Nityanathasiddha: Rasaratnakara 1.1

स्वर्गापवर्गविस्फारौ भुवनस्योदये यथा । भवरोगहरौ वन्दे चण्डिकाचन्द्रशेखरौ

svargāpavargavisphārau bhuvanasyodaye yathā / bhavarogaharau vande caṇḍikācandraśekharau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसोपरसलोहानां तैलमूलफलैः सह । असाध्यं प्रत्ययोपेतं कथ्यते रससाधनम्

rasoparasalohānāṃ tailamūlaphalaiḥ saha / asādhyaṃ pratyayopetaṃ kathyate rasasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैद्यानां यशसेऽर्थाय व्याधितानां हिताय च । वादिनां कौतुकार्थाय वृद्धानां देहसिद्धये

vaidyānāṃ yaśase'rthāya vyādhitānāṃ hitāya ca / vādināṃ kautukārthāya vṛddhānāṃ dehasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रिणां मन्त्रसिद्ध्यर्थं विविधाश्चर्यकारणम् । पञ्चखण्डम् इदं शास्त्रं साधकानां हितप्रदम्

mantriṇāṃ mantrasiddhyarthaṃ vividhāścaryakāraṇam / pañcakhaṇḍam idaṃ śāstraṃ sādhakānāṃ hitapradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसखण्डे तु वैद्यानां व्याधितानां रसेन्द्रके । वादिनां वादखण्डे च वृद्धानां च रसायने

rasakhaṇḍe tu vaidyānāṃ vyādhitānāṃ rasendrake / vādināṃ vādakhaṇḍe ca vṛddhānāṃ ca rasāyane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रिणां मन्त्रखण्डे च रससिद्धिः प्रजायते । सुतरां नास्ति संदेहः तत्तत्खण्डविलोकिनाम्

mantriṇāṃ mantrakhaṇḍe ca rasasiddhiḥ prajāyate / sutarāṃ nāsti saṃdehaḥ tattatkhaṇḍavilokinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हतो हन्ति जरामृत्युं मूर्छितो व्याधिघातकः । धत्ते च खेगतिं बद्धः कोऽन्यः सूतात्कृपाकरः

hato hanti jarāmṛtyuṃ mūrchito vyādhighātakaḥ / dhatte ca khegatiṃ baddhaḥ ko'nyaḥ sūtātkṛpākaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जरामरणदारिद्र्यरोगनाशकरोमतः । मूर्छितो हरते व्याधीन् नसो देहे चरन्नपि

jarāmaraṇadāridryaroganāśakaromataḥ / mūrchito harate vyādhīn naso dehe carannapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहयेद्यः परान्बद्धो जीवयेच्च मृतः परान् । मूर्छितो बोधयेदन्यांस्तं सूतं को न सेवते

mohayedyaḥ parānbaddho jīvayecca mṛtaḥ parān / mūrchito bodhayedanyāṃstaṃ sūtaṃ ko na sevate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुर्द्रविणमारोग्यं वह्निर् मेधा महद् बलम् । रूपयौवनलावण्यं रसोपासनया भवेत्

āyurdraviṇamārogyaṃ vahnir medhā mahad balam / rūpayauvanalāvaṇyaṃ rasopāsanayā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मारयेज्जारितं सूतं गन्धकेनैव मूर्छयेत् । बद्धः स्याद् द्रुतिसत्वाभ्यां रसस्यैवं त्रिधा गतिः

mārayejjāritaṃ sūtaṃ gandhakenaiva mūrchayet / baddhaḥ syād drutisatvābhyāṃ rasasyaivaṃ tridhā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषहीनो रसो ब्रह्मा मूर्छितस्तु जनार्दनः । मारितो रुद्ररूपः स्याद्बद्धः साक्षान्महेश्वरः

doṣahīno raso brahmā mūrchitastu janārdanaḥ / mārito rudrarūpaḥ syādbaddhaḥ sākṣānmaheśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेधको देहलोहाभ्यां सूतो देवि सदाशिवः । दर्शनाद्रसराजस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति

vedhako dehalohābhyāṃ sūto devi sadāśivaḥ / darśanādrasarājasya brahmahatyāṃ vyapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पर्शनान्नाशयेद्देवि गोहत्यां नात्र संशयः । किं पुनर्भक्षणाद्देवि प्राप्यते परमं पदम्

sparśanānnāśayeddevi gohatyāṃ nātra saṃśayaḥ / kiṃ punarbhakṣaṇāddevi prāpyate paramaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पमात्रोपयोगित्वाद् अरुचेर् अप्रप्सङ्गतः । क्षिप्रमारोग्यदायित्वाद्भेषजेभ्यो रसोऽधिकः

alpamātropayogitvād arucer aprapsaṅgataḥ / kṣipramārogyadāyitvādbheṣajebhyo raso'dhikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदुक्तं शम्भुना पूर्वं रसखण्डे रसायने । रसस्य वन्दनार्थे च दीपिका रसमङ्गले

yaduktaṃ śambhunā pūrvaṃ rasakhaṇḍe rasāyane / rasasya vandanārthe ca dīpikā rasamaṅgale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधितानां हितार्थाय प्रोक्तं नागार्जुनेन यत् । उक्तं चर्पटिसिद्धेन स्वर्गवैद्यकपालिके

vyādhitānāṃ hitārthāya proktaṃ nāgārjunena yat / uktaṃ carpaṭisiddhena svargavaidyakapālike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकरसशास्त्रेषु संहितास्वागमेषु च । यदुक्तं वाग्भटे तन्त्रे सुश्रुते वैद्यसागरे

anekarasaśāstreṣu saṃhitāsvāgameṣu ca / yaduktaṃ vāgbhaṭe tantre suśrute vaidyasāgare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यैश्च बहुभिः सिद्धैर् यद् उक्तं च विलोक्य तत् । तत्र यद्यदसाध्यं स्याद्यद्यद्दुर्लभमौषधम्

anyaiśca bahubhiḥ siddhair yad uktaṃ ca vilokya tat / tatra yadyadasādhyaṃ syādyadyaddurlabhamauṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तत्सर्वं परित्यज्य सारभूतं समुद्धृतम् । क्वचिच्छास्त्रे क्रिया नास्ति क्रमसंख्या न च क्वचित्

tattatsarvaṃ parityajya sārabhūtaṃ samuddhṛtam / kvacicchāstre kriyā nāsti kramasaṃkhyā na ca kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्रा युक्तिः क्वचिन्नास्ति सम्प्रदायो न च क्वचित् । तेन सिद्धिर्न तत्रास्ति रसे वाथ रसायने

mātrā yuktiḥ kvacinnāsti sampradāyo na ca kvacit / tena siddhirna tatrāsti rase vātha rasāyane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैद्ये वादे प्रयोगे च यस्माद्यत्नो मया कृतः । यद्यद्गुरुमुखाज्ज्ञातं स्वानुभूतं च यन्मया । तत्तल्लोकहितार्थाय प्रकटीक्रियते ऽधुना

vaidye vāde prayoge ca yasmādyatno mayā kṛtaḥ / yadyadgurumukhājjñātaṃ svānubhūtaṃ ca yanmayā / tattallokahitārthāya prakaṭīkriyate 'dhunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीमान् सूतनृपो ददाति विलसंल्लक्ष्मीं वपुः शाश्वतंस्वानां प्रीतिकरीम् अचञ्चलमनो मातेव पुंसां यथा । अन्यो नास्ति शरीरनाशकगदप्रध्वंसकारी ततः कार्यं नित्यमहोत्सवैः प्रथमतः सूताद् वपुःसाधनम्

śrīmān sūtanṛpo dadāti vilasaṃllakṣmīṃ vapuḥ śāśvataṃsvānāṃ prītikarīm acañcalamano māteva puṃsāṃ yathā / anyo nāsti śarīranāśakagadapradhvaṃsakārī tataḥ kāryaṃ nityamahotsavaiḥ prathamataḥ sūtād vapuḥsādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षादक्षयदायको भुवि नृणां पञ्चत्वमुच्चैः कुतो मूर्च्छां मूर्छितविग्रहो गदभृतां हन्त्युञ्चकैः प्राणिनाम् । बद्धं प्राप्य सुरासुरेन्द्रचरितां तां तां गतिं प्रापयेत् । सोऽयं पातु परोपकारचतुरः श्रीसूतराजो जगत्

sākṣādakṣayadāyako bhuvi nṛṇāṃ pañcatvamuccaiḥ kuto mūrcchāṃ mūrchitavigraho gadabhṛtāṃ hantyuñcakaiḥ prāṇinām / baddhaṃ prāpya surāsurendracaritāṃ tāṃ tāṃ gatiṃ prāpayet / so'yaṃ pātu paropakāracaturaḥ śrīsūtarājo jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदन्यत्र तदत्रास्ति यदत्रास्ति न तत्क्वचित् । रसरत्नाकरः सोऽयं नित्यनाथेन निर्मितः । ततः कुर्यात् प्रयत्नेन रससंस्कारम् उत्तमम्

yadanyatra tadatrāsti yadatrāsti na tatkvacit / rasaratnākaraḥ so'yaṃ nityanāthena nirmitaḥ / tataḥ kuryāt prayatnena rasasaṃskāram uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविज्ञात्या च शास्त्रार्थं प्रयोगकुशलो भिषक् । यम एव स विज्ञेयः मर्त्यानां मृत्युरूपधृक्

avijñātyā ca śāstrārthaṃ prayogakuśalo bhiṣak / yama eva sa vijñeyaḥ martyānāṃ mṛtyurūpadhṛk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसस्य महादोषाः नागो वङ्गो मलो वह्निश्चांचल्यं च विषं गिरिः । असह्याग्निर्महादोषा निषिद्धाः पारदे स्थिताः

rasasya mahādoṣāḥ nāgo vaṅgo malo vahniścāṃcalyaṃ ca viṣaṃ giriḥ / asahyāgnirmahādoṣā niṣiddhāḥ pārade sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायं गण्डस्तनौ नागात्कुष्ठं वङ्गाद्रुजा मलात् । वह्नेर् दाहो बीजनाशश्चाञ्चल्यान्मरणं विषात्

jāyaṃ gaṇḍastanau nāgātkuṣṭhaṃ vaṅgādrujā malāt / vahner dāho bījanāśaścāñcalyānmaraṇaṃ viṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गिरेः स्फोटो ह्यसह्याग्नेर् दोषान्मोह उपजायते । निर्दोषपारदस्य गुणाः दोषहीनो यदा सूतस्तदा मृत्युजरापहः

gireḥ sphoṭo hyasahyāgner doṣānmoha upajāyate / nirdoṣapāradasya guṇāḥ doṣahīno yadā sūtastadā mṛtyujarāpahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षादमृतमप्येष दोषयुक्तो रसो विषम् । तस्माद्दोषविशुद्ध्यर्थं रसशुद्धिर्विधीयते

sākṣādamṛtamapyeṣa doṣayukto raso viṣam / tasmāddoṣaviśuddhyarthaṃ rasaśuddhirvidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसो ग्राह्यः सुनक्षत्रे पलानां शतमात्रकम् । पञ्चाशतं पञ्चविंशद्वा द्वादशं चैकमेव वा

raso grāhyaḥ sunakṣatre palānāṃ śatamātrakam / pañcāśataṃ pañcaviṃśadvā dvādaśaṃ caikameva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलादूनं न कर्तव्यं रससंस्कारम् उत्तमम् । अघोरेण च मन्त्रेण रससंस्कारपूजनम्

palādūnaṃ na kartavyaṃ rasasaṃskāram uttamam / aghoreṇa ca mantreṇa rasasaṃskārapūjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वेभ्यः सर्वसर्वेभ्यो नमस्तेऽस्तु रुद्ररूपेभ्यः

aghorebhyo'tha ghorebhyo ghoraghoratarebhyaḥ / sarvebhyaḥ sarvasarvebhyo namaste'stu rudrarūpebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.