Salinatha: Rasamanjari 10

अथ कालस्य विज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथासुखम् । जीवितं मरणं योगी यतो जानाति निश्चयात्

atha kālasya vijñānaṃ pravakṣyāmi yathāsukham / jīvitaṃ maraṇaṃ yogī yato jānāti niścayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालग्रहस्य यस्येदं दंष्ट्रासम्पुटके जगत् । अद्यैव वा प्रभाते वा सोऽवश्यं भविष्यति

kālagrahasya yasyedaṃ daṃṣṭrāsampuṭake jagat / adyaiva vā prabhāte vā so'vaśyaṃ bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसं रसायनं योगं कालं ज्ञात्वा समाचरेत् । यस्माज्ज्ञानं विना व्यर्थं तत्तस्मात्प्रोच्यतेऽधुना

rasaṃ rasāyanaṃ yogaṃ kālaṃ jñātvā samācaret / yasmājjñānaṃ vinā vyarthaṃ tattasmātprocyate'dhunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूतो रक्तकषायकृष्णवसनो दन्ती जरामर्दितस् तैलाभ्यक्तशरीरकायुधकरो दीनाश्रुपूर्णाननः । भस्माङ्गारकपालपांशुमुशलः सूर्यास्तसूर्योदये यः सूर्यस्वरसंस्थितो गदवतां कालाय स स्यादसौ

dūto raktakaṣāyakṛṣṇavasano dantī jarāmarditas tailābhyaktaśarīrakāyudhakaro dīnāśrupūrṇānanaḥ / bhasmāṅgārakapālapāṃśumuśalaḥ sūryāstasūryodaye yaḥ sūryasvarasaṃsthito gadavatāṃ kālāya sa syādasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकस्माच्चित्तविकृतिरकस्मात्पुरुषोत्तमः । अकस्मादिन्द्रियोत्पत्तिः सन्निपातस्य लक्षणम्

akasmāccittavikṛtirakasmātpuruṣottamaḥ / akasmādindriyotpattiḥ sannipātasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरं शीतलं यस्य प्रकृतेर् विकृतिर् भवेत् । तत्रारिष्टं समासेन व्याप्तं तत्र निबोध मे

śarīraṃ śītalaṃ yasya prakṛter vikṛtir bhavet / tatrāriṣṭaṃ samāsena vyāptaṃ tatra nibodha me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुष्टशब्देन रमते साधुशब्देन कुप्यति । यश्चाकस्मान्न शृणुते तं गतायुषमादिशेत्

duṣṭaśabdena ramate sādhuśabdena kupyati / yaścākasmānna śṛṇute taṃ gatāyuṣamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो वा गन्धं न गृह्णाति दीपे शान्ते च मानवः । दिवाज्योतींषि यश्चापि ज्वलितानि च पश्यति

yo vā gandhaṃ na gṛhṇāti dīpe śānte ca mānavaḥ / divājyotīṃṣi yaścāpi jvalitāni ca paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रं सूर्यप्रभं पश्येत् सूर्यं वा चन्द्रवर्चसम् । तडिद्वातोषितान् मेघान् निर्मले गगने चरान्

candraṃ sūryaprabhaṃ paśyet sūryaṃ vā candravarcasam / taḍidvātoṣitān meghān nirmale gagane carān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमानयानप्रासादैर्यश्च संकुलमम्बरम् । यश्च नीलं मूर्तिमन्तम् अन्तरिक्षं च पश्यति

vimānayānaprāsādairyaśca saṃkulamambaram / yaśca nīlaṃ mūrtimantam antarikṣaṃ ca paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्तूष्णम् इव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत् । संजातः संशयो यस्य तं वदन्ति गतायुषम्

yastūṣṇam iva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat / saṃjātaḥ saṃśayo yasya taṃ vadanti gatāyuṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरीतेन गृह्णाति भावानन्यांश्च यो नरः । धूमनीहारवासोभिरावृतामिव मेदिनीम्

viparītena gṛhṇāti bhāvānanyāṃśca yo naraḥ / dhūmanīhāravāsobhirāvṛtāmiva medinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदीप्तमिव लोकं च योऽवलुप्तमिवाम्भसा । भूमिम् अष्टादशाकारां लेखाभिर्यस्तु पश्यति

pradīptamiva lokaṃ ca yo'valuptamivāmbhasā / bhūmim aṣṭādaśākārāṃ lekhābhiryastu paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योत्स्नादर्शे हि तोयेषु छायां यश्च न पश्यति । पश्यत्येकाङ्गहीनां च वैकृतं चापि पश्यति

jyotsnādarśe hi toyeṣu chāyāṃ yaśca na paśyati / paśyatyekāṅgahīnāṃ ca vaikṛtaṃ cāpi paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वकाककङ्कगृध्राणां प्रयातं यक्षराक्षसाम् । पिशाचोरगनागानां विकृतामपि यो नरः

śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ prayātaṃ yakṣarākṣasām / piśācoraganāgānāṃ vikṛtāmapi yo naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रीश्रियौ यस्य नश्येतां तेज ओजः स्मृतिस् तथा । अकस्माज्जृम्भते यश्च स परासुरसंशयम्

hrīśriyau yasya naśyetāṃ teja ojaḥ smṛtis tathā / akasmājjṛmbhate yaśca sa parāsurasaṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याधरोष्ठः पतति स्थितश्चोर्ध्वं तथोत्तरम् । पाशशङ्का भवेद्यस्य दुर्लभं तस्य जीवितम्

yasyādharoṣṭhaḥ patati sthitaścordhvaṃ tathottaram / pāśaśaṅkā bhavedyasya durlabhaṃ tasya jīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुटिला स्फुटिता वापि सुप्ता यस्य च नासिका । अवस्फूर्यति मग्ना वा स परासुरसंशयम्

kuṭilā sphuṭitā vāpi suptā yasya ca nāsikā / avasphūryati magnā vā sa parāsurasaṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरूपं परनेत्रेषु पुत्तिकां यो न पश्यति । यदा हि पटुदृष्टिश्च तदा मृत्युर् अदूरतः

svarūpaṃ paranetreṣu puttikāṃ yo na paśyati / yadā hi paṭudṛṣṭiśca tadā mṛtyur adūrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णहीनं यदात्मानं पश्यत्यात्मा कथंचन । न स जीवति लोकेऽस्मिन् कालेन कवलीकृतः

karṇahīnaṃ yadātmānaṃ paśyatyātmā kathaṃcana / na sa jīvati loke'smin kālena kavalīkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रात्रौ दाहो भवेद्यस्य दिवा शीतं च जायते । कफपूरितकण्ठस्य मृत्युश्चैव न संशयः

rātrau dāho bhavedyasya divā śītaṃ ca jāyate / kaphapūritakaṇṭhasya mṛtyuścaiva na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चरणौ शीतलौ यस्य शीतलं नाभिमण्डलम् । शिरस्तापो भवेद्यस्य तस्य मृत्युर्न संशयः

caraṇau śītalau yasya śītalaṃ nābhimaṇḍalam / śirastāpo bhavedyasya tasya mṛtyurna saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हुङ्कारः शीतलो यस्य फुत्कारो वह्णिसन्निभः । सदा दाहो भवेद्यस्य तस्य मृत्युर्न संशयः

huṅkāraḥ śītalo yasya phutkāro vahṇisannibhaḥ / sadā dāho bhavedyasya tasya mṛtyurna saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरुन्धतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च । हीनायुधो न पश्यन्ति चतुर्थं मातृमण्डलम्

arundhatīṃ dhruvaṃ caiva viṣṇostrīṇi padāni ca / hīnāyudho na paśyanti caturthaṃ mātṛmaṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरश्मिबिम्बं सूर्यस्य वह्नेश्चैवांशुवर्जितम् । दृष्ट्वैकादशमासास्तु नरश्चोर्ध्वं न जीवति

araśmibimbaṃ sūryasya vahneścaivāṃśuvarjitam / dṛṣṭvaikādaśamāsāstu naraścordhvaṃ na jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातं मूत्रं पुरीषं यः सुवर्णं रजतं तथा । प्रत्यक्षमथवा स्वप्ने दशमासं न जीवति

vātaṃ mūtraṃ purīṣaṃ yaḥ suvarṇaṃ rajataṃ tathā / pratyakṣamathavā svapne daśamāsaṃ na jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचित् पश्यति यो दीप्तं स्वर्णवत् काननं नरः । विरूपाणि च भूतानि नवमासं न जीवति

kvacit paśyati yo dīptaṃ svarṇavat kānanaṃ naraḥ / virūpāṇi ca bhūtāni navamāsaṃ na jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलाङ्गोऽपि कृशः कृशोऽपि सहसा स्थूलत्वमालम्बते श्यामो वा कनकप्रभो यदि भवेद्गौरोऽपि कृष्णच्छविः । धीरो धीरतयार्थधर्मनिपुणः शान्तोपकारी पुमान् इत्येवं प्रकृते तु शान्तचलनं मास्यष्टमे मृत्युदम्

sthūlāṅgo'pi kṛśaḥ kṛśo'pi sahasā sthūlatvamālambate śyāmo vā kanakaprabho yadi bhavedgauro'pi kṛṣṇacchaviḥ / dhīro dhīratayārthadharmanipuṇaḥ śāntopakārī pumān ityevaṃ prakṛte tu śāntacalanaṃ māsyaṣṭame mṛtyudam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीडा भवेत्पाणितले च जिह्वामूलं समूलं रुधिरं च कृष्णम् । वृद्धिं नरः कामपि यन्न दृष्ट्वा जीवेन्मनुष्यः स हि सप्तमासान्

pīḍā bhavetpāṇitale ca jihvāmūlaṃ samūlaṃ rudhiraṃ ca kṛṣṇam / vṛddhiṃ naraḥ kāmapi yanna dṛṣṭvā jīvenmanuṣyaḥ sa hi saptamāsān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्याङ्गुलीनां त्रितयं विरक्तं रोगं विना शुष्यति यस्य कण्ठः । मुहुर्मुहुः प्रस्रवणं च जाड्यं षष्ठे च मासे प्रलयं प्रयाति

madhyāṅgulīnāṃ tritayaṃ viraktaṃ rogaṃ vinā śuṣyati yasya kaṇṭhaḥ / muhurmuhuḥ prasravaṇaṃ ca jāḍyaṃ ṣaṣṭhe ca māse pralayaṃ prayāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य न स्फुरणं किंचिद् विद्यते यस्य कर्मणि । सोऽवश्यं पञ्चमे मासि स्कन्धारूढो गमिष्यति

yasya na sphuraṇaṃ kiṃcid vidyate yasya karmaṇi / so'vaśyaṃ pañcame māsi skandhārūḍho gamiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य न स्फुरते ज्योतिः पीडिते नयनद्वये । मरणं तस्य निर्दिष्टं चतुर्थे मासि निश्चितम्

yasya na sphurate jyotiḥ pīḍite nayanadvaye / maraṇaṃ tasya nirdiṣṭaṃ caturthe māsi niścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पन्दते वृषणो यस्य न किंचिदपि पीडितः । तृतीये मासि सोऽवश्यं यमलोके गमिष्यति

spandate vṛṣaṇo yasya na kiṃcidapi pīḍitaḥ / tṛtīye māsi so'vaśyaṃ yamaloke gamiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारा दिवा चन्द्रप्रभं निशान्ते यो विद्युतं पश्यति चैव श्वभ्रे । इन्द्रायुधं वा स्वयमेव रात्रौ मासद्वये तस्य वदन्ति नाशम्

tārā divā candraprabhaṃ niśānte yo vidyutaṃ paśyati caiva śvabhre / indrāyudhaṃ vā svayameva rātrau māsadvaye tasya vadanti nāśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य जानुगतं मर्म न किंचिदपि चेष्टितम् । मासान्ते मरणं तस्य न केनापि विलम्ब्यते

yasya jānugataṃ marma na kiṃcidapi ceṣṭitam / māsānte maraṇaṃ tasya na kenāpi vilambyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कनिष्ठाङ्गुलिपर्व स्यात् कृष्णं च मध्यमं यदा । गतायुः प्रोच्यते पुंसाम् अष्टादशदिनावधिः

kaniṣṭhāṅguliparva syāt kṛṣṇaṃ ca madhyamaṃ yadā / gatāyuḥ procyate puṃsām aṣṭādaśadināvadhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृते तैले जले वापि दर्पणे यस्य दृश्यते । शिरोरहितमात्मानं पक्षमेकं स जीवति

ghṛte taile jale vāpi darpaṇe yasya dṛśyate / śirorahitamātmānaṃ pakṣamekaṃ sa jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शैत्यं दध्यन्नपानानि यस्य तापकराणि च । शीतरश्मि भवेच्चारुहासं चाथ सुनिर्मलम्

śaityaṃ dadhyannapānāni yasya tāpakarāṇi ca / śītaraśmi bhaveccāruhāsaṃ cātha sunirmalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वेत्ति वै चारुहितं न चोष्णं वेत्ति यो नरः । कालज्ञानेन सम्प्रोक्तं पक्षमेकं स जीवति

na vetti vai cāruhitaṃ na coṣṇaṃ vetti yo naraḥ / kālajñānena samproktaṃ pakṣamekaṃ sa jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नातमात्रस्य यस्यैते त्रयः शुष्यन्ति तत्क्षणात् । हृदयं हस्तपादौ च दशरात्रं स जीवति

snātamātrasya yasyaite trayaḥ śuṣyanti tatkṣaṇāt / hṛdayaṃ hastapādau ca daśarātraṃ sa jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासाग्रं रसनाग्रं च चक्षुश्चैवौष्ठसम्पुटम् । यो न पश्येत्पुरादृष्टं सप्तरात्रं स जीवति

nāsāgraṃ rasanāgraṃ ca cakṣuścaivauṣṭhasampuṭam / yo na paśyetpurādṛṣṭaṃ saptarātraṃ sa jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारा बिन्दुसमा यस्य पतते च महीतले । सप्ताहाज्जायते मृत्युः कालज्ञानेन कथ्यते

dhārā bindusamā yasya patate ca mahītale / saptāhājjāyate mṛtyuḥ kālajñānena kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातः सम्प्रवक्ष्यामि छायापुरुषलक्षणम् । यस्य विज्ञानमात्रेण त्रिकालज्ञो भवेन्नरः

athātaḥ sampravakṣyāmi chāyāpuruṣalakṣaṇam / yasya vijñānamātreṇa trikālajño bhavennaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालो दूरस्थितोऽस्यापि येनोपायेन लक्ष्यते । तं वदन्ति समासेन यथोद्दिष्टं शिवागमे

kālo dūrasthito'syāpi yenopāyena lakṣyate / taṃ vadanti samāsena yathoddiṣṭaṃ śivāgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकान्ते विजने गत्वा कृत्वादित्यं स्वपृष्ठतः । संनिरीक्ष्य निजच्छायां कण्ठदेशसमाहिताम्

ekānte vijane gatvā kṛtvādityaṃ svapṛṣṭhataḥ / saṃnirīkṣya nijacchāyāṃ kaṇṭhadeśasamāhitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्चाकाशमीक्षेत ततः पश्यति शंकरम् । अष्टोत्तरशतं जप्त्वा ततो वै दृश्यते शुभम्

tataścākāśamīkṣeta tataḥ paśyati śaṃkaram / aṣṭottaraśataṃ japtvā tato vai dṛśyate śubham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धस्फटिकसंकाशं नानारूपधरो हरम् । षण्मासाभ्यासयोगेन भूचराणां पतिर्भवेत्

śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ nānārūpadharo haram / ṣaṇmāsābhyāsayogena bhūcarāṇāṃ patirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षद्वयेन हे नाथ कर्ता हर्ता स्वयं प्रभुः । त्रिकालज्ञत्वम् आप्नोति स योगी नात्र संशयः

varṣadvayena he nātha kartā hartā svayaṃ prabhuḥ / trikālajñatvam āpnoti sa yogī nātra saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्कृताभ्यासयोगेन नास्ति किंचित् सुदुर्लभम् । तद्रूपं कृष्णवर्णं च पश्यति व्योम्नि निर्मले

yatkṛtābhyāsayogena nāsti kiṃcit sudurlabham / tadrūpaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca paśyati vyomni nirmale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षण्मासान् मृत्युमाप्नोति स योगी नात्र संशयः । पीतो व्याधिभयं रक्तो नीलो हत्यां विनिर्दिशेत्

ṣaṇmāsān mṛtyumāpnoti sa yogī nātra saṃśayaḥ / pīto vyādhibhayaṃ rakto nīlo hatyāṃ vinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानावर्णे स्वरूपेऽस्मिनुद्वेगो जायते महान् । पादौ गुल्फं च जठरं विनाशकृशता भवेत्

nānāvarṇe svarūpe'sminudvego jāyate mahān / pādau gulphaṃ ca jaṭharaṃ vināśakṛśatā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धवर्षेण वर्षे वा जीवन्वर्षद्वयेन न वा । विनाशो दक्षिणे बाहौ स्वबन्धुर् म्रियते ध्रुवम्

ardhavarṣeṇa varṣe vā jīvanvarṣadvayena na vā / vināśo dakṣiṇe bāhau svabandhur mriyate dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामबाहौ तथा भार्या विनश्यति न संशयः । शिरो दक्षिणबाहुभ्यां विनाशो मृत्युमादिशेत्

vāmabāhau tathā bhāryā vinaśyati na saṃśayaḥ / śiro dakṣiṇabāhubhyāṃ vināśo mṛtyumādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशिरो मासमरणं विना जङ्घे दिवा नव । अष्टभिः स्कन्धनाशेन छायालुप्तेन तत्क्षणात्

aśiro māsamaraṇaṃ vinā jaṅghe divā nava / aṣṭabhiḥ skandhanāśena chāyāluptena tatkṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीर्थस्नानेन दानेन तपसा सुकृतेन वा । जपेन ज्ञानयोगेन जायते कालबन्धनम्

tīrthasnānena dānena tapasā sukṛtena vā / japena jñānayogena jāyate kālabandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसायनं च पूर्वोक्तं गुटिका मृतजीवनी । नरैः सेव्या यथोक्तं च परं कालस्य बन्धनम्

rasāyanaṃ ca pūrvoktaṃ guṭikā mṛtajīvanī / naraiḥ sevyā yathoktaṃ ca paraṃ kālasya bandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षणीयमतो देहं यतो धर्मादिसाधनम् । शरीरं नाशयन्त्येते दोषा धातुमलाश्रयाः

rakṣaṇīyamato dehaṃ yato dharmādisādhanam / śarīraṃ nāśayantyete doṣā dhātumalāśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैद्यनाथतनूजेन शालिनाथेन धीमता । शास्त्रमालोक्य चाकृष्य रचिता रसमञ्जरी

vaidyanāthatanūjena śālināthena dhīmatā / śāstramālokya cākṛṣya racitā rasamañjarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.