागं भानुदुग्धेन मर्दितम्

ḍhālana drutadravyasya nikṣepo drave taḍḍhālanaṃ matam / nāgasaṃbhūtacapala triṃśatpalamitaṃ nāgaṃ bhānudugdhena marditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमर्द्य पुटयेत्तावद्यावत् कर्षावशेषितम् । न तत्पुटसहस्रेण क्षयमायाति सर्वदा

vimardya puṭayettāvadyāvat karṣāvaśeṣitam / na tatpuṭasahasreṇa kṣayamāyāti sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चपलोऽयं समुद्दिष्टो वार्त्तिकैर्नागसम्भवः । वङ्गसंभूतश् चपलः इत्थं च चपलः कार्यो वङ्गस्यापि न संशयः

capalo'yaṃ samuddiṣṭo vārttikairnāgasambhavaḥ / vaṅgasaṃbhūtaś capalaḥ itthaṃ ca capalaḥ kāryo vaṅgasyāpi na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्स्पृष्टहस्तसंस्पृष्टः केवलो बध्यते रसः । स रसो धातुवादेषु शस्यते न रसायने

tatspṛṣṭahastasaṃspṛṣṭaḥ kevalo badhyate rasaḥ / sa raso dhātuvādeṣu śasyate na rasāyane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं हि खर्पणाख्येन लोकनाथेन कीर्तितः । चपल:: प्रेपरतिओन् भ्रामकाश्मरजः सूक्ष्मं पञ्चमांशरसान्वितम्

ayaṃ hi kharpaṇākhyena lokanāthena kīrtitaḥ / capala:: preparation bhrāmakāśmarajaḥ sūkṣmaṃ pañcamāṃśarasānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुमारीमूलतोयेन मर्दयेदेकवासरम् । चाङ्गेरीस्वरसेनापि दिनमेकमनारतम्

kumārīmūlatoyena mardayedekavāsaram / cāṅgerīsvarasenāpi dinamekamanāratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं भूनागधौतेन मर्दयेद्दिवसत्रयम् । अथैकपलनागेन तावता त्रपुणापि च

evaṃ bhūnāgadhautena mardayeddivasatrayam / athaikapalanāgena tāvatā trapuṇāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशनिष्करसेन्द्रेण श्लक्ष्णां पिष्टीं समाचरेत् । योजयित्वाथ कल्केन यथापूर्वं विमर्दयेत्

daśaniṣkarasendreṇa ślakṣṇāṃ piṣṭīṃ samācaret / yojayitvātha kalkena yathāpūrvaṃ vimardayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः साररसेन्द्रेण सत्त्वेन रसकस्य च । पिष्टीं कृत्वा तु पूर्वेण पूर्वकल्केन योजयेत्

tataḥ sārarasendreṇa sattvena rasakasya ca / piṣṭīṃ kṛtvā tu pūrveṇa pūrvakalkena yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निं प्रज्वाल्य सोष्णेन काञ्जिकेन प्रशोषयेत् । पलार्धं शुद्धसस्येन भृष्टगुञ्जारसेन च

agniṃ prajvālya soṣṇena kāñjikena praśoṣayet / palārdhaṃ śuddhasasyena bhṛṣṭaguñjārasena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमर्द्य काञ्जिकैः कुर्यान्मरिचप्रमिता वटीः । निरुध्य वज्रमूषायां संधिबन्धं विधाय च

vimardya kāñjikaiḥ kuryānmaricapramitā vaṭīḥ / nirudhya vajramūṣāyāṃ saṃdhibandhaṃ vidhāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिखित्रैर्नवभिः सम्यग्भस्त्राभ्यां च धमेत्खलु । ततो मूषागतं सत्त्वं समादाय समन्ततः

śikhitrairnavabhiḥ samyagbhastrābhyāṃ ca dhametkhalu / tato mūṣāgataṃ sattvaṃ samādāya samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धमेत् प्रकटमूषायां वङ्कनालेन शुद्धये । दशशाणं हि तत्सत्त्वं भस्मना लवणेन च

dhamet prakaṭamūṣāyāṃ vaṅkanālena śuddhaye / daśaśāṇaṃ hi tatsattvaṃ bhasmanā lavaṇena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकाञ्जिकेन संवेष्ट्य पुटयोगेन शोषयेत् । द्विनिष्कप्रमिते तस्मिन् पूर्वप्रोक्तेन भस्मना

sakāñjikena saṃveṣṭya puṭayogena śoṣayet / dviniṣkapramite tasmin pūrvaproktena bhasmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशीतिगुणितं नागं ध्मात्वा निर्वाहयेत् खलु । इयता पूर्वसूतोऽसौ जार्यते न कथंचन

aśītiguṇitaṃ nāgaṃ dhmātvā nirvāhayet khalu / iyatā pūrvasūto'sau jāryate na kathaṃcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चपलोऽयं समुद्दिष्टो लोकनाथेन शम्भुना । अनेनापि रसः शीघ्रं बध्यते पूर्ववत् सुखम्

capalo'yaṃ samuddiṣṭo lokanāthena śambhunā / anenāpi rasaḥ śīghraṃ badhyate pūrvavat sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारवल्लीजटाचूर्णैर्दशधा पुटितो हि स । भवेन्नागविनिर्मुक्तो ग्रासं गृह्णात्यशेषतः

kāravallījaṭācūrṇairdaśadhā puṭito hi sa / bhavennāgavinirmukto grāsaṃ gṛhṇātyaśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखं प्रकटमूषायां भवेच्चातिगुणोत्तरम् । जीर्णग्रासो रसो ह्येष देहलोहकरो भवेत् । सोऽयं श्रीसोमदेवेन कथितोऽतीव निश्चितम्

mukhaṃ prakaṭamūṣāyāṃ bhaveccātiguṇottaram / jīrṇagrāso raso hyeṣa dehalohakaro bhavet / so'yaṃ śrīsomadevena kathito'tīva niścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धौत भूभुजंगशकृत्तोयैः प्रक्षाल्यापहृतं रजः । कृष्णवर्णं हि तत्प्रोक्तं धौताख्यं रसवादिभिः

dhauta bhūbhujaṃgaśakṛttoyaiḥ prakṣālyāpahṛtaṃ rajaḥ / kṛṣṇavarṇaṃ hi tatproktaṃ dhautākhyaṃ rasavādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वंद्वन द्रव्ययोर्मेलनं ध्मानाद् द्वंद्वनं परिकीर्तितम् । ?? भागाद्रूप्यादिके क्षेपमनुवर्णसुवर्णके

dvaṃdvana dravyayormelanaṃ dhmānād dvaṃdvanaṃ parikīrtitam / ?? bhāgādrūpyādike kṣepamanuvarṇasuvarṇake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भञ्जिनी दलैर् वा वर्णिकाह्रासो भञ्जिनी वादिभिर्मता । पतङ्गी पतंगिकल्कतो जाता लोहे तारत्वहेमता

bhañjinī dalair vā varṇikāhrāso bhañjinī vādibhirmatā / pataṅgī pataṃgikalkato jātā lohe tāratvahematā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलिका दिनानि कतिचित् स्थित्वा यात्यसौ पलिका मता । पतङ्गीराग रञ्जितश्च रसाल्लोहाद् ध्मानाद्वा चिरकालतः । विनिर्याति स निर्दिष्टः पतङ्गीरागसंज्ञिकः

palikā dināni katicit sthitvā yātyasau palikā matā / pataṅgīrāga rañjitaśca rasāllohād dhmānādvā cirakālataḥ / viniryāti sa nirdiṣṭaḥ pataṅgīrāgasaṃjñikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवाप, प्रतीवाप, आच्छादन द्रुते द्रव्यान्तरे क्षेपो लोहाद्यैः क्रियते हि यः । स आवापः प्रतीवापः स एवाच्छादनं मतम्

āvāpa, pratīvāpa, ācchādana drute dravyāntare kṣepo lohādyaiḥ kriyate hi yaḥ / sa āvāpaḥ pratīvāpaḥ sa evācchādanaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिषेक द्रुते वह्निस्थिते लौहे विरम्याष्टनिमेषकम् । सलिलस्य परिक्षेपः सोऽभिषेक इतीरितः

abhiṣeka drute vahnisthite lauhe viramyāṣṭanimeṣakam / salilasya parikṣepaḥ so'bhiṣeka itīritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वाप तप्तस्याप्सु विनिक्षेपो निर्वापः स्नपनं च तत् । ज़ेइत् फ़्ंर् प्रतीवाप उस्w। प्रतीवापादिकं कार्यं द्रुतलोहे सुनिर्मले

nirvāpa taptasyāpsu vinikṣepo nirvāpaḥ snapanaṃ ca tat / Zeit fṃr pratīvāpa usw. pratīvāpādikaṃ kāryaṃ drutalohe sunirmale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धावर्त यदा हुताशो दीप्तार्चिः शुक्लोत्थानसमन्वितः । शुद्धावर्तस्तदा ज्ञेयः स कालः सत्त्वनिर्गमे

śuddhāvarta yadā hutāśo dīptārciḥ śuklotthānasamanvitaḥ / śuddhāvartastadā jñeyaḥ sa kālaḥ sattvanirgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजावर्त द्राव्यद्रव्यनिभा ज्वाला दृश्यते धमने यदा । द्रावस्योन्मुखता सेयं बीजावर्तः स उच्यते

bījāvarta drāvyadravyanibhā jvālā dṛśyate dhamane yadā / drāvasyonmukhatā seyaṃ bījāvartaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाङ्गशीतल वह्निस्थमेव शीतं यत् तदुक्तं स्वाङ्गशीतलम् । बहिःशीतल अग्नेराकृष्टशीतं च तद्बहिःशीतमीरितम्

svāṅgaśītala vahnisthameva śītaṃ yat taduktaṃ svāṅgaśītalam / bahiḥśītala agnerākṛṣṭaśītaṃ ca tadbahiḥśītamīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदन क्षाराम्लैरौषधैर् वापि दोलायन्त्रे स्थितस्य हि । पचनं स्वेदनाख्यं स्यान्मलशैथिल्यकारकम्

svedana kṣārāmlairauṣadhair vāpi dolāyantre sthitasya hi / pacanaṃ svedanākhyaṃ syānmalaśaithilyakārakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्दन उद्दिष्टैरौषधैः सार्धं सर्वाम्लैः काञ्जिकैरपि । पेषणं मर्दनाख्यं स्याद्बहिर्मलविनाशनम्

mardana uddiṣṭairauṣadhaiḥ sārdhaṃ sarvāmlaiḥ kāñjikairapi / peṣaṇaṃ mardanākhyaṃ syādbahirmalavināśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्छन मर्दनोद्दिष्टभैषज्यैर्नष्टपिष्टत्वकारकम् । तन्मूर्छनं हि वङ्गाद्रिभूजकञ्चुकनाशनम्

mūrchana mardanoddiṣṭabhaiṣajyairnaṣṭapiṣṭatvakārakam / tanmūrchanaṃ hi vaṅgādribhūjakañcukanāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नष्टपिष्ट स्वरूपस्य विनाशेन पिष्टतापादनं हि यत् । विद्वद्भिर्निर्जितः सूतो नष्टपिष्टः स उच्यते

naṣṭapiṣṭa svarūpasya vināśena piṣṭatāpādanaṃ hi yat / vidvadbhirnirjitaḥ sūto naṣṭapiṣṭaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्थापन स्वेदातपादियोगेन स्वरूपापादनं हि यत् । तदुत्थापनमित्युक्तं मूर्छाव्यापत्तिनाशनम्

utthāpana svedātapādiyogena svarūpāpādanaṃ hi yat / tadutthāpanamityuktaṃ mūrchāvyāpattināśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातन उक्तौषधैर्मर्दितपारदस्य यन्त्रस्थितस्योर्ध्वमधश्च तिर्यक् । निर्यातनं पातनसंज्ञयोक्तं वङ्गाहिसम्पर्कजकञ्चुकघ्नम्

pātana uktauṣadhairmarditapāradasya yantrasthitasyordhvamadhaśca tiryak / niryātanaṃ pātanasaṃjñayoktaṃ vaṅgāhisamparkajakañcukaghnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोधन जलसैन्धवयुक्तस्य रसस्य दिवसत्रयम् । स्थितिरास्थापनी कुम्भे यासौ रोधनमुच्यते

rodhana jalasaindhavayuktasya rasasya divasatrayam / sthitirāsthāpanī kumbhe yāsau rodhanamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियमन रोधनाल्लब्धवीर्यस्य चपलत्वनिवृत्तये । क्रियते यो घटे स्वेदः प्रोक्तं नियमनं हि तत्

niyamana rodhanāllabdhavīryasya capalatvanivṛttaye / kriyate yo ghaṭe svedaḥ proktaṃ niyamanaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपन धातुपाषाणमूलाद्यैः संयुक्तो घटमध्यगः । ग्रासार्थं त्रिदिनं स्वेदो दीपनं तन्मतं बुधैः

dīpana dhātupāṣāṇamūlādyaiḥ saṃyukto ghaṭamadhyagaḥ / grāsārthaṃ tridinaṃ svedo dīpanaṃ tanmataṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रासमान इयन्मानस्य सूतस्य ग्रासद्रव्यात्मिका मितिः । इयतीत्युच्यते यासौ ग्रासमानमितीरितम्

grāsamāna iyanmānasya sūtasya grāsadravyātmikā mitiḥ / iyatītyucyate yāsau grāsamānamitīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जारणा ग्रासस्य चारणं गर्भे द्रावणं जारणं तथा । इति त्रिरूपा निर्दिष्टा जारणा वरवार्त्तिकैः

jāraṇā grāsasya cāraṇaṃ garbhe drāvaṇaṃ jāraṇaṃ tathā / iti trirūpā nirdiṣṭā jāraṇā varavārttikaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रासः पिण्डः परीणामः तिस्रश्चाख्याः पराः स्मृताः । समुखा निर्मुखा चेति जारणा द्विविधा पुनः

grāsaḥ piṇḍaḥ parīṇāmaḥ tisraścākhyāḥ parāḥ smṛtāḥ / samukhā nirmukhā ceti jāraṇā dvividhā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जारण:: निर्मुखजारणा निर्मुखा जारणा प्रोक्ता बीजादानेन भागतः । बीज (-> जारणा) शुद्धं स्वर्णं च रूप्यं च बीजमित्यभिधीयते

jāraṇa:: nirmukhajāraṇā nirmukhā jāraṇā proktā bījādānena bhāgataḥ / bīja (-> jāraṇā) śuddhaṃ svarṇaṃ ca rūpyaṃ ca bījamityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुख।समुखजारणा चतुःषष्ट्यंशतो बीजप्रक्षेपो मुखमुच्यते । समुखरस एवं कृते रसो ग्रासलोलुपो मुखवान्भवेत्

mukha/samukhajāraṇā catuḥṣaṣṭyaṃśato bījaprakṣepo mukhamucyate / samukharasa evaṃ kṛte raso grāsalolupo mukhavānbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कठिनान्यपि लोहानि भक्षितुं भवति क्षमः । इयं हि समुखा प्रोक्ता जारणा मृगचारिणा

kaṭhinānyapi lohāni bhakṣituṃ bhavati kṣamaḥ / iyaṃ hi samukhā proktā jāraṇā mṛgacāriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राक्षसमुख दिव्यौषधिसमायोगात्स्थितः प्रकटकोष्ठिषु । भुङ्क्ते निखिललोहाद्यं योऽसौ राक्षसवक्त्रवान्

rākṣasamukha divyauṣadhisamāyogātsthitaḥ prakaṭakoṣṭhiṣu / bhuṅkte nikhilalohādyaṃ yo'sau rākṣasavaktravān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चारणा रसस्य वदने ग्रासक्षेपणं चारणा मता । गर्भद्रुति ग्रस्तस्य द्रावणं गर्भे गर्भद्रुतिरुदाहृता

cāraṇā rasasya vadane grāsakṣepaṇaṃ cāraṇā matā / garbhadruti grastasya drāvaṇaṃ garbhe garbhadrutirudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यद्रुति बहिरेव द्रुतीकृत्य घनसत्त्वादिकं खलु । जारणाय रसेन्द्रस्य सा बाह्या द्रुतिरुच्यते

bāhyadruti bahireva drutīkṛtya ghanasattvādikaṃ khalu / jāraṇāya rasendrasya sā bāhyā drutirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रुति (सुब्स्तन्चे) निर्लेपत्वं द्रवत्वं च तेजस्त्वं लघुता तथा । द्रुतं योगश्च सूतेन पञ्चधा द्रुतिलक्षणम्

druti (substance) nirlepatvaṃ dravatvaṃ ca tejastvaṃ laghutā tathā / drutaṃ yogaśca sūtena pañcadhā drutilakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रुति (प्रोचेस्स्) तुषधान्यादियोगेन लोहधात्वादिकं सदा । संतिष्ठते द्रवाकारं सा द्रुतिः परिकीर्तिता

druti (process) tuṣadhānyādiyogena lohadhātvādikaṃ sadā / saṃtiṣṭhate dravākāraṃ sā drutiḥ parikīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जारणा द्रुतग्रासपरीणामो विडयन्त्रादियोगतः । जारणेत्युच्यते तस्याः प्रकाराः सन्ति कोटिशः

jāraṇā drutagrāsaparīṇāmo viḍayantrādiyogataḥ / jāraṇetyucyate tasyāḥ prakārāḥ santi koṭiśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विड (देफ़्।) क्षारैरम्लैश्च गन्धाद्यैर्मूत्रैश्च पटुभिस्तथा । रसग्रासस्य जीर्णार्थं तद्विडं परिकीर्तितम्

viḍa (def.) kṣārairamlaiśca gandhādyairmūtraiśca paṭubhistathā / rasagrāsasya jīrṇārthaṃ tadviḍaṃ parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रञ्जन सुसिद्धबीजधात्वादिजारणेन रसस्य हि । पीतादिरागजननं रञ्जनं परिकीर्तितम्

rañjana susiddhabījadhātvādijāraṇena rasasya hi / pītādirāgajananaṃ rañjanaṃ parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सारणा सूते सतैलयन्त्रस्थे स्वर्णादिक्षेपणं हि यत् । वेधाधिक्यकरं लोहे सारणा सा प्रकीर्तिता

sāraṇā sūte satailayantrasthe svarṇādikṣepaṇaṃ hi yat / vedhādhikyakaraṃ lohe sāraṇā sā prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेध व्यवायिभेषजोपेतो द्रव्ये क्षिप्तो रसः खलु । वेध इत्युच्यते तज्ज्ञैः स चानेकविधः स्मृतः

vedha vyavāyibheṣajopeto dravye kṣipto rasaḥ khalu / vedha ityucyate tajjñaiḥ sa cānekavidhaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेधभेदाः लेपः क्षेपश्च कुन्तश्च धूमाख्यः शब्दसंज्ञकः । लेपवेध लेपेन कुरुते लोहं स्वर्णं वा रजतं तथा

vedhabhedāḥ lepaḥ kṣepaśca kuntaśca dhūmākhyaḥ śabdasaṃjñakaḥ / lepavedha lepena kurute lohaṃ svarṇaṃ vā rajataṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेपवेधः स विज्ञेयः पुटमत्र च सौकरम् । क्षेपवेध प्रक्षेपणं द्रुते लोहे वेधः स्यात् क्षेपसंज्ञितः

lepavedhaḥ sa vijñeyaḥ puṭamatra ca saukaram / kṣepavedha prakṣepaṇaṃ drute lohe vedhaḥ syāt kṣepasaṃjñitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुन्तवेध संदंशधृतसूतेन द्रुतद्रव्याहृतिश्च या । सुवर्णत्वादिकरणी कुन्तवेधः स कथ्यते

kuntavedha saṃdaṃśadhṛtasūtena drutadravyāhṛtiśca yā / suvarṇatvādikaraṇī kuntavedhaḥ sa kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूमवेध वह्नौ धूमायमानेऽन्तः प्रक्षिप्तरसधूमतः । स्वर्णाद्यापादनं लोहे धूमवेधः स उच्यते

dhūmavedha vahnau dhūmāyamāne'ntaḥ prakṣiptarasadhūmataḥ / svarṇādyāpādanaṃ lohe dhūmavedhaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दवेध मुखस्थितरसेनाल्पलोहस्य धमनात्खलु । स्वर्णरूप्यत्वजननं शब्दवेधः प्रकीर्तितः

śabdavedha mukhasthitarasenālpalohasya dhamanātkhalu / svarṇarūpyatvajananaṃ śabdavedhaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्घाटन विद्धद्रव्यस्य सूतेन कालुष्यादिनिवारणम् । प्रकाशनं च वर्णस्य तदुद्घाटनमीरितम्

udghāṭana viddhadravyasya sūtena kāluṣyādinivāraṇam / prakāśanaṃ ca varṇasya tadudghāṭanamīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदन क्षाराम्लैरौषधैः सार्धं भाण्डे रुद्ध्वातियत्नतः । भूमौ निखन्यते यत्तत्स्वेदनं संप्रकीर्तितम्

svedana kṣārāmlairauṣadhaiḥ sārdhaṃ bhāṇḍe ruddhvātiyatnataḥ / bhūmau nikhanyate yattatsvedanaṃ saṃprakīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संन्यास रसस्यौषधयुक्तस्य भाण्डं रुद्ध्वातियत्नतः । सदाग्नियुतचुल्ल्यन्तः क्षेपः संन्यास उच्यते

saṃnyāsa rasasyauṣadhayuktasya bhāṇḍaṃ ruddhvātiyatnataḥ / sadāgniyutacullyantaḥ kṣepaḥ saṃnyāsa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदनसंन्यासगुणाः द्वावेतौ स्वेदसंन्यासौ रसराजस्य निश्चितम् । गुणप्रभावजननौ शीघ्रव्याप्तिकरौ तथा

svedanasaṃnyāsaguṇāḥ dvāvetau svedasaṃnyāsau rasarājasya niścitam / guṇaprabhāvajananau śīghravyāptikarau tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसनिगममहाब्धेः सोमदेवः समन्तात्स्फुटतरपरिभाषा नाम रत्नानि हृत्वा । व्यरचयदतियत्नात्तैर् इमां कण्ठमालां कलयति भिषगग्र्यो मण्डनार्थं सभायाम्

rasanigamamahābdheḥ somadevaḥ samantātsphuṭataraparibhāṣā nāma ratnāni hṛtvā / vyaracayadatiyatnāttair imāṃ kaṇṭhamālāṃ kalayati bhiṣagagryo maṇḍanārthaṃ sabhāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पठेत् पठितपाठोऽयमध्यायो रसवादिनः । रसकर्माणि कुर्वाणो न स मुह्यति कुत्रचित्

paṭhet paṭhitapāṭho'yamadhyāyo rasavādinaḥ / rasakarmāṇi kurvāṇo na sa muhyati kutracit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.