Somadeva: Rasendracudamani, chapters 5

मल्लमूषा निर्दिष्टा मल्लमूषा या मल्लद्वितयसम्पुटात् । पर्पट्यादिरसादीनां स्वेदनाय प्रकीर्तिता

mallamūṣā nirdiṣṭā mallamūṣā yā malladvitayasampuṭāt / parpaṭyādirasādīnāṃ svedanāya prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वमूषा कुलालभाण्डरूपा या दृढा च परिपाचिता । पक्वमूषेति सा प्रोक्ता पोटल्यादिविपाचने

pakvamūṣā kulālabhāṇḍarūpā yā dṛḍhā ca paripācitā / pakvamūṣeti sā proktā poṭalyādivipācane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोलमूषा निर्वक्त्रगोलकाकारा पुटनद्रव्यगर्भिणी । गोलमूषेति सा प्रोक्ता सत्वरं द्रव्यरोधिनी

golamūṣā nirvaktragolakākārā puṭanadravyagarbhiṇī / golamūṣeti sā proktā satvaraṃ dravyarodhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महामूषा तले या कूर्पराकारा क्रमाद् उपरि विस्तृता । स्थूलवृन्ताकवत्स्थूला महामूषेत्यसौ मता । सा चायोऽभ्रकसत्त्वादेः पुटाय द्रावणाय च

mahāmūṣā tale yā kūrparākārā kramād upari vistṛtā / sthūlavṛntākavatsthūlā mahāmūṣetyasau matā / sā cāyo'bhrakasattvādeḥ puṭāya drāvaṇāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मञ्जूषमूषा मञ्जूषाकारमूषा या निम्नतायामविस्तरा । षडङ्गुलप्रमाणेन मूषा मञ्जूषसंज्ञिता । भूमौ निखन्य तां मूषां दद्यात्पुटमथोपरि

mañjūṣamūṣā mañjūṣākāramūṣā yā nimnatāyāmavistarā / ṣaḍaṅgulapramāṇena mūṣā mañjūṣasaṃjñitā / bhūmau nikhanya tāṃ mūṣāṃ dadyātpuṭamathopari

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूशलमूषा मूषा या चिपिटा मूले वर्तुलाष्टाङ्गुलोच्छ्रया । मूषा सा मुशलाख्या स्याच्चक्रीबद्धरसे हिता

mūśalamūṣā mūṣā yā cipiṭā mūle vartulāṣṭāṅgulocchrayā / mūṣā sā muśalākhyā syāccakrībaddharase hitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोष्ठी (इन्त्र्।) सत्त्वानां पातनार्थाय पातितानां विशुद्धये । कोष्ठिका विविधाकारास्तासां लक्षणमुच्यते

koṣṭhī (intr.) sattvānāṃ pātanārthāya pātitānāṃ viśuddhaye / koṣṭhikā vividhākārāstāsāṃ lakṣaṇamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गारकोष्ठिका राजहस्तसमुत्सेधा तदर्धायामविस्तरा । चतुरस्रा च कुड्येन वेष्टिता मृन्मयेन हि

aṅgārakoṣṭhikā rājahastasamutsedhā tadardhāyāmavistarā / caturasrā ca kuḍyena veṣṭitā mṛnmayena hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकभित्तौ चरेद्गर्तं वितस्त्याभोगसंमितम् । द्वारं सार्धवितस्त्या च संमितं सुदृढं शुभम्

ekabhittau caredgartaṃ vitastyābhogasaṃmitam / dvāraṃ sārdhavitastyā ca saṃmitaṃ sudṛḍhaṃ śubham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहल्यधो विधातव्यं धमनाय यथोचितम् । प्रादेशप्रमिता भित्तिरुत्तरङ्गस्य चोर्ध्वतः

dehalyadho vidhātavyaṃ dhamanāya yathocitam / prādeśapramitā bhittiruttaraṅgasya cordhvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वारं चोपरि कर्तव्यं प्रादेशप्रमितं खलु । ततश्चेष्टिकया रुद्ध्वा द्वारसंधिं विलिप्य च

dvāraṃ copari kartavyaṃ prādeśapramitaṃ khalu / tataśceṣṭikayā ruddhvā dvārasaṃdhiṃ vilipya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिखित्रैस्तां समापूर्य धमेद्भस्त्राद्वयेन तु । शिखित्रान् धमनद्रव्यम् ऊर्ध्वद्वारेण निक्षिपेत्

śikhitraistāṃ samāpūrya dhamedbhastrādvayena tu / śikhitrān dhamanadravyam ūrdhvadvāreṇa nikṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वपातनगोलांश्च पञ्च पञ्च पुनः पुनः । भवेदङ्गारकोष्ठीयं खराणां सत्त्वपातिनी

sattvapātanagolāṃśca pañca pañca punaḥ punaḥ / bhavedaṅgārakoṣṭhīyaṃ kharāṇāṃ sattvapātinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पातालकोष्ठिका दृढभूमौ चरेद्गर्तं वितस्त्या संमितं शुभम् । वर्तुलं चाथ तन्मध्ये गर्तमन्यं प्रकल्पयेत्

pātālakoṣṭhikā dṛḍhabhūmau caredgartaṃ vitastyā saṃmitaṃ śubham / vartulaṃ cātha tanmadhye gartamanyaṃ prakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरङ्गुलविस्तारनिम्नत्वेन समन्वितम् । गर्ताद्धरणिपर्यन्तं तिर्यङ्नालसमन्वितम्

caturaṅgulavistāranimnatvena samanvitam / gartāddharaṇiparyantaṃ tiryaṅnālasamanvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंचित्समुन्नतं बाह्ये गर्ताभिमुखनिम्नकम् । मृच्चक्रं पञ्चरन्ध्राढ्यं गर्भगर्तोपरि क्षिपेत्

kiṃcitsamunnataṃ bāhye gartābhimukhanimnakam / mṛccakraṃ pañcarandhrāḍhyaṃ garbhagartopari kṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपूर्य कोकिलैः कोष्ठीं प्रधमेद् एकभस्त्रया । पातालकोष्ठिका ह्य् एषा धातूनां सत्त्वपातिनी

āpūrya kokilaiḥ koṣṭhīṃ pradhamed ekabhastrayā / pātālakoṣṭhikā hy eṣā dhātūnāṃ sattvapātinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्मानसाध्यपदार्थानां नन्दिना परिकीर्तिता । गारकोष्ठी द्वादशाङ्गुलनिम्ना या प्रादेशप्रमिता तथा

dhmānasādhyapadārthānāṃ nandinā parikīrtitā / gārakoṣṭhī dvādaśāṅgulanimnā yā prādeśapramitā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरङ्गुलतश्चोर्ध्वं वलयेन समन्विता । भूरिछिद्रवतीं चक्रीं वलयोपरि निक्षिपेत्

caturaṅgulataścordhvaṃ valayena samanvitā / bhūrichidravatīṃ cakrīṃ valayopari nikṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिखित्रांस्तत्र निक्षिप्य प्रधमेद्वङ्कनालतः । गारकोष्ठीयमुद्दिष्टा मृष्टलोहविनाशिनी

śikhitrāṃstatra nikṣipya pradhamedvaṅkanālataḥ / gārakoṣṭhīyamuddiṣṭā mṛṣṭalohavināśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वङ्कनाल कूपीमृद्भिर् विधातव्यम् अरत्निप्रमितं दृढम् । अधोमुखं च तद्वक्त्रे नालं पञ्चाङ्गुलं तथा

vaṅkanāla kūpīmṛdbhir vidhātavyam aratnipramitaṃ dṛḍham / adhomukhaṃ ca tadvaktre nālaṃ pañcāṅgulaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वङ्कनालमिति प्रोक्तं दृढध्मानाय कीर्तितम् । तिर्यक्प्रधमकोष्ठी कोष्ठी तद्वद्रसादीनां विधानाय विधीयते

vaṅkanālamiti proktaṃ dṛḍhadhmānāya kīrtitam / tiryakpradhamakoṣṭhī koṣṭhī tadvadrasādīnāṃ vidhānāya vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वादशाङ्गुलकोत्सेधा सा बुध्ने चतुरङ्गुला । तिर्यक्प्रधमनाख्या च मृदुद्रव्यविशोधिनी

dvādaśāṅgulakotsedhā sā budhne caturaṅgulā / tiryakpradhamanākhyā ca mṛdudravyaviśodhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुट (देफ़्।) रसादिद्रव्यपाकानां मारणज्ञापनं पुटम् । नेष्टो न्यूनाधिकः पाकः सुपाकं हितमौषधम्

puṭa (def.) rasādidravyapākānāṃ māraṇajñāpanaṃ puṭam / neṣṭo nyūnādhikaḥ pākaḥ supākaṃ hitamauṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोहादेरपुनर्भावो गुणाधिक्यं ततोऽग्रता । अनप्सुमज्जनं रेखापूर्णता पुटतो भवेत्

lohāderapunarbhāvo guṇādhikyaṃ tato'gratā / anapsumajjanaṃ rekhāpūrṇatā puṭato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुटाद्रागो लघुत्वं च शीघ्रव्याप्तिश्च दीपनम् । जारितादपि सूतेन्द्राल्लोहानाम् अधिको गुणः

puṭādrāgo laghutvaṃ ca śīghravyāptiśca dīpanam / jāritādapi sūtendrāllohānām adhiko guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाश्मनि विशेद्वह्निर् बहिःस्थः पुटयोगतः । चूर्णत्वादिगुणावाप्तिस्तथा लोहेषु निश्चितम्

yathāśmani viśedvahnir bahiḥsthaḥ puṭayogataḥ / cūrṇatvādiguṇāvāptistathā loheṣu niścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महापुट निम्ने विस्तरतः कुण्डे द्विहस्ते चतुरस्रके । वनोपलसहस्रेण पूरिते पुटनौषधम्

mahāpuṭa nimne vistarataḥ kuṇḍe dvihaste caturasrake / vanopalasahasreṇa pūrite puṭanauṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रौञ्च्यां रुद्धं प्रयत्नेन पिष्टकोपरि निक्षिपेत् । वनोपलसहस्रार्धं क्रौञ्चिकोपरि विन्यसेत्

krauñcyāṃ ruddhaṃ prayatnena piṣṭakopari nikṣipet / vanopalasahasrārdhaṃ krauñcikopari vinyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वह्निं प्रज्वालयेत्तत्र महापुटमिदं स्मृतम् । गजपुट राजहस्तप्रमाणेन चतुरस्रं च निम्नकम्

vahniṃ prajvālayettatra mahāpuṭamidaṃ smṛtam / gajapuṭa rājahastapramāṇena caturasraṃ ca nimnakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णं चोपलसाहस्रैः कण्ठावध्यथ निक्षिपेत् । विन्यसेत् कुमुदीं तत्र पुटनद्रव्यपूरिताम्

pūrṇaṃ copalasāhasraiḥ kaṇṭhāvadhyatha nikṣipet / vinyaset kumudīṃ tatra puṭanadravyapūritām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वच्छगणतोऽर्धानि गिरिण्डानि विनिक्षिपेत् । एतद्गजपुटं प्रोक्तं महागुणविधायकम्

pūrvacchagaṇato'rdhāni giriṇḍāni vinikṣipet / etadgajapuṭaṃ proktaṃ mahāguṇavidhāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाराहपुट इत्थं चारत्निके कुण्डे पुटं वाराहमुच्यते

vārāhapuṭa itthaṃ cāratnike kuṇḍe puṭaṃ vārāhamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुक्कुटपुट पुटं भूमितले यत्तद्वितस्तिद्वितयोच्छ्रयम् । तावच्च तलविस्तीर्णं तत्स्यात्कुक्कुटकं पुटम्

kukkuṭapuṭa puṭaṃ bhūmitale yattadvitastidvitayocchrayam / tāvacca talavistīrṇaṃ tatsyātkukkuṭakaṃ puṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपोतपुट यत्पुटं दीयते भूमावष्टसंख्यैर्वनोपलैः । तद् बालसूतभस्मार्थं कपोतपुटमुच्यते

kapotapuṭa yatpuṭaṃ dīyate bhūmāvaṣṭasaṃkhyairvanopalaiḥ / tad bālasūtabhasmārthaṃ kapotapuṭamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोवर (देफ़्।; अ किन्द् ओफ़् चोwदुन्ग्) गोष्ठान्तर्गोखुरक्षुण्णं शुष्कं चूर्णितगोमयम् । गोवरं तत्समादिष्टं वरिष्ठं रससाधने

govara (def.; a kind of cowdung) goṣṭhāntargokhurakṣuṇṇaṃ śuṣkaṃ cūrṇitagomayam / govaraṃ tatsamādiṣṭaṃ variṣṭhaṃ rasasādhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोवरपुट गोवरैर्वा तुषैर्वापि पुटं यत्र प्रदीयते । तद्गोवरपुटं प्रोक्तं रसभस्मप्रसिद्धये

govarapuṭa govarairvā tuṣairvāpi puṭaṃ yatra pradīyate / tadgovarapuṭaṃ proktaṃ rasabhasmaprasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाण्डपुट स्थूलभाण्डे तुषापूर्णे मध्ये मूषासमन्विते । वह्निना विहिते पाके तद्भाण्डपुटमुच्यते

bhāṇḍapuṭa sthūlabhāṇḍe tuṣāpūrṇe madhye mūṣāsamanvite / vahninā vihite pāke tadbhāṇḍapuṭamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वालुकापुट अधस्तादुपरिष्टाच्च क्रौञ्चिकाच्छाद्यते खलु । वालुकाभिः प्रतप्ताभिर्यत्र तद्वालुकापुटम्

vālukāpuṭa adhastādupariṣṭācca krauñcikācchādyate khalu / vālukābhiḥ prataptābhiryatra tadvālukāpuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूधरपुट वह्निमित्रां क्षितौ सम्यङ् निखन्याद् द्व्यङ्गुलादधः । उपरिष्टात्पुटं यत्र पुटं तद्भूधराह्वयम्

bhūdharapuṭa vahnimitrāṃ kṣitau samyaṅ nikhanyād dvyaṅgulādadhaḥ / upariṣṭātpuṭaṃ yatra puṭaṃ tadbhūdharāhvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लावकपुट ऊर्ध्वं षोडशिकामात्रैस्तुषैर्वा गोवरैः पुटम् । यत्र तल्लावकाख्यं स्यात् सुमृदुद्रव्यसाधने

lāvakapuṭa ūrdhvaṃ ṣoḍaśikāmātraistuṣairvā govaraiḥ puṭam / yatra tallāvakākhyaṃ syāt sumṛdudravyasādhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तपुट अनुक्तपुटमाने तु साध्यद्रव्यबलाबलात् । पुटं विज्ञाय दातव्यमूहापोहविचक्षणैः

anuktapuṭa anuktapuṭamāne tu sādhyadravyabalābalāt / puṭaṃ vijñāya dātavyamūhāpohavicakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्य्नोन्य्म्स् फ़ोर् द्रिएद् चोwदुन्ग् पिष्टकं छगणं छाणमुपलं चोत्पलं तथा । गिरिण्डोपलसाठी च नवारी छगणाभिधः

synonyms for dried cowdung piṣṭakaṃ chagaṇaṃ chāṇamupalaṃ cotpalaṃ tathā / giriṇḍopalasāṭhī ca navārī chagaṇābhidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपसंहार यः सोमदेवैर्विहितं प्रकीर्णमध्यायम् एनं प्रकरोति पाठे । नासौ समीहेत गुरूपदेशं रसेन्द्रवैद्येऽपि च धातुवादे

upasaṃhāra yaḥ somadevairvihitaṃ prakīrṇamadhyāyam enaṃ prakaroti pāṭhe / nāsau samīheta gurūpadeśaṃ rasendravaidye'pi ca dhātuvāde

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.